Erken Tunç Çağı’nda Kültepe-Kaniş Yerleşiminin Batı Sınırı Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Kültepe (eski Kaniş), Kayseri il merkezinin 20 km kuzeydoğusunda, Erciyes Dağı’nın kuzeyinde uzanan ve Sarımsaklı Çayı tarafından sulanan verimli bir ovada yer almaktadır. Kaniş Höyüğü ve Aşağı Şehir olmak üzere iki bölümden oluşan yerleşimin çapı yaklaşık 2,5 km’dir. Bu boyutlarıyla sadece Anadolu’nun değil aynı zamanda eski Yakın Doğu’nun da en büyük Tunç Çağı kentlerinden biridir. Kültepe-Kaniş’te 1948 yılından bu yana sürdürülen kazı çalışmaları, arkeoloji dünyasına eşsiz eserler kazandırmış ve önemli keşiflere yol açmıştır. Doğal ve tarihi yolların kesiştiği merkezi ve stratejik konumu, onu MÖ 2. binyılın ilk çeyreğinde, diğer bir ifadeyle Asur Ticaret Kolonileri Çağı’nda Anadolu’nun en güçlü kent merkezlerinden biri hâline getirmiştir. Bu avantajlı konumu, şüphesiz kentin sadece MÖ 2. binyılda değil, aynı zamanda MÖ 3. binyılda da Anadolu, Mezopotamya ve Suriye arasında uluslararası bir ticaret ve sanat merkezine dönüşmesinde etkin bir rol oynamıştır. Bugüne kadar yapılan Erken Tunç Çağı araştırmaları, anıtsal kamu binalarının bulunduğu höyüğün merkezi kısmına odaklanmış ancak iskân sahasının ne kadar bir alana yayıldığı ve özel meskenlerin olup olmadığı sorusu henüz yanıtlanmamıştır. Bu sorulara cevap bulmak amacıyla son yıllarda höyüğün kuzeyinde ve batı yamacında bir dizi kazı gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma, batı yamacı kazılarına odaklanmakta ve 2020-2021 yılı kazıları ışığında Erken Tunç Çağı yerleşiminin yayılım alanını ve kentin gelişim sürecini analiz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kültepe-Kaniş
• Orta Anadolu
• Erken Tunç Çağı
• MÖ 3. Binyıl
• Yerleşim Düzeni
• Hendek

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde yapay zekâ tabanlı herhangi bir araç veya uygulama kullanılmamıştır. Çalışmanın tüm içeriği, yazarlar tarafından bilimsel araştırma yöntemleri ve akademik etik ilkelere uygun şekilde üretilmiştir.

Teşekkür

Kültepe’de yürütülen kazılar, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün izni ve maddi desteği ile Türk Tarih Kurumu Başkanlığı, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dekanlığı, Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Dekanlığı, Kayseri Valiliği ve Kayseri Büyükşehir Belediye Başkanlığı’nın sağladığı maddi kaynaklarla desteklenmiştir. Tüm kurumlara destekleri için müteşekkiriz.

An Assessment on the Western Boundary of the Early Bronze Age Settlement of Kültepe

Öz

Kültepe (ancient Kanesh) is situated on a fertile plain irrigated by the Sarımsaklı Stream, extending north of Mount Erciyes and located 20 km northeast of Kayseri city center. The settlement, consisting of two main sectors –the Kanesh Mound and the Lower City– is approximately 2.5 km in diameter. With these dimensions, it stands as one of the largest Bronze Age cities not only in Anatolia but also in the ancient Near East. Systematic excavations conducted at Kültepe-Kanesh since 1948 have yielded unique artifacts and led to significant archaeological discoveries. Its central and strategic position at the intersection of natural and historical routes established it as one of the most powerful urban centers in Anatolia during the first quarter of the 2nd millennium BC –the period known as the Assyrian Trade Colonies Age. This advantageous location undoubtedly played a decisive role in the city’s transformation into an international center of trade and art between Anatolia, Mesopotamia, and Syria, throughout both the 2nd the 3rd millennia BC. Previous research on the Early Bronze Age has focused on the central part of the mound where monumental public buildings are located; however, the spatial extent of the residential area and the existence of private dwellings remain unanswered questions. In order to address these issues, a series of excavations have been conducted on the northern and western slopes of the mound in recent years. This study focuses on the western slope excavations and analyzes the extent of the Early Bronze Age settlement and city’s urban development in light of the 2020-2021 excavation seasons.

