Tatarlı Höyük’te Ele Geçen Kourotrophos Figürinleri

Öz

Eski Çağ toplumlarının kültür ve sanat anlayışının aydınlatılması bağlamında önemli bir yere sahip olan terrakotta figürinler, kalıp yapım tekniğinin öğrenilmesi ile beraber yaygın bir kullanım hâlini almıştır. Bu eserler kült törenleri dışında gündelik hayatın bir yansıması olarak da kullanım görmüştür. Birbirinden farklı konuların işlendiği ve oldukça geniş sayılabilecek bir repertuvara sahip olan terrakotta figürinleri arasında anne-çocuk birlikteliğini konu alan heykelcikler önemli bir yer tutmaktadır. Prehistorik çağlardan itibaren karşımıza çıkmaya başlayan anne-çocuk tasvirleri, Orta Çağ sanatında da kendisine yer bularak uzun süreli bir kullanım geleneğine işaret etmektedir. Çocuk besleyen/büyüten/bakıcısı anlamlarına gelen kourotrophos aynı zamanda anne-çocuk birlikteliğini konu alan figürinleri tanımlamak için de kullanılmaktadır. Helenistik Dönem’de, ayakta veya oturur şekilde betimlenen ve çocuğu farklı pozisyonlarda taşıyan birbirinden farklı figürinlerin varlığı bilinmektedir. Bu makalede, Ovalık Kilikya’da yer alan Tatarlı Höyük’ün Sitadel kesiminde yapılan kazı çalışmaları sırasında ele geçen kourotrophos figürinleri tanıtılmaktadır. Tatarlı Höyük’ün Helenistik Dönem tabakasında açığa çıkarılan bu figürinler, büyük atölyelerin ürünü olmaktan ziyade taşra üslubu ile ön plana çıkmaktadır. Helenistik Dönem’e tarihlenen kourotrophos figürinleri kendi içinde çocuk taşıyan ve çocuk emziren kadınlar olmak üzere iki tip altında incelenmektedir. Helenistik Dönem’e ait yapı katları içindeki konumu ve stilistik özellikleri bakımından irdelenen buluntular söz konusu dönem içindeki kült uygulamalarına ışık tutmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tatarlı Höyük
• Kourotrophos
• Kült
• Terrakotta
• İkonografi

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde yapay zekâ tabanlı herhangi bir araç veya uygulama kullanılmamıştır. Çalışmanın tüm içeriği, yazarlar tarafından bilimsel araştırma yöntemleri ve akademik etik ilkelere uygun şekilde üretilmiştir.

Teşekkür

Bu çalışmalar Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Atatürk Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Tarih Kurumu Başkanlığı, Adana Büyükşehir Belediyesi ve Çukurova Üniversitesi tarafından desteklenmektedir. 2022 yılı kazıları aynı zamanda ÇÜ Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi tarafından SBA–2022–14645 “2022 Yılı Çukurova Üniversitesi Tatarlı Höyük Kazısı ve Dokümantasyon Çalışmaları” isimli projeyle de maddi olarak desteklenmiştir. Adı geçen kurumlara desteklerinden dolayı teşekkür ederiz.

Kourotrophos Figurines Recovered from Tatarlı Höyük

Öz

Terracotta figurines, which hold a significant place in illuminating the cultural and artistic understanding of ancient societies, became widely used following the mastery of the mold-making technique. Beyond their role in cult ceremonies, these artifacts served as a reflection of daily life. Among the terracotta figurines, which encompass a remarkably diverse repertoire of subjects, those depicting the mother-child relationship occupy a prominent place. Mother and child representations, which first appeared during prehistoric eras, established a long-standing tradition that persisted even into Medieval art. Kourotrophos, a term meaning “child-nurturer/rearer,” is used to define figurines centering on this mother-child bond. It is known that various kourotrophos figurines, depicted in standing or seated poses and carrying children in diverse positions, existed during the Hellenistic Period. This article introduces the kourotrophos figurines unearthed during the excavations in the Citadel section of Tatarlı Höyük, located in Plain Cilicia. The kourotrophos figurines recovered from the Hellenistic layer of Tatarlı Höyük stand out for their provincial style rather than being products of major workshops. These figurines, dating to the Hellenistic period, are analyzed under two main types: women carrying children and women breastfeeding. Evaluated in terms of their context within the Hellenistic building levels and their stylistic characteristics, these finds shed light on the cult practices of the period.

