İzmir-Yeşilova Höyüğü ve Geç Neolitik Dönem’de Kıyı Ege Mimarisi

Öz

Bornova Ovası’nın ortasında, Yeşilova Höyüğü kazı çalışmalarıyla birlikte Yassıtepe Höyüğü ve İpeklikuyu Höyüğü’nü de kapsayan, yaklaşık 1200 metre çapındaki alanda ‘İzmir’in Prehistorik Yerleşim Alanı’ ortaya çıkartılmıştır. Yaklaşık 70 bin metrekareden fazla bir alana yayılan Yeşilova Höyüğü’nde ilk yerleşimin günümüzden en az 8500 yıl önce Neolitik Çağ’ın başında başlamış olduğu, Neolitik Dönem’den Roma Dönemi’ne kadar birçok kültürün yaşadığı kazı çalışmaları sonucu ortaya konulmaktadır. Höyükteki ilk yerleşime ait kalıntı ve buluntular, bugünkü ova seviyesinin yaklaşık 4-5 metre altında killi ana toprağın üzerinde yer almaktadır. Yerleşimin kültür dolgusu ise yaklaşık 3-3,5 metredir. Kültür dolgusu 4 kültür katından oluşmaktadır. Kültür katları, yüzeyden başlayarak; I. Kat Roma Dönemi, II. Kat Tunç Çağ, III. Kat Kalkolitik Çağ (1-2 Tabakaları) ve IV. Kat Neolitik Çağ (1a,b,c-8 Tabakaları) olarak saptanmıştır. Dört kültür katında gelişim gösteren höyük genellikle tahribatlardan sonra yeniden inşa edildikleri anlaşılan 15 mimari kata sahiptir. Yeşilova Höyüğü’nde Neolitik Çağ’ın başında başlayan yerleşim, Neolitik Çağ’ın sonuna doğru en zengin dönemine ulaşmıştır. Neolitik yerleşimin MÖ 6000-5700 yılları arasındaki son dönemini temsil eden, kalıntılarıyla en çok verinin elde edildiği yerleşim katlarında, birbirlerinden ayrı inşa edilen mekânlarda genellikle gündelik yaşama ilişkin işlikler ortaya çıkartılmıştır. Yeşilova Höyüğü Geç Neolitik Dönem mimarisi Kıyı Ege kültürlerine özgü niteliklere sahiptir. Mimari özellikler ve plan bakımından İç Batı Anadolu’dan farklıdır.

Anahtar Kelimeler

• Neolitik
• Mimari
• Yerleşim
• Ege

Izmir-Yeşilova Höyük and The Architecture of Coastal Aegean in the Late Neolithic Period

Öz

The Yeşilova Höyük excavation team has diligently worked to uncover the historical significance of this archaeological site located in the heart of the Bornova Plain. The area of interest, known as “İzmir’s Prehistoric Settlement Area,” is approximately 1200 m in diameter and includes Yassıtepe Höyük and İpeklikuyu Höyük. Excavations revealed that the first settlement at Yeşilova Höyük stretches over an area greater than 70,000 m2 and corresponds to the beginning of the Neolithic, at least 8500 years ago. There is continuous evidence of Neolithic, Chalcolithic, Bronze Age occupation, as well as later Roman presence. Remains and artifacts from the initial settlement phase are situated above clay-rich sterile soil, approximately 4-5 meters below the present surface of the plain. The cultural fill of the settlement is approximately 3-3,5 m, we have four cultural layers. Starting from the surface, the cultural layers in chronological sequence are Level I Roman Period, Level II Bronze Age, Level III Chalcolithic (Levels 1-2) and Level IV Neolithic (Levels 1a, b, c-8). Within these contexts, excavations reveal a complex set of 15 architectural layers, each apparently representing rebuilding episodes after periods of destruction. The first settlement, established during the early Neolithic, reached its zenith during its later phases. The levels representing the final period of the Neolithic settlement offer insights into the time frame spanning from 6000 BC to 5700 BC. From excavation data and the associated finds, we created interactive workshops and educational activities for visitors, with separate spaces dedicated to various aspects of daily life. The architecture of the Late Neolithic Period of Yeşilova Höyük has characteristics specific to the Coastal Aegean cultures. It is different from Inner West Anatolia in terms of architectural features and plan.