Anahtar Kelimeler

• Kültepe-Kanesh
• Central Anatolia
• Early Bronze Age
• 3rd millennium BC
• Settlement Layout
• Ditch

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles were complied with during the preparation of this study and all the works referred are mentioned in the bibliography. No artificial intelligence-based tools or applications were used in the preparation of this study. The entire content of the manuscript was produced by the authors in accordance with scientific research methods and academic ethical principles.

Teşekkür

The excavations at Kültepe were conducted with the permission and financial support of the Ministry of Culture and Tourism, General Directorate of Cultural Heritage and Museums. The project was further funded by the Turkish Historical Society, the Deanery of the Faculty of Languages, History and Geography at Ankara University, the Deanery of the Faculty of Science and Letters at Çukurova University, the Governorship of Kayseri, and the Metropolitan Municipality of Kayseri. We extend our sincere gratitude to all these institutions for their invaluable support.

Kaynakça

1. Abay 1997 Abay, E., Die Keramik der Frühbronzezeit in Anatolien mit “Syrischen Affinitäten”, Ugarit-Verlag, Münster.
2. Bachhuber 2013 Bachhuber, C. “Sumer, Akkad, Ebla and Anatolia”, The Sumerian World, ed. H. Crawford, Routledge, London, 498-516.
3. Bertram – İlgezdi Bertram 2020 Bertram, J. K. – İlgezdi Bertram, G., “Painted Pottery West of the Kızılırmak: Notes on Chronology and Supra-Regional Contacts at the Turn of the 3rd to the 2nd millennium BC”, TÜBA-AR 27, 61-79.
4. Bilgi 1975 Bilgi, Ö., “Kültepe Kazılarında Bulunmuş olan İnsan Figürinleri”, Belleten 39/154, 201- 208.
5. Blegen vd. 1950 Blegen, C. W. – Caskey, J. L. – Rawson, M., Troy General Introduction, the First and Second Settlements, Princeton University Press, Princeton.
6. Braidwood – Braidwood 1960 Braidwood, R. J. – L. Braidwood, Excavations in the Plain of Antioch I: The Earlier Assemblages Phases A–J, The University of Chicago Oriental Institute Publications 61, Chicago.
7. Efe 2007 Efe, T., “The Theories of the ‘Great Caravan Route’ Between Cilicia and Troy: The Early Bronze Age III Period in Inland Western Anatolia”, Anatolian Studies 57, 47-64.
8. Emre 1963 Emre, K., “The Pottery of the Assyrian Colony Period According to the Building Levels of the Kaniş Karum”, Anadolu/Anatolia 7, 87-99.

