Nysa ad Maeandrum’dan Ele Geçen Geç Antik Çağ Kandilleri

Öz

Nysa ad Maeandrum’da 2015 yılında Sütunlu Cadde (Cadde 1) ile Cadde 4B kavşağının güneydoğusunda yer alan Doğu Mekânları’nda (DM-1–DM-4) gerçekleştirilen kazılarda 59 tam ve 2503 parça Geç Antik Çağ kandili ele geçmiştir. Bu çalışma, söz konusu kandillerin tipolojik özelliklerini ve bulundukları mekânsal bağlamı değerlendirmektedir. Kandiller, tipolojik açıdan Geç 4. yüzyıldan itibaren bilinen formlarla ilişkili olmakla birlikte, Nysa örnekleri bağlam verilerine göre ağırlıklı olarak MS 6. yüzyıl sonu ile 7. yüzyıl başına tarihlenmektedir. Buluntuların büyük bölümünün DM-3 mekânında tek bir alanda yoğunlaşması ve Sütunlu Cadde üzerindeki in situ kandil askı halkalarıyla birlikte ele alınması, bu mekânın cadde aydınlatmasına yönelik kamusal bir depo olarak kullanılmış olabileceğini göstermektedir. Çalışmada söz konusu durum, MS 7. yüzyıl başında Batı Anadolu’da yaşanan güvenlik sorunları ve hemen ardından gerçekleşen yıkıcı depremler çerçevesinde yorumlamaktadır. Sonuç olarak makalede, Nysa Sütunlu Cadde kazılarında ele geçen Geç Antik Çağ kandilleri üzerinden cadde aydınlatması ve kriz döneminde kamusal alanların işlevsel dönüşümüne ilişkin somut arkeolojik veriler sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Nysa Ad Maeandrum
• Kandil
• Cadde Aydınlatması
• Sütunlu Cadde
• Geç Antik Çağ
• Sasani Akınları
• Deprem

The Late Antique Oil Lamps Unearthed at Nysa ad Maeandrum

Öz

During the excavations carried out at Nysa ad Maeandrum in 2015, 59 intact lamps and 2503 fragments of Late Antique oil lamps were unearthed in the Eastern Spaces (DM-1–DM-4), located to the southeast of the intersection of the Colonnaded Street (Cadde 1) and Street 4B. This study evaluates the typological characteristics and the spatial context of these lamps. Although the lamps are typologically related to forms known from the late 4th century onwards, the Nysa specimens are predominantly dated to the late 6th - early 7th century CE based on contextual data. The concentration of the majority of the finds within a spesific area of space DM-3, when considered alongside the in situ lamp suspension rings on the Colonnaded Street, suggests that this space may have served as a public warehouse for street lighting. In this study, this situation is interpreted within the framework of security challenges experienced in Western Anatolia during the early 7th century CE and the destructive earthquakes that occurred immediately thereafter. Consequently, the article presents concrete archaeological data regarding street lighting and the functional transformation of public spaces during a crisis period, based on the Late Antique lamps recovered from the Nysa Colonnaded Street excavations.

Anahtar Kelimeler

• Nysa ad Maeandrum
• Oil Lamp
• Street Lighting
• Colonnaded Street
• Late Antiquity
• Sassanid Invasions
• Earthquake

Kaynakça

1. Adak-Adıbelli 2006 Adak-Adıbelli, İ., Tarsus Geç Roma Seramiği, (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi), Ankara.
2. Akdoğu-Arca – Gökalp-Özdil 2022a Akdoğu-Arca, E. N. – Gökalp-Özdil, N., “Hellenistik Dönem’de Nysa”, Çift Yakalı Kent Nysa, ed. S. H. Öztaner, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 50-59.
3. Akdoğu-Arca – Gökalp-Özdil 2022b Akdoğu-Arca, E. N. – Gökalp-Özdil, N., “Roma İmparatorluk Dönemi’nde Nysa”, Çift Yakalı Kent Nysa, ed. S. H. Öztaner, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 62-75.
4. Akdoğu-Arca 2016 Akdoğu-Arca, E. N., “Iulius Iulianus Phrygia–Caria Eyaletinin İlk Valisi miydi?”, Vir Doctus Anatolicus. Studies in Memory of Sencer Şahin, ed. B. Takmer – E. N. Akdoğu-Arca – N. Gökalp-Özdil, İstanbul, 60-73.
5. Bailey 1988 Bailey, D. M., A Catalogue of the Lamps in the British Museum III: Roman Provincial Lamps, London.
6. Benndorf 1906 Benndorf, O., Forschungen in Ephesos I, Alfred Hölder, Wien.
7. Börker vd. 1979 Börker, C. – Merkelbach, R. – Engelmann, H. – Knibbe, D., Die Inschriften von Ephesos II, Inschriften griechischer Städte aus Kleinasien 11/2, Bonn.
8. Brants 1913 Brants, J., Antieke Terra Cotta Lampen uit het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden, Leiden.