Anahtar Kelimeler

• Tatarlı Höyük
• Kourotrophos
• Cult
• Terracotta
• Iconography

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles were complied with during the preparation of this study and all the works referred are mentioned in the bibliography. No artificial intelligence-based tools or applications were used in the preparation of this study. The entire content of the manuscript was produced by the authors in accordance with scientific research methods and academic ethical principles.

Teşekkür

This work is supported by the Ministry of Culture and Tourism, the General Directorate of Cultural Heritage and Museums, the Atatürk Supreme Council for Culture, Language and History, the Turkish Historical Society, Adana Metropolitan Municipality, and Çukurova University. The 2022 excavation season was also financially supported by the Çukurova University Scientific Research Projects Unit (BAP) under project no. SBA– 2022–14645, titled ‘2022 Çukurova University Tatarlı Höyük Excavation and Documentation Studies’. We express our sincere gratitude to all the aforementioned institutions for their support.

Kaynakça

1. Alanyalı 2016 Alanyalı, F., “Efes’te Kourotrophos Tanrıçaların İzinde”, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 16, 1-7.
2. Alanyalı 2002 Alanyalı, F., “Ephesos’ta Bulunmuş Olan Bir Terrakotta Figürin Işığında Kourotrophoi”, II. Uluslararası Eskişehir Pişmiş Toprak Sempozyumu Bildirler Kitabı, (17-30 Haziran Eskişehir), ed. B. Öztürk, Eskişehir Tepebaşı Belediyesi Yayınları, Eskişehir, 169- 176.
3. Bieber 1961 Bieber, M., The Sculpture of the Hellenistic Age, Columbia University Press, New York.
4. Budin 2007 – 2008 Budin, S. L., “A New Look at the Mavrospelio “Kourotrophos”, Aegean Archaeology 9, Warsaw, 91-103.
5. Budin 2010 Budin, S. L., “Maternity ‘Children and Mother Goddesses’ in Minoan Iconography’’, Journal of Prehistoric Religion 22, 6-38.
6. Budin 2011 Budin, S. L., Images of Woman and Child from the Bronze Age: Reconsidering Fertility, Maternity, and Gender in the Ancient World, Cambridge University Press, Cambridge.
7. Bulba 2019 Bulba, M., “Kaunos Demeter Kutsal Alanı: Terakota Buluntular”, Cedrus 7, 123-167.
8. Burn – Higgins 2001 Burn, L. – Higgins, R., Catalogue of Greek Terracotta in the British Museum, Vol. 3, The British Museum Press, London.

