Demir Çağı Kappadokia’sında İlk Tapınak: Oluz Höyük İbadethane ve Ateşgedesi

Öz

Amasya ili sınırları içinde, şehir merkezine yirmi beş kilometre mesafede yer alan Oluz Höyük’te 2007 yılından beri sürmekte olan kazı çalışmaları Kalkolitik Dönem’den Orta Çağ’a kadar buluntu veren bu önemli merkezin dinsel bir yapılanma içinde olduğunu gözler önüne sermektedir. Hitit Büyük Krallığı’nın çöküş dönemine tanıklık eden tabakalarda ele geçen dini ayinlere ait deliller, Phryg Dönemi yerleşiminin merkezini teşkil eden Kubaba Sunağı erken dönemlere ait dinî bulguları oluştururken, Oluz Höyük’ün önemli dinî bir merkez olarak ortaya çıkışı Anadolu’nun Akhamenid (Pers) İmparatorluğu egemenliğine girdiği döneme rastlamaktadır. Oluz Höyük’te, 2B Mimari Tabakasında (MÖ 450-300) ele geçen, Akhamenid (Pers) Dönemi’ne tarihlenen önemli ve eşsiz arkeolojik bulgular, Pers kökenli olup kutsal ateşe tek tapınım noktası olarak saygı gösteren ve arkaik monoteizme işaret eden bir zümrenin yerleşmiş olduğuna kanıt teşkil etmektedir. Bu makale, mimari kanıtları, kutsal ateşin yandığı Ateşgede ve inananların ritüellerini, mekân ve işlevdeki ortak ilişkilerini yerine getirdikleri ibadethane birlikteliğinde tartışmaktadır. Basit ve gösterişsiz mimariye sahip bir Ateşgede ve onunla fiziki bağlantısı olmasa da konumsal ilişkisi bulunan bir İbadethane yapısının varlığı, sonraki dönemlerde Hıristiyanlık ve İslamiyet gibi tek tanrılı dinlerde ortak nokta olacak bir toplanma mekânında cemaat oluşturulması fikrinin ortaya çıkışı ile ilgili olmalıdır. Bu durumu dini pratiklerin tapınak mekânına etkisi olarak da açıklayabiliriz. Bu yeni dini mimari Demir Çağı’nda yeni bir inanç sistemi ile birlikte Anadolu coğrafyasında ortaya çıkmıştır. Oluz Höyük 2B Mimari Tabakası tapınağı ile birlikte Perslerde ve Anadolu’da kutsal yapı kavramının başlamış olduğu düşünülebilir. Oluz Höyük 2B Mimari Tabakasında bahsi geçen bu zümre tarafından hayata geçirilmiş Kutsal Alan, İbadethane ve bu yapıları bir araya getiren Pers Yolu makalenin konusunu oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Akhamenid
• Ateş Kültü
• Demir Çağı
• Oluz Höyük
• Tapınak

Destekleyen Kurum

Oluz Höyük sistematik arkeolojik kazılarını destekleyen Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü (Proje No. BK010501 (2022)) ile Türk Tarih Kurumu’na (Proje No. TP4-1168) teşekkürü bir borç biliriz.

Proje Numarası

Proje No. BK010501 (2022), Proje No. TP4-1168

Teşekkür

Bu yazının hazırlanmasına yardım eden Desinatör Nurcan KOÇ (M.A.) ile arkeolog Burçin ADISÖNMEZ’e teşekkür ederiz.

The First Temple In Iron Age Cappadocia: Oluz Höyük Worship Hall and Atashkadeh

Öz

The excavations in Oluz Höyük, located 25 kilometers from Amasya city center in North-Central Anatolia, continuing since 2007 have completed their 16th year, in which ten settlements that have been unearthed from the Chalcolithic Period to the Middle Ages revealed that this important center has a religious structure in each layer. While the remains of burnt seeds found in the layers that witnessed the collapse of the Hittite Great Kingdom and which can be considered as evidence of religious rituals, and the Kubaba Altar, which constituted the center of the Phrygian Period settlement, signifies the religious findings of the early period of the site. With its archaeological evidence Oluz Höyük emerged as an important religious center in the period when Anatolia came under the rule of the Achaemenid (Persian) Empire. It is observed that important and unique archaeological findings dating to the Achaemenid (Persian) layers in the 2B Architectural Layer (450-300 BC) point to Archaic Monotheism in Oluz Höyük, where a class of Persian origin who venerated the sacred fire as a singular point of worship and eschewed the idols of deities in their beliefs were settled. Dating to this period and in the same architectural layer, architectural evidence indicating the presence of this Archaic Monotheism are uncovered. This article argues this architectural evidence in the form of Atashkadeh where the sacred fire burns and the Hall of Worship where the believers honored their rituals and their co-relation in space and function. This new religious architecture emerged in the Anatolian geography with a new belief system in the Iron Age. It can be thought that the concept of sacred structure started in Persians and Anatolia with the Oluz Höyük 2D Architectural Layer temple. The subject of the article is the Sanctuary, the Worship Hall, and the Persian Road that brought these structures together, which were constructed by this group mentioned in the 2B Architectural Layer of Oluz Höyük.