9. Broneer 1930 Broneer, O., Terracotta Lamps, Corinth IV/2, Cambridge.
10. Çokay 1996 Çokay, S., Antik Çağda Aydınlanma Araçları ve Perge Pişmiş Toprak Kandilleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi), İstanbul.
11. Diest von 1913 von Diest, W., Nysa ad Maeandrum, JdI Erg.-Heft 10, Berlin.
12. Duman – Koçyiğit 2019 Duman, B. – Koçyiğit, O., Tripolis ad Maeandrum II: Geç Antik Konut Kalıntıları ve Buluntuları, İstanbul. Ergürer 2012 Ergürer, E. H., Parion Roma Dönemi Seramiği, (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi), Erzurum.
13. Erim 1986 Erim, K. T., Aphrodisias: City of Venus Aphrodite, Thames & Hudson, New York.
14. Evren 1995 Evren, A., “Selçuk–Efes Davut Yeriş Tarlası 1993 Yılı Kurtarma Kazıları”, VI. Müze Kurtarma Kazıları Semineri (24–26 Nisan 1995), Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 389-409.
15. Fırat 2011 Fırat, M., Phokaia Geç Roma Dönemi Mutfak Kapları, (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ege Üniversitesi), İzmir.
16. Forbes 1958 Forbes, R. J., Studies in Ancient Technology VI, E. J. Brill, Leiden.
17. Foss 1975 Foss, C., “The Persians in Asia Minor and the End of Antiquity”, The English Historical Review 90/357, 721-747.
18. Friedländer 1919 Friedländer, L., Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms in der Zeit von August bis zum Ausgang der Antonine I, S. Hirzel, Leipzig.
19. Friedländer 1920 Friedländer, L., Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms in der Zeit von August bis zum Ausgang der Antonine III, S. Hirzel, Leipzig.
20. Gassner 1997 Gassner, V., Das Südtor der Tetragonos-Agora. Keramik und Kleinfunde, Forschungen in Ephesos I/1, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien.
21. Goldman 1950 Goldman, H., The Hellenistic and Roman Periods. Excavations at Tarsus Gözlükule I, Princeton University Press, Princeton.
22. Gökalp-Özdil – Akdoğu-Arca 2022 Gökalp-Özdil, N. – Akdoğu-Arca, E. N., “Antik Kaynaklar Işığında Nysa’ya Genel Bakış”, Çift Yakalı Kent Nysa, ed. S. H. Öztaner, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 40-50.
23. Greatrex 2018 Greatrex, G., “The Impact on Asia Minor of the Persian Invasions in the Early Seventh Century”, The Lykos Valley and Neighbourhood in Late Antiquity, ed. C. Şimşek – T. Kaçar, Ege Yayınları, İstanbul, 13-26. Grégoire 1922 Grégoire, H., Recueil des inscriptions grecques-chrétiennes de l’Asie Mineure I, Librairie Ernest Leroux, Paris.
24. Hayes 1972 Hayes, J. W., Late Roman Pottery, British School at Rome, London.
25. Hayes 2008 Hayes, J. W., Roman Pottery: Fine-Ware Imports. The Athenian Agora XXXII, American School of Classical Studies at Athens, Princeton.
26. Heberdey 1902 Heberdey, R., “Vorläufiger Bericht über die Ausgrabungen in Ephesos”, ÖJh 5, Beiblatt, 53-66.
27. Howard-Johnston 2010 Howard-Johnston, J. D., Witnesses to a World Crisis: Historians and Histories of the Middle East in the Seventh Century, Oxford University Press, Oxford.
28. Howard-Johnston 2021 Howard-Johnston, J. D., The Last Great War of Antiquity, Oxford University Press, Oxford.
29. Howland 1958 Howland, R. H., Greek Lamps and Their Survivals. The Athenian Agora IV, American School of Classical Studies at Athens, Princeton.
30. İnanan 2004 İnanan, F., İzmir, Tire, Bergama ve Ödemiş Müzelerindeki Bizans Dönemi Pişmiş Toprak Kandilleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi), İzmir.