9. Cevher 2020 Cevher, M., “Tatarlı Höyük Geç Tunç Çağı Savunma Sistemi ile İlgili Bir Değerlendirme”, Mors Immatura, Amanoslar’ın Gölgesinde Hayriye Akıl Anısına, ed. K. S. Girginer – G. Dardeniz – A. Gerçek – F. Erhan – E. Genç – İ. Tuğcu – Ö. Oyman-Girginer – M. C. Fırat – H. Gerçek – M. F. Tufan, Ege Yayınları, İstanbul, 63-74.
10. Cohen 1995 Cohen, G. M., The Hellenistic Settlements in Europe The Islands and Asia Minor, University of California Press, Berkeley.
11. Çambel – Özyar 2003 Çambel, H. – Özyar, A., Karatepe-Aslantaş: Azatiwataya: Die Bildwerke Verlag Philipp von Zabern, Mainz am Rhein. Çevirici-Coşkun 2010 Çevirici Coşkun, F., “Adana, Mersin ve Silifke Müzeleri’nde Bulunan Kourotrophos Figürinleri”, IV. Uluslararası Eskişehir Pişmiş Toprak Sempozyumu (Haziran 2010 Eskişehir), Eskişehir Tepebaşı Belediyesi Yayınları, Eskişehir, 181-197.
12. Çevirici-Coşkun 2019 Çevirici Coşkun, F., “Aphrodite Figürinleri”, Afyonkarahisar Müzesi Terrakotta Figürinleri, ed. Gökhan Coşkun, Bilgin Kültür Sanat Yayınları, Ankara, 11-35.
13. Darga 1992 Darga, M., Hitit Sanatı, Akbank Kültür Sanat Yayınları, İstanbul.
14. Duru 2008 Duru, R., MÖ 8000’den MÖ 2000’e Burdur–Antalya Bölgesi’nin Altıbin Yılı, Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü, Antalya.
15. Dündar 2020 Dündar, E., “Transport Jar from Tatarlı Höyük in Cilicia Pedias: First Observations”, Mors Immatura, Amanoslar’ın Gölgesinde Hayriye Akıl Anısına, ed. K. S. Girginer – G. Dardeniz – A. Gerçek – F. Erhan – E. Genç – İ. Tuğcu – Ö. Oyman Girginer – M. C. Fırat – H. Gerçek – M. F. Tufan, Ege Yayınları, İstanbul, 89-100.
16. Dündar – Gerçek 2018 Dündar, E. – Gerçek, A., “Imported Hellenistic Stamped Amphora Handles From Tatarlı Höyük (in the province of Adana-Turkey)”, Gephyra 15, Antalya, 153-174.
17. Ekroth 2003 Ekroth, G., “Inventing Iphigeneia? On Euripides and the Cultic Construction of Brauron”, Kernos 16, Liège, 59-118.
18. Ekroth, 2013 Ekroth, G., “What We Would Like the Bones to Tell Us: a Sacrificial Wish List”, Bones, Behaviour and Belief, The Zooarchaeological Evidence as a Source for Ritual Practice in Ancient Greece and Beyond, ed. G. Ekroth – J. Wallensten, The Editorial Committee of the Swedish Institutes at Athens and Rome, Stockholm, 15-30.
19. Ekroth 2018 Ekroth, G., “Holocaustic Sacrifices in Ancient Greek Religion and the Ritual Relations to the Levant”, Change, Continuity, and Connectivity, North-Eastern Mediterranean at the Turn of the Bronze Age and in the Early Iron Age, ed. L. Niesiolowski-Spano – M. Wecowski, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden, 308-326.
20. Erhan 2020 Erhan, F., “Tatarlı Höyük Kazısı Numismatik Buluntuları (2007–2019) Işığında Yerleşim Tarihi Üzerine Değerlendirmeler”, Colloquium Anatolicum 19, İstanbul, 47-86. Erlich 2006 Erlich, A., “The Persian Terracotta Figurines From Maresha in Iduma: Local and Regional Aspects”, Transeuphratene 32, Paris, 45-59.
21. Erlich 2009 Erlich, A., The Art of Hellenistic Palestine, Archaeopress, Oxford.
22. Erlich 2014 Erlich, A., “Terracotta Figurines”, The Excavation of Maresha Subterranean Complex 57: The “Heliodorus” Cave, ed. I. Stern, Archaeopress, Oxford, 39-70.
