Catapults and Their Methods of Use in Mardī al-Ṭarsūsī’s Tabsıra

Öz

Tabsıratu Erbābi’l-Elbāb fī Kayfiyyeti’n-Necāt fi’l-Ḥurūb (تبصرة أرباب الألباب في كيفية النجاة في الحروب – Admonitions to the Wise on the Ways of Survival in Warfare), written by Mardī b. ʿAlī b. Mardī al-Ṭarsūsī and presented to the Ayyubid sultan Saladin, is one of the most detailed military treatises produced in the medieval Islamic world. The author structures the work into two main parts: the first examines types of weapons and their technical characteristics, while the second addresses battlefield organization, strategic arrangements, and methods of warfare. This study focuses on the sections devoted to catapults in the first part of the treatise, aiming to assess the level reached by Islamic siege technology in the twelfth century. The analysis demonstrates that al-Ṭarsūsī classified catapults according to different regional and technical traditions and discussed them in terms of material selection, proportional design, mechanical balance, and operational practice. The findings indicate that catapults were not perceived merely as instruments of brute force but as complex siege systems whose effectiveness depended on precise construction, measured proportions, and accumulated field experience. In this respect, Tabsıra stands out as a rare source that provides detailed insight into the technical and practical dimensions of Islamic siege warfare, addressing a significant gap in the scholarship, where the applied aspects of medieval Islamic military engineering have received limited focused attention.

Anahtar Kelimeler

• Mardī b. ʿAlī b. Mardī al-Ṭarsūsī
• Tabṣıratu Erbābi’l-Elbāb fī Kayfiyyeti’n-Necāt fi’l-Ḥurūb
• Catapult
• Islamic Military Technology
• Weapons

Mardî Et-Tarsûsî’nin Tabsıra’sında Mancınıklar ve Kullanım Usulleri

Öz

Mardî b. Ali b. Mardî et-Tarsûsî tarafından kaleme alınarak Eyyûbî Sultanı Selâhaddin Eyyûbî’ye sunulan Tabsıratu Erbâbi’l-Elbâb fî Keyfiyyeti’n-Necât fi’l-Hurûb (تبصرة أرباب الألباب في كيفية النجاة في الحروب – Savaşlarda Kurtuluş Yolları Hakkında Akıl Sahiplerine Öğütler), Orta Çağ İslâm dünyasında askerî teknoloji ve savaş pratiğine dair en ayrıntılı risalelerden biridir. Müellif, eserini iki ana bölüm hâlinde tertip ederek birinci bölümde silahların türlerini ve teknik özelliklerini, ikinci bölümde ise savaş sahasında uygulanacak strateji ve taktikleri ele almıştır. Bu çalışma, eserin birinci bölümünde yer alan mancınıklara dair bahisleri inceleyerek XII. yüzyıl İslâm dünyasında kuşatma teknolojisinin ulaştığı seviyeyi ortaya koymayı amaçlamaktadır. İnceleme sonucunda, et-Tarsûsî’nin mancınıkları farklı coğrafî ve teknik tarzlar altında tasnif ettiği; bu silahları malzeme seçimi, ölçü–oran ilişkileri, denge unsurları ve kullanım esaslarıyla birlikte ele aldığı görülmüştür. Bulgular, mancınığın yalnızca kaba kuvvete dayalı bir kuşatma aracı olarak değil dikkatli hesaplama ve saha tecrübesi gerektiren karmaşık bir savaş sistemi olarak değerlendirildiğini göstermektedir. Bu yönüyle Tabsıra, İslâm kuşatma teknolojisinin teknik boyutunu ayrıntılı biçimde yansıtan nadir kaynaklardan biri olup literatürde sınırlı biçimde ele alınmış olan “Orta Çağ İslâm dünyasında askerî mühendislik faaliyetlerine” somut katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mardî b. Ali b. Mardî et-Tarsûsî
• Tabsıratu Erbâbi’l-Elbâb fî Keyfiyyeti’n-Necât fi’l-Hurûb
• Mancınık
• İslam Savaş Teknolojisi
• Silah

Etik Beyan

Bu çalışmada “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi” kapsamında uyulması belirtilen tüm kurallara uyulmuştur. Yönergenin ikinci bölümü olan “Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler” başlığı altında belirtilen eylemlerden hiçbiri gerçekleştirilmemiştir. Araştırma, kamuya açık bir edebî metnin nitel çözümlemesine dayandığından etik kurul izni gerektirmemektedir. Bu makalenin araştırılması, yazarlığı ve / veya yayınlanmasına ilişkin herhangi bir potansiyel çıkar çatışması beyan edilmemektedir.