31. Kasubke – Möller 2012 Kasubke, E. M. – Möller, N., “Keramik”, Forschungen in Nysa am Mäander II, ed. V. M. Strocka, Mainz, 106-143.
32. Katsioti 2017 Katsioti, A., The Lamps of Late Antiquity from Rhodes, Archaeopress, Oxford.
33. Kourouniotis 1924 Kourouniotis, K., “Ἀνασκαφαί ἐν Νύσῃ τῇ ἐπὶ Μαιάνδρῳ”, ArchDelt 7 (1921–1922), 1-88; 227-246.
34. Köroğlu – Öztaner 2023 Köroğlu, T. – Öztaner, S. H., “Nysa ad Maeandrum’un Son Dönem Sakinlerine Dair Yeni Antropolojik Bulgular”, Antropoloji 45, 96-108. Kristensen 2018 Kristensen, T. M., “Earthquakes and Late Antique Urbanism”, The Lykos Valley and Neighbourhood in Late Antiquity, ed. C. Şimşek – T. Kaçar, İstanbul, 71-78.
35. Kumsar vd. 2015 Kumsar, H. – Aydın, Ö. – Şimşek, C. – D’Andria, F., “Historical earthquakes that damaged Hierapolis and Laodikeia antique cities and their implications for earthquake potential of Denizli basin in western Turkey”, Bulletin of Engineering Geology and the Environment 75, 519- 536.
36. Ladstätter – Sauer 2005 Ladstätter, S. – Sauer, R., “Late Roman C-Ware…”, Spätantike und mittelalterliche Keramik aus Ephesos, ed. F. Krinzinger, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien, 143-201.
37. Liko 2010 Liko, H., “Keramikauswertung Rundbau”, Das sog. Lukasgrab in Ephesos, ed. A. Pülz, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien, 186-249.
38. Loeschcke 1919 Loeschcke, S., Lampen aus Vindonissa, Kantonsbibliothek, Berlin.
39. Lüdorf 2006 Lüdorf, G., Römische und frühbyzantinische Gebrauchskeramik im westlichen Kleinasien, Marie Leidorf, Rahden/Westf.
40. Menzel 1969 Menzel, H., Antike Lampen im RGZM Mainz, Philipp von Zabern, Mainz.
41. Metin 2012 Metin, H., Kibyra Kandilleri, (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi), Erzurum
42. Miltner 1937 Miltner, F., Das Coemeterium der Sieben Schläfer, Forschungen in Ephesos IV/2, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Baden.
43. Özbil 2017 Özbil, C., Nysa Sikkeleri, (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi), Ankara.
44. Özbil 2022 Özbil, C., “Nysa’da Sikke Üretimi ve Kullanımı”, Çift Yakalı Kent Nysa, ed. S. H. Öztaner, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 356-397.
45. Özbil 2023 Özbil, C., “Nysa ad Maeandrum’da Ele Geçen Roma Eyalet Sikkeleri”, Anatolia 49, 113-155. Özcihan 2018 Özcihan, İ., Tarsus Arkeoloji Müzesinden Bir Grup Pişmiş Toprak Kandil, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi), Erzurum.
46. Öztaner – Kadıoğlu 2022 Öztaner, S. H. – Kadıoğlu M. “Araştırma Tarihçesi”, Çift Yakalı Kent Nysa İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 24-39.
47. Öztaner 2022a Öztaner, S. H., “Sütunlu Cadde/Cadde 1–Plateia (Doğu Yaka)”, Çift Yakalı Kent Nysa İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 110-129.
48. Öztaner 2022b Öztaner, S. H., “Büyük Menderes Vadisinin Çift Yakalı Kenti: Nysa ad Maeandrum”, Lycus 6, 225-250.
49. Öztaşkın 2013 Öztaşkın, M., Stratonikeia ve Lagina Kazılarında Bulunan Bizans Dönemi Seramikleri, (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi), Eskişehir.
50. Peker 2022 Peker, N., “Bir Kentin Dönüşümü: Geç Antik Çağ ve Bizans Dönemi Nysası”, Çift Yakalı Kent Nysa, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 76-83.