23. Erlich – Kloner 2008 Erlich, A. – Kloner, A. Maresha Excavations Final Report II, Hellenistic Terracotta Figurines from the 1989–1996 Seasons, Israel Antiquities Authority 35, Jerusalem.
24. Fırat 2009 Fırat, M., “İzmir Arkeoloji Müzesi’nden Bir Grup Terrakotta Figürin”, Colloquium Anatolicum 8, 171-198.
25. Fırat 2019 Fırat, M. C., Tatarlı Höyük Hellenistik Dönem Mimarisi Yapım ve Taş Teknikleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi), Adana.
26. Fırat – Girginer 2020 Fırat, M. C. – Girginer, K. S., “Tatarlı Höyük Hellenistik Dönem Mimarisi”, Mors Immatura, Amanoslar’ın Gölgesinde Hayriye Akıl Anısına, ed. K. S. Girginer – G. Dardeniz – A. Gerçek – F. Erhan – E. Genç – İ. Tuğcu – Ö. Oyman Girginer – M. C. Fırat – H. Gerçek – M. F. Tufan, Ege Yayınları, İstanbul, 149-166.
27. French 1971 French, E.,”The Development of Mycenaean Terracotta Figurines”, The Annual of the British School at Athens 66, 101-187.
28. Gerçek 2020 Gerçek, H., “Tatarlı Höyük Hellenistik Dönem Kandilleri”, Mors Immatura, Amanoslar’ın Gölgesinde Hayriye Akıl Anısına, ed. K. S. Girginer – G. Dardeniz – A. Gerçek – F. Erhan – E. Genç – İ. Tuğcu – Ö. Oyman-Girginer – M. C. Fırat – H. Gerçek – M. F. Tufan, Ege Yayınları, İstanbul, 195-210.
29. Girginer 2007 Girginer, K. S., “2005 Yılı Adana (Ceyhan) ve Kayseri (Develi) Yüzey Araştırmaları”, 24. Araştırma Sonuçları Toplantısı (29 Mayıs-02 Haziran Çanakkale), C 2, Ankara, 173-196.
30. Girginer 2018 Girginer, K. S., Geç Hitit Dönemi Tasvir Sanatında Mobilyalar, Bilgin Kültür Sanat Yayınları, Ankara. Girginer – Oyman-Girginer 2020 Girginer, K. S. – Oyman-Girginer, Ö., “Tatarlı Höyüğün Stratigrafisi Üzerine Ön Sonuçlar”, Mors Immatura, Amanoslar’ın Gölgesinde Hayriye Akıl Anısına, ed. K. S. Girginer – G. Dardeniz – A. Gerçek – F. Erhan – E. Genç – İ. Tuğcu – Ö. Oyman Girginer – M. C. Fırat – H. Gerçek – M. F. Tufan, Ege Yayınları, İstanbul, 211-250.
31. Girginer vd. 2010 Girginer, K. S. – Oyman-Girginer, Ö. – Akıl, H., “Tatarlı Höyük (Ceyhan) Kazısı: İlk İki Dönem”, 31. Kazı Sonuçları Toplantısı (25-29 Mayıs Denizli), C 3, Ankara, 453-476.
32. Girginer vd. 2015 Girginer, K. S. – Oyman-Girginer, Ö. – Akıl, H. – Cevher, M. – Aklan, İ. – Fırat, M. C., “2013 Yılı Tatarlı Höyük Kazısı”, 36. Kazı Sonuçları Toplantısı, (02-06 Haziran Gaziantep), C 2, Ankara, 431-446.
33. Goldman 1950 Goldman, H., Excavations at Gözlükule, Tarsus, Vol 1, Princeton University Press, Princeton- New Jersey.
34. Hadzisteliou-Price 1978 Hadzisteliou-Price, T., Kourotrophos, Cults and Representations of the Greek Nursing Deities, Brill, Leiden.
35. Hermary 2012 Hermary, A., “The Cypriot Kourotrophoi : Remarks on the ‘Mother with Child’ Theme”, Athanasia: The Earthly Celestial and the Underworld in the Mediterranean from the Late Bronze and The Early Iron Age, ed. N. C. Stampolidis – A. Kanta – A. Giannikouri, University of Crete, Heraklion, 341-350.
36. Higgins 1967 Higgins, R. A., Greek Terracottas, Methuen, London.
37. Higgins 2012 Higgins, S., “Divine Mothers: The Influence of Isis on the Virgin Mary in Egyptian Lactans–Iconography”, Journal of the Canadian Society for Coptic Studies 3/4, 71-90.