9. Emre 1989 Emre, K., “Pottery of Levels III and IV at the Krum of Kanesh”, Anatolia and the Ancient Near East, Studies in Honor of Tahsin Özgüç, ed. K. Emre – M. J. Mellink – B. Hrouda – N. Özgüç, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 111-128, pl.19-30.
10. Engin 2007 Engin, A., “The Carchemish region as a ceramic province in the Early Bronze Age: analysis of the ceramics from the Carchemish Dam focusing on the material of Gre Virike”, Euphrates River Valley Settlement, The Carchemish Sector in the Third Millennium BC, ed. E. Peltenburg, Levant Supplementary Series 5. Oxbow Books, Oxford, 267-285.
11. Ezer 2014 Ezer, S., “Kültepe Eski Tunç Çağı Tabakalarında Bulunmuş Olan Depas Türü Kaplar”, Arkeoloji Dergisi XIX, 137-157.
12. Falb vd. 2014 Falb, C. – Porter, A. – Pruss, A., “North-Mesopotamian Metallic Ware, Jezirah Stone Ware, North-Mesopotamian Grey Ware and Euphrates Banded Wares.” ARCANE, Associated Regional Chronologies for the Ancient Near Eastern and the Eastern Mediterranean, Interregional Vol. I, Ceramics, ed. M. Lebeau, Brepols, Turnhout, 171-199.
13. Fidan 2013 Fidan, E., “Anadolu Yerleşim Planı Üzerine Yeni Bir Değerlendirme/An Up-to-Date Evaluation of Anatolian Settlement Plan (Anatolishes Siedlungsschema)”, Arkeoloji Dergisi 18, 113-125.
14. Fidan 2023 Fidan, E., “İç Batı Anadolu Mimarisi: Neolitik’ten Demir Çağı’na Yerleşmelerin Başlan- gıcı ve Gelişimi”, Septem Artes 1, 1-16.
15. Fielden 1977 Fielden, K., “Tell Brak 1976: The Pottery”, Iraq 39, 245-255.
16. Goldman 1956 Goldmann, H., Excavations at Gözlükule, Tarsus from the Neolithic Through the Bronze Age, Vol. II, Princeton University Pres, Princeton.
17. Gates 2005 Gates, M. H., “2003 Season at Kinet Höyük (Yeşilköy-Dörtyol-Hatay)”, 26. Kazı Sonuçları Toplantısı (24-28 Mayıs 2004 Konya), C 1, Ankara, 163-174.
18. Hacar 2017 Hacar, A., “İlk Tunç Çağı’na Tarihlenen Anadolu Metalik Çanak Çömleğine İlişkin Yeni Bilgiler: Göltepe Buluntuları”, ADALYA 20, 21-40.
19. Kamış 2018 Kamış, Y., “Acemhöyük Buluntuları Işığında Erken Tunç Çağı’nda Orta Anadolu’nun Güneyinde Çark Yapımı Seramiğin Ortaya Çıkışı” ADALYA 21, 63-83.
20. Kontani 1997 Kontani, R., MÖ. 3.Binin ikinci yarısı ile 2. Binin İlk Çeyreğinde Seramik Bakımından Orta Anadolu ve Kuzey Suriye İlişkileri, (Yayımlanmamış Doktora Tezi Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü), Ankara.
21. Kulakoğlu 2015 Kulakoğlu, F., “Current Research at Kültepe”, Proceedings of the 1st Kültepe International Meeting, Kültepe, (19-23 September, 2013), Studies Dedicated to Kutlu Emre, ed. F. Kulakoğlu – C. Michel, Subartu XXXV, Brepols, Turnhout, 9-21.
22. Kulakoğlu 2017 Kulakoğlu, F., “Early Bronze Age Monumental Structures at Kültepe”, Proceedings of the 2nd Kültepe International Meeting, Kültepe, 26-30 July, 2015, Studies Dedicated to Klaas Veenhof, ed. F. Kulakoğlu – G. Barjamovic, Subartu XXXIX, Brepols, Turnhout, 217-226.
23. Kulakoğlu 2018 Kulakoğlu, F., “2018 Yılı Kültepe-Kaniş Kazıları”, Anadolu/Anatolia 44, 397-398.
24. Kulakoğlu – Kangal 2010 Kulakoğlu, F. – Kangal S., Anadolu’nun Önsözü, Kültepe Kaniş-Karumu, Asurlular İstanbul’da, Kayseri Metropolitan Municipality Cultural Publications 78, İstanbul.
25. Kulakoğlu – Öztürk 2015 Kulakoğlu, F. – Öztürk G., “New Evidence for International Trade in Bronze Age Central Anatolia: Recently Discovered Bullae at Kültepe–Kanesh”, Antiquity 89, 343.
26. Kulakoğlu – Peyronel 2022 Kulakoğlu, F. – Peyronel, L., “Kültepe’de Orta Tunç ve Demir Çağı’nda Kamusal ve Özel Alanların Organizasyonu, Yerleşim Alanının Güney Bölümüne Ait Yeni Veriler/ L’organizzazione dello spazio pubblico e privato a Kültepe tra Bronzo Medio ed Età del Ferro, Nuovi dati dal settore meridionale dell’insediamento”, Lo spazio pubblico, lo spazio privato/Kamusal Alan, Özel Alan. XI Convegno Contributo italiano a scavi, ricerche e studi nelle missioni archeologiche in Turchia/XI Türkiye’deki Arkeolojik Çalışmalara Eğitim, Araştırma ve Kazı’da İtalya Katkısı Sempozyumu (İstanbul, 2022), ed. S. Schirmo, İstanbul İtalyan Kültür Merkezi, İstanbul, 31-44.