Anahtar Kelimeler

• Neolithic
• Architecture
• Settlement
• Aegean

Kaynakça

1. Bıçakçı 1995: Bıçakçı, E., “Çayönü House Models and a Reconstruction Attempt for the Cell-Plan Buildings” Prehistorya Yazıları, Graphis Yayınları, İstanbul, 101-125.
2. Çilingiroğlu-Derin-Abay vd. 2004: Çilingiroğlu, A.-Derin, Z.-Abay, E.-Sağlamtimur, H.-Kayan İ., Ulucak Höyük Excavations Conducted Between 1995-2002, Ancient Near Eastern Studies Supplement 15.
3. Dedeoğlu-Baysal-Ozan vd. 2017: Dedeoğlu, F.-Baysal, H.H.-Ozan, A-Konakçı E.-Temür, B., “Ekşi Höyük 2016 Yılı Kazı Çalışmaları”, 39. Kazı Sonuçları Toplantısı, C 1, 553-567.
4. Derin 2005: Derin, Z., “The Neolithic Architecture of Ulucak Höyük”, International Workshop, May 20th-22nd 2004. How did farming reach Europe?, Anatolian-European relations from the second half of the 7th through the first half of the 6th millennium cal BC., BYZAS 2, ed. Clemens Lichter, İstanbul, 85-94.
5. Derin 2010: Derin, Z., “İzmir’in Tarih Öncesi Dönemi ve Yeşilova Höyüğü”, Dr. Eren Çiçek’e Armağan, haz. G. Gökçay, İzmir, 57-71.
6. Derin 2012: Derin, Z., “Yeşilova Höyük”, The Neolithic in Turkey-Western Turkey, New Excavations and New Research, ed. M. Özdoğan-N. Başgelen–P. Kuniholm, İstanbul, 177-195.
7. Derin 2013: Derin, Z., Yeşilova Höyüğü’deki Jeo-Arkeolojik Çalışmalar ve Arkeolojik Sonuçları”, Profesör Doktor İlhan Kayan’a Armağan, ed. E. Öner, İzmir, 577-586.
8. Derin 2017: Derin, Z., “İzmir’in Prehistorik Yerleşim Alanı: Yeşilova Höyüğü-The Prehistorik Settlement of Izmir: Yeşilova Höyüğü”, Geçmişten Günümüze İzmir. From Past to Present, ed. M. Espagne, R.G.-Gürtekin Demir-S. Verge-P. Aydemir, İzmir, 221-240.