38. Hitchcock – Nikalaidou, 2013 Hitchcock, L. – Nikalaidou, M., “Gender in Greek and Aegean Prehistory”, A Companion to Gender Prehistory, ed. Diane L. Bolger, Wiley-Blackwell, Chichester, 502-525.
39. Karageorghis 1999 Karageorghis, J., The Coroplastic Art of Ancient Cyprus, vol. 5, The Cypro–Archaic Period Small Female Figurines, A.G. Leventis Foundation, Nicosia. Kayci – Girginer 2020 Kayci, O. H. – Girginer, K. S., “Tatarlı Höyük’de Neolitik Dönem: Ön Değerlendirme”, Mors Immatura, Amanoslar’ın Gölgesinde Hayriye Akıl Anısına, ed. K. S. Girginer – G. Dardeniz – A. Gerçek – F. Erhan – E. Genç – İ. Tuğcu – Ö. Oyman Girginer – M. C. Fırat – H. Gerçek – M. F. Tufan, Ege Yayınları, İstanbul, 295-308.
40. Kearns 2010 Kearns, E., Ancient Greek Religion A sourcebook, Wiley-Blackwell, New Jersey.
41. Kühne 1978 Kühne, H., “Das Motiv der Nâhrenden frau Oder Göttin in Vorderasien”, Studien zur Religion und Kultur Kleinasiens, Festschrift für F. Karl Dörner zum 65. Geburtstag am 28. Februar 1976, Band 2, ed. S. Şahin – E. Schwertheim – J. Wagner, Brill, Leiden, 504-515.
42. Larson 2017 Larson, J., Ancient Greek Cults A Guide, Routledge, New York.
43. Lipinski 2003 Lipinski, E., “Phoenician Cult Expression in The Persian Period”, Symbiosis, Symbolism, and the Power of the Past: Canaan, Ancient Israel, and Their Neighbors from the Late Bronze Age Through Roman Palaestina, ed. W. G. Dever – S. Gitin, Eisenbrauns, Winona Lake-Indiana 297-308.
44. McDonald 1967 McDonald, A. H., “The Treaty of Apamea (188 B.C.)”, The Journal of Roman Studies 57, 1/2, Cambridge, 1-8.
45. Mellaart 1970 Mellaart, J., Excavations at Hacılar Vol. 2: Plates and Figures, Edinburgh University Press, Edinburgh.
46. Merrillees 1988 Merrillees, R. S., “Mother and Child: A Late Cypriote Variation on an Eternal Theme”, Mediterranean Archaeology 1, 42-56.
47. Mollard-Besques 1971 Mollard-Besques, S., Catalogue Raisonne des Figurines et Reliefs en Terre-cuite Grecs Etrusques et Romains Epoques Hellenistique et Romaine Grece et Asie Mineure, C III, Musees Nationaux, Paris.
48. Mollard-Besques 1972 Mollard-Besques, S., Catalogue Raisonne des Figurines et Reliefs en Terre-cuite Grecs Etrusques et Romains, Epoques Hellenistique et Romaine Grece et Asie Mineure, C III/II, Musees Nationaux, Paris.
49. Mollard-Besques 1986 Mollard-Besques, S., Catalogue Raisonne des Figurines et Reliefs en Terre-cuite Grecs Etrusques et Romains, Epoques Hellenistique et Romaine Italie Meridionale-Sicile-Sardaigne, C IV-I Musees Nationaux, Paris. Nakhai 2014 Nakhai, B. A., “Mother and Child Figurines in the Levant from the Late Bronze Age Through the Persian Period”, Material Culture Matters, Essays on the Archaeology of the Southern Levant in Honor of Seymour Gitin, ed. J. R. Spencer – R. A. Mullins – A. J. Brody, Eisenbrauns, Winona Lake, Indiana, 165-198.
50. Novák – Kozal 2013 Novák, M. – Kozal, E., “Sirkeli Höyük 2011 yılı çalışmaları”, 34. Kazı Sonuçları Toplantısı, (28 Mayıs-1 Haziran Çorum) C 1, Çorum, 413-428.