27. Kulakoğlu vd. 2020 Kulakoğlu, F. – Kontani, R. – Uesugi, A. – Yamaguchi, Y. – Shimogama, K. – Semmoto, M., “Preliminary Report of Excavations in the Northern Sector of Kültepe 2015-2017”, Proceedings of the 3rd Kültepe International Meeting, Kültepe 4-7 August, 2017, To Mogens Larsen on the occasion of his Eighteeth Birthday, ed. F. Kulakoğlu – C. Michel – G. Öztürk, Subartu XLV, Brepols, Turnhout, 9-88.
28. Kulakoğlu vd. 2022 Kulakoğlu, F. – Genç, E. – Kontani, R. – Peyronel, L. – Coşkun, N. – İpek, Ö. – Öztürk, G. – Hacar, A. – Öğreten, T. – Tüysüz, Akalın, B. – Beşdok, E. – Karkınlı, A. E. – Günen, M. A. – Candansayar, E. – Doğan, U. – Şenkul, Ç. – Yazgan, E. – Çevik, N. – Üstündağ, H. – Ayten, A. M. – Kaderli, L. – Uğuryol, M. – Uğuryol, D. – Ay, C. – Rıdvanoğulları, Y., “2019-2020 Yılı Kültepe-Kaniş Kazıları”, 2019-2020 Yılı Kazı Çalışmaları, 2, ed. T. Adil Özme, Ankara, 209-220.
29. Kulakoğlu vd. 2023 Kulakoğlu, F. – Genç, E. – Öztürk, G. – Rıdvanoğulları, Y. “Yeni Dönem Kazı Sonuçları Işığında MÖ 3. Binyıl Sonu - 2. Binyıl Başında Kültepe-Kaniş” Höyük 12, 39-55.
30. Kühne 1976 Kühne, H., Die Keramik vom Tell Chuera und ihre Beziehungen zu Funden aus Syrien Palastina, Der Türkei und Dem Iraq, Gebr. Mann Verlag, Berlin.
31. Mellink 1965 Mellink, M, J., “Archaeology in Asia Minor”, American Journal of Archaeology 69, 133-149.
32. Mellink 1989 Mellink, M. J., “Anatolian and Foreign Relations of Tarsus in the Early Bronze Age” Anatolia and the Ancient Near East, Studies in Honor of Tahsin Özgüç/Tahsin Özgüç’e Armağan, ed. K. Emre – M. J. Mellink – B. Hrouda – N. Özgüç, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 319-331.
33. Mellink 1998 Mellink, M. J., “Anatolia and the Bridge from East to West in the Early Bronze Age”, TÜBA-AR 1, 1-8.
34. Omura 1991 Omura, M., Anadolu’da III. Alişar Seramiği, (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi), Ankara.
35. von der Osten 1937 von der Osten, H. H., The Alishar Hüyük Seasons of 1930-1932, Part I (OIP 28), University of Chicago Press, Chicago.
36. Orthmann 1963 Orthmann, W., Die Keramik der Frühen Bronzezeit aus Inneranatolien, Werlag Gebr Mann, Berlin.
37. Öktü 1973 Öktü, A., Die Intermediate-Keramik in Kleinasien, W. u. J. M. Salzer, München.
38. Ören vd. 2018 Ören, A. – Şenkul, Ç. – Doğan, U. – Easwood, W. J., “Yeni Bulgular Işığında Kültepe- Kayseri Çevresinin Orta-Geç Holosen Ortamsal Değişimi, İç Anadolu, Türkiye”, 71. Türkiye jeoloji Kurultayı, 23-27 Nisan 2018, Ankara, 454.
39. Özdoğan 2023 Özdoğan, M., “Bütüncül Bir Bakış Açısıyla İlk Tunç Çağı ya da Yerleşim Yaşamın Kurumsallaşması”, MÖ III. Binyılda Anadolu, ed. M. Işıklı – E. Fidan – A. Türker – M. A. Yılmaz, Ege Yayınları, İstanbul, 1-18.
40. Özgüç 1957 Özgüç, N., “Kültepe Kazılarında Bulunan Mermer İdol ve Heykelcikler”, Belleten 21/81, 61-70.
41. Özgüç 1990 Özgüç, N., “An Early Bronze Age Jar from Acemhöyük”, Aretz-Israel: Archaological, Historical and Geographical Studies 21, 70-73.
42. Özgüç 1947 Özgüç, T., “Typical Pottery of the Middle Anatolian “Copper” and “Bronze” Ages (New Finds from Kültepe near Kayseri)”, Artibus Asiae 10, 312-323.
43. Özgüç 1950 Özgüç, T., Türk Tarih Kurumu Tarafından Yapılan Kültepe Kazısı Raporu 1948/Ausgrabungen in Kültepe, Bericht über die im Auftrage der Türkischen Historischen Gesellschaft, 1948 Durchgeführten Ausgrabungen, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