Anahtar Kelimeler

• Achaemenid
• Fire Cult
• Iron Age
• Oluz Höyük
• Temple

Proje Numarası

Proje No. BK010501 (2022), Proje No. TP4-1168

Kaynakça

1. Amid 2010: Amid, H., Farhange Farsi Amid, Tehran.
2. Beyazıt 2019: Beyazıt, A., “Oluz Höyük’ten Pişmiş Toprak Bir Boğa Figürini”, Anadolu Arkeolojisi Üzerine Yazılar. Uğur Silistreli Anı Kitabı, eds. F. Kulakoğlu-T. Yıldırım-T. Sipahi-V. Şahoğlu-L. Keskin, Ankara, 385-394.
3. Dönmez 2010: Dönmez, Ş., Amasya-Oluz Höyük. Kašku Ülkesi’nin Önemli Kenti. 2007 ve 2008 Dönemi Çalışmaları Genel Değerlendirmeler ve Ön Sonuçlar/The Principal Site of Kašku Land. The Preliminary Reports of 2007 and 2008 Seasons General Evaluations and Results, Ankara.
4. Dönmez 2012: Dönmez, Ş., “A New Excavation in Pontic Cappadocia: Amasya-Oluz Höyük. Preliminary Results for the Hellenistic Period and Iron Age Layers”, The Black Sea, Paphlagonia, Pontus and Phrygia in Antiquity. Aspects of Archaeology and Ancient History, ed. G. Tsetskhladze, British Archaeological Reports 2432, Oxford, 67-78.
5. Dönmez 2013a: Dönmez, Ş., “Oluz Höyük: Kuzey-Orta Anadolu’nun Kralî Pers Merkezi”, Güneş Karadeniz’den Doğar. Sümer Atasoy Armağanı/Lux ex Ponto Euxino. Studies Presented in Honour of Sumer Atasoy, ed. Ş. Dönmez, Ankara, 103-140.
6. Dönmez 2013b: Dönmez, Ş., “Oluz Höyük. Preliminary Results for the Hellenistic Period and Iron Age Layers”, The Bosporus: Gateway between the Ancient West and East (1st Millennium BC - 5th Century AD). Proceedings of the Fourth International Congress on Black Sea Antiquities, Istanbul, 14th–18th September 2009, eds. G.R. Tsetskhladze-S. Atasoy-A. Avram-Ş. Dönmez-J. Hargrave, British Archaeological Reports 2517, Oxford, 363-371.
7. Dönmez 2014: Dönmez, Ş., “Kuzey-Orta Anadolu’da Yeni Bir Arkeolojik Keşif: Oluz Höyük Kubaba (Matar Kubileya) Tapınağı (Kızılırmak Kavsi İçinde Ana Tanrıça ile İlgili Güncel Bulgular)”, Arkeoloji ile Geçen Bir Yaşam İçin Yazılar. Veli Sevin’e Armağan. Scripta/Essays in Honour of Veli Sevin. A Life Immersed in Archaeology, ed. A. Özfırat, İstanbul, 289-304.
8. Dönmez 2015a: Dönmez, Ş., “Oluz Höyük Kazıları Işığında Kuzey-Orta Anadolu (Pontika Kappadokia) Akhamenid Varlığına Güncel Bir Bakış”, TÜBA-AR 18, Ankara, 71-107.