51. Perlzweig 1961 Perlzweig, J., Lamps of the Roman Period, First to Seventh Century After Christ The Athenian Agora 7, American School of Classical Studies at Athens, Princeton.
52. Radt 1986 Radt, W., “Lampen und Beleuchtung in der Antike”, Antike Welt 17/1, 42-58.
53. Rautman 2011 Rautman, M. L., “Sardis in Late Antiquity”, Archaeology and the Cities of Asia Minor in Late Antiquity, ed. O. Dally – C. Ratté, Ann Arbor, 1-26.
54. Robinson 1959 Robinson, H. S., Pottery of the Roman Period, The Athenian Agora 5, American School of Classical Studies at Athens, Princeton.
55. Schneider 1999 Schneider, P., “Bauphasen der Arkadiane”, 100 Jahre Österreichische Forschungen in Ephesos, ed. H. Friesinger – F. Krinzinger, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien, 467-478.
56. Shear 1922 Shear, T. L., “Sixth Preliminary Report on the Excavations at Sardis”, AJA 26, 389-409. Shear 1927 Shear, T. L., “A Roman Chamber-Tomb at Sardis”, AJA 31/1, 19-25.
57. Smith – Hallett 2015 Smith, R. R. R. – Hallett, C. H., “Troilos and Achilles: A Monumental Statue Group from Aphrodisias”, JRS 105, 124-182.
58. Smith – Ratté 2000 Smith, R. R. R. – Ratté, C., “Archaeological Research at Aphrodisias in Caria, 1997 and 1998”, AJA 104, 221-25.
59. Sönmez 2016 Sönmez, B., Nysa ad Maeandrum Çarşı Bazilikası ve Cadde 1 Seramikleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi), Isparta.
60. Sönmez 2017 Sönmez, B., “Nysa ad Maeandrum Çarşı Bazilikası Seramikleri”, Anadolu, Arkeoloji, Zaman ve Mekân, Ankara, 233-251.
61. Sönmez 2018 Sönmez, B., “Nysa ad Maeandrum Cadde 1 Sofra Kapları”, SDÜ Sosyal Bilimler Dergisi 45, 11-42.
62. Sönmez 2022 Sönmez, B., “Nysa’da Yerel Seramik Üretimi”, Çift Yakalı Kent Nysa İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 398-403.
63. Szentléleky 1969 Szentléleky, T., Ancient Lamps, Adolf M. Hakkert, Amsterdam.
64. Şimşek 2011a Şimşek, C., Laodikeia Çalışmaları 1.1: Nekropol, Ege Yayınları, İstanbul.
65. Şimşek 2011b Şimşek, C., Laodikeia Çalışmaları 1.2: Nekropol, Ege Yayınları, İstanbul.
66. Şimşek 2015 Şimşek, C., “2014 Yılında Laodikeia’da Yapılan Kazı ve Restorasyonlar”, 37. Kazı Sonuç- ları Toplantısı C 1, 481-508.
67. Şimşek 2024 Şimşek, C., “2022 Yılında Laodikeia’da Yapılan Çalışmalar”, 43. Kazı Sonuçları Toplantısı C 4, 473-496.
68. Tekeli vd. 2017 Tekeli, E. – Gültekin, T. – Öztaner, S. H. – Çeker, D., “Paleoantropoloji Çalışmalarında Antik DNA’nın Önemi”, ASOS Journal 5/48, 500-517. Thomson vd. 1999 Thomson, R. W. – Howard-Johnston, J. – Greenwood, T., The Armenian History Attributed to Sebeos Part II, Liverpool University Press, Liverpool.
69. Trombley 1985 Trombley, F. R., “The Decline of the Seventh-Century Town: The Exception of Euchaita”, Byzantina kai Metabyzantina 4, 65-90.
70. Vetters 1977 Vetters, H., “Zur Baugeschichte der Hanghäuser”, Forschungen in Ephesos 8/1, Wien, 12-28.
71. Wilson 2019 Wilson, A., “Earthquakes at Aphrodisias”, Visual Histories of the Classical World, ed. C. M. Draycott – R. Raja – K. Welch – W. T. Wootton, Brepols, Turnhout, 469-488.
72. Wilson 2022 Wilson, A., “A Series of Unfortunate Events…”, Mélanges James Howard-Johnston, ed. P. Booth – M. Whitby, Association des Amis du Centre d’Histoire et Civilisation de Byzance, Paris, 565-594.
73. Wittek 1934 Wittek, Paul. Das Fürstentum Mentesche: Studie zur Geschichte Westkleinasiens im 13.-15. Jh., Istanbuler Mitteilungen Heft 2, İstanbul: Universum Druckerei.