44. Özgüç 1959 Özgüç, T., Kültepe-Kaniş, Asur Ticaret Kolonilerinin Merkezinde Yapılan Yeni Araştırmalar/New Researches at the Center of the Assyrian Trade Colonies, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
45. Özgüç 1963 Özgüç, T., “Yeni Araştırmaların Işığında Eski Anadolu Arkeolojisi”, Anadolu/Anatolia 7, 1-42.
46. Özgüç 1986a Özgüç, T., Kültepe-Kaniş II, Eski Yakın Doğu’nun Ticaret Merkezinde Yeni Araştırmalar/New Researches at the Trading Center of the Ancient Near East, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
47. Özgüç 1986b Özgüç, T. “New observations on the relationship of Kültepe with southeast Anatolia and North Syria during the third millennium B.C.”, Ancient Anatolia: Aspects of Change and Cultural Development. Essays in Honor of Machteld J. Mellink, ed. J. V. Canby – E. Porada – B. S. Ridway – T. Stech, University of Wisconsin Press, Madison, 31-47.
48. Özgüç 1999 Özgüç, T., Kültepe-Kaniš/Neša Sarayları ve Mabedleri/The Palaces and Temples of Kültepe-Kaniš/ Neša, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
49. Özgüç 2004 Özgüç, T., Kültepe Kaniš/Neša, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
50. Öztan 1989 Öztan, A., “A Group of Early Bronze Age Pottery from the Konya and Niğde Region”, Anatolia and the Near East, Studies in the Honor of Tahsin Özgüç , ed. K. Emre – M. Mellink – B. Hruda – N. Özgüç, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 407-418.
51. Öztürk 2015 Öztürk, G., “Representations of Religious Practice at Kültepe: Alabaster Idols of Early Bronze Age”, Proceedings of the 1st Kültepe International Meeting. Kültepe, 19-23 September, 2013, Studies Dedicated to Kutlu Emre, ed. F. Kulakoğlu – C. Michel, Subartu XXXV, Brepols, Turnhout, 155-170. Prag 1970 Prag, K., “The Deep Sounding at Harran in Turkey”, Levant 2, 63-94.
52. Sallaberger – Schrakamp 2015 Sallaberger, W. – Schrakamp, I. “Part I: Philological Data for a Historical Chronology of Mesopotamia in the 3rd millennium”, ARCANE, Associated Regional Chronologies for the Ancient Near Eastern and the Eastern Mediterranean, Vol. III, History &Philology, ed. W. Sallaberger – I. Schrakamp, Turnhout, Brepols, 1-136.
53. Schmidt 1932 Schmidt, E. F., Alishar Hüyük Season of 1928, Part I (OIP 19), University of Chicago Press, Chicago.
54. Sconzo 2015 Sconzo, P., “Ceramics”, ARCANE, Associated Regional Chronologies for the Ancient Near Eastern and the Eastern Mediterranean, Vol. IV, Middle Euphrates, ed. U. Finkbeiner – M. Novak – F. Sakal – P. Sconzo, Turnhout, Brepols, 85-202.
55. Spanos 1972 Spanos, P. Z., Untersuchung über den bei Homer “Depas Amphikypellon”genannten Gefässtypus, Istanbuler Mitteilungen Beiheft 6, Ernst Wasmuth, Tübingen.
56. Şahoğlu 2004 Şahoğlu, V., “Interregional Contacts around the Aegean during the Early Bronze Age”, Anadolu/Anatolia 27, 97-120.
57. Şahoğlu 2005 Şahoğlu, V., “The Anatolian Trade Network and the İzmir Region During the Early Bronze Age”, Oxford Journal of Archaeology 24/4, 339-361.
58. Tuna vd. 2022 Tuna, Y. – Massa, M. – Şahin, F., “Konya Havzası Metalik Çanak Çömleği: Erken Tunç Çağı’na ait Özel Bir Çanak Çömlek Grubunun Tipolojik, Teknolojik ve Kronolojik Yön- den İncelenmesi”, TÜBA-AR 30, 31-53.
59. Türkteki 2012 Türkteki, M., “Batı ve Orta Anadolu’da Çark Yapımı Çanak Çömleğin Ortaya Çıkışı ve Yayılımı”, MASROP 7, 45-111.
60. Westenholz 1997 Westenholz, J. G. Legends of the Kings of Akkade, Eisenbrauns, Winona Lake.
61. Yener vd. 2015 Yener, K. A. – Kulakoğlu, F. – Yazgan, E. – Kontani, R. – Hayakawa, Y. S. – Lehner, J. W. – Dardeniz, G. – Öztürk, G. – Johnson, M. – Kaptan, E. – Hacar, A., “New tin mines and production sites near Kültepe in Turkey: a third-millennium BC highland production model”, Antiquity 89, 596-612.