Kaynakça

1. Akarca, A. (1998). Şehir ve savunması. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
2. Bradbury, J., Bennett, M., DeVries, K., Dickie, I., & Jestice, P. (2021). Dünya savaş tarihi: Ortaçağ 500–1500. Timaş Yayınları.
3. Cahen, C. (1947). Un traité d’armurerie composé pour Saladin. Bulletin d’Études Orientales, 12, 103–163.
4. Campbell, D. B. (2003). Greek and Roman siege machinery 399 BC–AD 363. Osprey Publishing.
5. Demir, D. M. (2022). Orta Çağın sönmeyen ateşi: Neftin formülü üzerine. XVIII. Türk Tarih Kongresi, IV, 1–20.
6. Demirkent, I. (2013). Haçlı seferleri. Dünya Yayıncılık.
7. Eyice, S. (2001). Kale. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 24, ss. 234–242). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
8. Fahr-i Müdebbîr Mübârekşâh. (1346). Âdâbu’l-harb ve’ş-şecâ’a (A. S. Hânsârî, Neşr.).

9. Göksu, E. (2010). Mardî et-Tarsûsî’nin “Tabsıratu erbâbi’l-elbâb fî keyfiyyeti’n-necât fi’l-hurûb” adlı eseri ve Ortaçağ İslâm tarihçiliği bakımından önemi. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 43, 291–307.
10. Göksu, E. (2019). İslam tarihinde mancınıklar ve mancınık teknolojisi üzerine bir değerlendirme. Antakiyat, 2(2), 159–175.
11. Gurstelle, W. (2004). The art of the catapult. Chicago Review Press.
12. Headrick, D. R. (2008). Technology: A world history. Oxford University Press.
13. İbn Erenboğa ez-Zeredkâş. (t.y.). El-Anîk fi’l-menâcinîk [Yazma eser]. Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Ahmed III Kitaplığı.
14. İbn Erenboğa ez-Zeredkâş. (1405). El-Anîk fi’l-menâcinîk. Câmi’atu Haleb.
15. İbn Haldun. (1996). Mukaddime II (Z. K. Ugan, Çev.). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
16. İbn Kesîr. (1997). El-Bidâye ve’n-nihâye: C. 1 (M. Keskin, Çev.). Çağrı Yayınları.
17. İbn Menglî. (t.y.). El-Hiyel fi’l-hurûb ve fethi’l-medâ’in ve hıfzi’d-durûb [Yazma eser]. Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya Koleksiyonu.
18. Keegan, J. (1993). Savaş sanatı tarihi (F. Doruker, Çev.). Bilgin Yayıncılık.
19. Mardî b. Ali b. Mardî et-Tarsûsî. (t.y.). Tabsıratü erbâbi’l-elbâb fî keyfiyyeti’n-necât fî’l-hurûb [Yazma eser]. Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya Koleksiyonu.
20. Mardî b. Ali b. Mardî et-Tarsûsî. (t.y.). El-Tabsıra fi’l-hurûb [Yazma eser]. Bodleian Library, MS Huntington 264. Digital Bodleian.
21. Mardî b. Ali b. Mardî et-Tarsûsî. (1425). Tabsıratü erbâbi’l-elbâb fî keyfiyyeti’n-necât fi’l-hurûb (F. Sezgin, Ed.). Facsimile Editions.
22. Mardî b. Ali b. Mardî et-Tarsûsî. (1998). Mawsûʿat al-asliḥah al-qadīmah: Al-mawsūm Tabsırat arbāb al-albāb fī kayfīyat al-najāḥ fī al-ḥurūb min al-anwāʿ wa-nashr aʿlām al-iʿlām fī al-ʿudad wa-al-ālāt al-muʿayyanah (K. Sadir, Ed.). Dār Ṣādir.
23. Necmeddin Hasan er-Rammah. (t.y.). Kitâb el-furûsiyye ve’l-menâsib el-harbiyye [Yazma eser]. BnF Gallica.
24. Needham, J., Yates, R. D. S., & Gawlikowski, K. (1994). Science and civilisation in China: Vol. 5. Chemistry and chemical technology: Part 6. Military technology: Missiles and sieges. Cambridge University Press.
25. Nicolle, D. (2002). Medieval siege weapons (1): Western Europe AD 585–1385. Osprey Publishing.
26. Ömer b. İbrahim el-Evsî el-Ensârî. (t.y.). Tefrîc el-kürûb fî tedbîr el-hurûb [Yazma eser]. Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih Koleksiyonu.
27. Saimre, T. (2006). Trebuchet: A gravity-operated siege engine. Estonian Journal of Archaeology, 10(1), 61–80.