9. Dönmez 2015b: Dönmez, Ş., “Preliminary Results on the Hellenistic and Iron Age Phases at Oluz Höyük”, Recent Studies on the Archaeology of Anatolia, eds. E. Laflı-S. Patacı, BAR International Series 2750, Oxford, 255-272.
10. Dönmez 2015c: Dönmez, Ş., “Achaemenid Presence at Oluz Höyük, North-Central Anatolia”, The Danubian Lands between the Black, Aegean and Adriatic Seas (7th Century BC - 10th Century AD). Proceedings of the Fifth International Congress on Black Sea Antiquities, eds. G.R. Tsetskhladze-A. Avram-J. Hargrave, Belgrade, 17-21 September 2013, Oxford, 467-473.
11. Dönmez 2017a: Dönmez, Ş., Amasya-Oluz Höyük. Kuzey-Orta Anadolu’da Bir Akhamenid (Pers) Yerleşmesi. 2009-2013 Çalışmaları Genel Değerlendirmeler ve Önsonuçlar, Amasya.
12. Dönmez 2017b: Dönmez, Ş., “The Contribution of New Research to Hittite Historical Geography of Amasya Province”, Place and Space in Hittite Anatolia I. Hatti and the East. Proceedings of an International Workshop in İstanbul, 25th 26th October 2013, ed. M. Alparslan, İstanbul, 75-90.
13. Dönmez 2018: Dönmez, Ş., “Early Zoroastrianism at Oluz Höyük, North-Central Anatolia”, Context and Connection. Studies on the Archaeology of the Ancient Near in Honour of Antonio Sagona, eds. A. Batmaz-G. Bedianashvili-A. Michalewicz-A. Robinson, Leuven, 205-230.
14. Dönmez 2019: Dönmez, Ş., “The Land of Sacred Fired: Amasya-Oluz Höyük”, Settlement and Necropoleis of the Black Sea and Its Hinterland in Antiquity, eds. G. Tsestskhladze-S. Atasoy, Oxford, 244-257.
15. Dönmez 2021: Dönmez, Ş., “A Punic Necklace from Oluz Höyük: A General Evaluation for Anatolia”, The Greeks and Romans in the Black Sea and the Importance of the Pontic Region fort he Graeco-Roman World (7th Century BC - 5th Century AD): 20 Years on (1997-2017), ed. G.R. Tsetskhladze-A. Avram-J. Hargrave, Proceedings of the Sixth International Congress on Black Sea Antiquities (Constanta 18-22 September 2017), Oxford, 400-405.
16. Dönmez-Abazoğlu 2018: Dönmez Ş.,-Abazoğlu, F., “Kızılırmak Havzası Demir Çağı Çanak-Çömlek Geleneğinin Kökeni Üzerine Düşünceler”, TÜBA-AR 23, 81-99.
17. Dönmez-Abazoğlu 2019: Dönmez, Ş.-Abazoğlu, F., “Hitit Sonrası Kuzey-Orta Anadolu: Oluz Höyük’te Karanlık Çağ ile İlgili Yeni Bulgular”, IX. Uluslararası Hititoloji Kongresi Bildirileri/Acts of the IXth International Congress of Hittitology, I. Cilt/Vol.I, ed. A. Süel, Çorum, 237-260.
18. Dönmez-Abdullaev 2019: Dönmez, Ş.-Abdullaev, K., “Oluz Höyük-Amasya: Discovery of A Site in the North of Central Anatolia/Олуз Хююк-Амасья: открытие памятника на севере Центральной Анатолии”, Journal of Ancient History, 79/3, 703-729.
19. Dönmez-Saba 2018: Dönmez, Ş.,-Saba, M., “New Discoveries at Oluz Höyük: An Early Zoroastrian Sanctuary in North-Central Anatolia”, The Archaeology of Anatolia. Volume III. Recent Discoveries (2018-2018), eds. S.R. Steadman-G. McMahon, Cambridge, 112-121.
20. Dönmez-Saba 2019: Dönmez, Ş.,-Saba, M., “Anadolu Demir Çağı Pers Tarihi ve Oluz Höyük (Kritalla)/Anatolian Iron Age Persian History and Oluz Höyük (Kritalla)”, Orta ve Doğu Anadolu Geç Demir Çağı: Post-Urartu, Med ve Akhamenid İmparatorlukları/Central and Eastern Anatolia Late Iron Age: Post-Urartu, Median and Achaemenid Empires, ed. A. Özfırat-Ş. Dönmez-M. Işıklı-M. Saba, İstanbul, 1-65.
21. Dönmez-Saba 2021: Dönmez, Ş.-Saba, M., “Oluz Höyük: Persian (Akhamenid) Settlement in North-Central Anatolia”, Congress ICE1. Identity, Diversity & Contact, from the Southern Balkans to Xinjiang, from the Upper Paleolithic to Alexander, ed. M. Lebeau, Brussels, 275-296.
22. Dönmez-Yurtsever Beyazıt 2014: Dönmez, Ş.-Yurtsever Beyazıt, A., “Oluz Höyük A Multicultural Settlement in Pontic Cappadocia”, Amasya Maid of Mountains, ed. F. Özdem, İstanbul, 51-71.
23. Herodotos: Herodotos, Tarih, çev. M. Ökmen, 2019.
24. Hintze 2014: Hintze, A., “Monotheism the Zoroastrian Way”, Journal of Royal Asiatic Society, 24, 225-249.
25. Saba 2021: Saba, M., Zerdüşt Dini’nin Anadolu Yayılımı: Oluz Höyük Geç Demir Çağı Bulguları Işığında, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
26. Strabon: Strabon, Geographika, çev. A. Pekman.