51. Olsen 1998 Olsen, B. A., “Women, Children and the Family in the Late Aegean Bronze Age: Differences in Minoan and Mycenaean Constructions of Gender”, World Archaeology 29/3, Oxford, 380-392.
52. Orthmann 1971 Orthmann, W., Untersuchungen Zur Spathethitischen Kunst, Rudolf Habelt Verlag, Bonn.
53. Özbay 2019 Özbay, A., “Kadın Figürinleri”, Afyonkarahisar Müzesi Terrakotta Figürinleri, ed. Gökhan Coşkun, Bilgin Kültür Sanat Yayınları, Ankara, 56-76.
54. Özgüç 1958 Özgüç, T., “The Statuette from Horoztepe”, Anadolu/Anatolia 3, 53-56.
55. Özhanlı 2013 Özhanlı, M., “Pisidia Antiokheiası’nda Çocuk Taşıyan Paganist Kadınların Meryem’e Evrilmesi”, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 18, Isparta, 85-93.
56. Özhanlı – Aktaş 2007 Özhanlı, M. – Aktaş, Ş., “Silifke Müzesinden Emziren Kadın Figürini”, Baki Öğün’e Armağan, Calbis, ed. C. Işık – Z. Çizmeli – B. Öğün – B. Varkıvanç, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 137-148.
57. Pollitt 1986 Pollitt, J. J., Art in The Hellenistic Age, Cambridge University Press, Cambridge.
58. Queyrel 1988 Queyrel, A., Amathonte IV: Les Figurines Hellénistiques de Terre cuite, Paris, École Française d’Athènes.
59. Roller 2004 Roller, L. E., Ana Tanrıça’nın İzinde, Anadolu Kybele Kültü, çev. B. Avunç, Homer Kitabevi, İstanbul. Rumscheid 2006 Rumscheid, F., Die figürlichen Terrakotten von Priene, Reichert Verlag, Wiesbaden.
60. Rutter 2003 Rutter, J., “Children in Aegean Prehistory”, Coming of Age in Ancient Greece: Images of Childhood from the Classical Past, ed. J. Neils–J. H. Oakley, Yale University Press, New Haven, 31-58.
61. Sayar vd. 1993 Sayar, M. H. – Seiwert, P. – Taeuber, H., “Doğu, Kilikya’da Epigrafi ve Tarihi-Coğrafya Araştırmaları, 1991”, 10. Araştırma Sonuçları Toplantısı, (25-29 Mayıs Ankara), Ankara, 175- 198.
62. Schroer 2018 Schroer, S., Die Ikonographie Palästinas/Israels und der Alte Orient Eine Religionsgeschichte in Bildern, Band 4, Schwabe Verlag, Basel.
63. Seton-Williams 1954 Seton-Williams, M. V., “Cilician Survey”, Anatolian Studies 4, London, 121-174.
64. Sönmez 2022 Sönmez, B. E., “Niğde Müzesi’nde Bir Grup Terrakotta Figürin”, Journal of Literature and Humanities 68, Erzurum, 51-57.
65. Summerer 1999 Summerer, L., Hellenistische Terrakotten aus Amisos: ein Beitrag zur Kunstgeschichte des Pontosgebietes, Franz Steiner Verlag, Stuttgart.
66. Töpperwein, 1976 Töpperwein, E., Terrakotten von Pergamon, Walter de Gruyter, Berlin.
67. Török 2009 Török, L., Between Two Worlds The Frontier Region between Ancient Nubia and Egypt 3700 BC– 500 AD, Brill, Boston.
68. Uhlenbrock 1990 Uhlenbrock, J. P., “East Greek Coroplastic Centers in the Hellenistic Period”, The Coroplast’s Art: Greek Terracottas of the Hellenistic World, ed. J. P. Uhlenbrocke – R. M. Ammermann, Aristide D. Caratzos Publisher, New York, 72-80.
69. Van Ingen 1939 Van Ingen, W., Figurines from Seleucia on the Tigris: Discovered by the Expeditions Conducted by the University of Michigan With the Cooperation of the Toledo Museum of Art and the Cleveland Museum of Art, 1927–1932, The University of Michigan Press, Ann-Arbor.
70. Winter 1903 Winter, F., Die Typen der Figürliche Terrakotten, Band III–I, Teil I, Verlag W. Spemann, Berlin- Stuttgart.