9. Duru 2012: Duru, R., “The Neolithic of the Lakes Region Hacılar-Kuruçay Höyük-Höyücek-Bademağacı Höyük”, Neolithic in Turkey, New Excavations, New Discoveries. Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, 1-65.
10. Duru-Umurtak 2010: Duru, R.-Umurtak, G., “Bademağacı Höyüğü’nde (Antalya) Yapılan Tarihöncesi Dönem Kazıları Sona Erdi-I”, TÜRKSAB DERGİ, 306, 14-20.
11. Elia 1982: Elia, R. J., A Study of the Neolithic Architecture of Thessaly, Greece, University Microfilms, Ann Arbor, MI: Dissertation, Boston University.
12. Erdoğu 2014: Erdoğu, B., “Gökçeada Uğurlu Archaeological Project: A Preliminary Report from the 2011-2013 Field Seasons”, Anatolica, XL, 157-179.
13. Gerritsen-Özbal 2016: Gerritsen, F.-Özbal, R., “Barçın Höyük and the pre-Fikrtepe Neolithisation of the Eastern Marmara Region”, Anatolian Metal VII, Grafisches Centrum Cuno GmbH&Co.KG, ed. Ü. Yalçın, Bochum Bonn, 199-208.
14. Horejs 2008: Horejs, B., “Erster Grabungsbericht zu den Kampagnen 2006 und 2007 am Çukuriçi Höyük bei Ephesos”, JÖAI, 77, 91-106.
15. Horejs 2012: Horejs, B., “Çukuriçi Höyük. A Neolithic and Bronze Age Settlement in the Region of Ephesos”, The Neolithic in Turkey, ed. M. Özdoğan, N. Başgelen, P. Kuniholm, Vol. 4, Archaeology and Art Publications, İstanbul, 117-131.
16. Horejs-Milic-Ostmann vd. 2015: Horejs, B.-Milic, B.-Ostmann, F.-Thanheiser, U.-Weninger, B.-Galik, A., “The Aegean in the Early 7th Millennium BC: Maritime Networks and Colonization”, J World Prehist 28 (4), 289-330.
17. Çilingiroglu-Dinçer-Uhri vd. 2016: Çilingiroglu, Ç.-Dinçer, B.-Uhri, A.-Gürbıyık, C.-Baykara, I.-Çakırlar, C., “New Palaeolithicand Mesolithic sites in the eastern Aegean: the Karaburun Archaeological Survey Project”, Antiquity, Project Gallery 90 (353), 1-6.
18. Çilingiroglu-Dinçer-Uhri vd. 2018: Çilingiroğlu, Ç.-Uhri, A.-Dinçer, B.-Baykara, İ.-Çakırlar, C.-Turan, D.-Dinçer, E.- Sezgin, E., “Kömür Burnu:İzmir-Karaburun’da Çok Dönemli Bir Prehistorik Buluntu Alanı”, Arkeoloji Dergisi, XXIII, 65-90.
19. Duru 2008: Duru, R., MÖ 8000’den 2000’e Burdur-Antalya Bölgesi’nin Altıbin Yılı, Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü, Antalya.
20. Kayan 2012: Kayan, İ., “Kuvaterner’de Deniz Seviyesi Değişimi”, Kuvanter Bilimi, ed. N. Kazancı-A. Gürbüz, Ankara Üniversitesi Yayınları, No.350, 59-78.
21. Karul 2017: Karul, N., Aktopraklık, Tasarlanmış Prehistorik Köy, İstanbul.
22. Lambeck 1996: Lambeck, K., “Sea-level change and shore-line evolution in Aegean Greece since upper Palaeolithic time”, Antiquity, 70, 588-611.
23. Lichter-Meriç 2013: Lichter, C.-Meriç, R., “Dedecik-Heybelitepe, Excavations at a Neolithic Settlement in the Torbalı Plain”, The Neolithic in Turkey-Western Turkey, New Excavations and New Research, ed. M. Özdoğan-N. Başgelen-P. Kuniholm, İstanbul, 133-138.
24. Mellaart 1970: Mellaart, J., Excavations Hacılar, Edinburg.
25. Meriç 2018: Meriç, R., Hermus (Gediz) Valley in Western Turkey. Results of an Archaeological and Historical Survey, ed. A. Ersoy Antik, Smyrna Yayınları 11, İstanbul.
26. Mersereau 1991: Mersereau, R., Prehistoric Architectural Models From The Aegean (Ph.D), Bryn Mawr College, 1991.
27. Ozan 2015: Ozan, A., “Ege Gübre Yerleşimi Bağlamında Kıyı Ege ‘de Neolitik Çağ Yerleşimlerinin Yer Seçimi ve Yerleşme Tiplerinin Değerlendirilmesi”, Mustafa Büyükkolancı’ya Armağan, Essay in Honour of Mustafa Büyükkolancı, ed. C. Şimşek-B. Duman-E. Konakçı, İstanbul, 459-470.
28. Özdoğan 2011: Özdoğan, E., “Settlement Organization and Architecture in Aşağı Pınar Early Neolithic Layer 6”, In Beginnings-New Research in the Appearance of the Neolithic between Northwestern Anatolia and the Carpathian Basin”, Papers of the International Workshop 8th-9th April 2009, ed. Raiko Krauß, Istanbul, Foschungscluster 1, Leidorf, 213-223.
29. Özdoğan 2013: Özdoğan, E., “Neolithic Sites in the Marmara Region. Fikirtepe, Pendik, Yarımburgaz, Toptepe, Hoca Çeşme and Aşağı Pınar”, The Neolithic in Turkey. New Excavations & New Research, Vol. 5: Northwestern Turkey and Istanbul, haz. M. Özdoğan-N. Başgelen-P. Kuniholm, İstanbul, 167-269.
30. Özkaya-Coşkun 2011: Özkaya, V.-Coşkun, A., “Körtik Tepe”, The Neolithic in Turkey, New Excavations & New Research, The Tigris Basin, ed. M. Özdoğan-N. Başgelen-P. Kuniholm, Archaeology-Art Publications, İstanbul, 21-36.
31. Roodenberg-Roodenberg 2013: Roodenberg, J. J.-Roodenberg, S. A., “Ilıpınar and Menteşe Early Farming Communities in the Eastern Marmara”, The Neolithic in Turkey, New Excavations and New Research. Northwestern Turkey and İstanbul, Archaeology and Art Publications, ed. M. Özdoğan,-N. Başgelen-P. Kuniholm, İstanbul, 69-91.
32. Sağlamtimur 2007: Sağlamtimur, H., “Ege Gübre Neolitik Yerleşimi”, Türkiye’de Neolitik Dönem, ed. M. Özdoğan-N. Başgelen, İstanbul, 373-376.
33. Sağlamtimur-Ozan 2012a: Sağlamtimur, H.-Ozan, A., “Ege Gübre NeolitikYerleşimi”, Ege Üniversitesi Arkeolojik Kazıları, ed. A. Çilingiroğlu-Z. Mercangöz-G. Polat, İzmir, 230-231.
34. Sağlamtimur-Ozan 2012b: Sağlamtimur, H.-Ozan, A., “The Neolithic Settlement of Ege Gübre”, The Neolithic in Turkey, New Excavations&New Research, ed. M. Özdoğan-N. Başgelen-P. Kuniholm, İstanbul, 197-225.
35. Schoop 2005: Schoop, U., Das anatolische Chalkolithikum. Eine chronologische Untersuchung zur vorbronzezeitlichen. Kultursequenz im nördlichen Zentralanatolien und den angrenzenden Gebiten, Leipzig: Bernhard Albert Greiner (BAG).
36. Theocharis 1973: Theocharis, D. R., Neolithiki Hellas, National Bank of Greece, Athens.