Mithradates-Roma Savaşları ve Kurul Kalesi’nden Roma Silahları

Öz

Bu çalışmada Ordu-Kurul Kalesi’nde 2010-2021 yılları arasında yürütülen kazı çalışmalarında ele geçen Roma özellikli silahlar ele alınmıştır. Kurul Kalesi, Pontos Krallığı’nın en önemli kralı VI. Mithradates Eupator Dionysos (MÖ 120-63) tarafından Orta ve Doğu Karadeniz coğrafyalarında inşa ettirilmiş olan çok sayıdaki kaleden biridir. VI. Mithradates ve Roma arasında üç büyük savaş gerçekleşmiştir. Mithradates-Roma savaşları olarak bilinen bu savaşlardan sonuncusu (MÖ 74-63) büyük oranda Karadeniz coğrafyasında yaşanmıştır. Pontos coğrafyası bu son savaş sırasında önce Lucullus, sonrasında ise Pompeius’un komutasında gerçekleştirilen iki büyük Roma istilasına maruz kalmıştır. VI. Mithradates’in müstahkem kalelerine ilk darbe Lucullus’un seferi sırasında indirilmiş olsa bile asıl yıkım Pompeius’un seferi sonucunda oluşmuştur. Pompeius’un komuta ettiği Roma ordusu VI. Mithradates Eupotor Dionysos’un tüm kalelerini yıkarak onları kullanılamaz duruma getirmiştir. Kurul Kalesi bu yıkımın izlerini bünyesinde barındıran en önemli yerleşmelerden biridir. Son Roma istilasından sonra bir daha yerleşim görmeyen Kurul Kalesi’nde ele geçen çok sayıda silah ve mühimmat o dönemde yaşananlarla ilgili birer kanıt niteliğindedir. Kurul Kalesi kazılarında çeşitli sektörlerde ele geçen silah ve mühimmatların büyük bir kısmı Pompeius’un istilasına denk gelen son mimari evreyle ilişkilidir. Silahlar arasındaki pilum demirleri, cirit uçları ve mızrak-orak (falx muralis) gibi geleneksel Roma silahlarının varlığı ise Kurul Kalesi’ndeki yıkımın faillerine işaret eden en önemli askerî teknolojilerdir.

Anahtar Kelimeler

• Hellenistik Dönem
• VI. Mithradates
• Pontos
• Roma Cumhuriyeti
• Savaş
• Silah
• Kurul Kalesi
• İstila

Mithradatic Wars and Roman Weapons from Kurul Fortress

Öz

Kurul Fortress in Ordu is one of the many fortresses constructed during the reign of Mithradates VI Eupator Dionysus (120-63 BC), a significant figure in the Hellenistic Pontic Kingdom in the Middle and Eastern Black Sea regions. The large number of these fortresses is due to the king’s struggle with the Roman Republic. Three major wars occured between Mithradates VI and Rome. The last of these wars (74-63 BC), known as the Mithradatic Wars, mostly consisted of the battles that took place in the Black Sea region. During this last war, Pontos was exposed to two major Roman invasions, first under the command of Lucullus and then under the command of Pompeius. While the initial damage to Mithradates’ fortresses occurred during Lucullus’ campaign, the real destruction occurred as a result of Pompey’s campaign. The Roman army commanded by Pompey destroyed all the fortresses of Mithradates VI and made them unusable. Kurul Fortress is one of the most important settlements that contains traces of this destruction. The large number of weapons and missiles found in the Kurul Fortress, which was never inhabited again after the Roman invasion, is evidence of what happened at that time. Most of the weapons and missiles associated with the last building phase, which coincided with the invasion of Pompey. The presence of traditional Roman weapons such as pila, javelin and spear-sickle (Falx muralis) among these weapons are the most important military technologies that point to the perpetrators of the destruction in the Kurul Fortress.

Anahtar Kelimeler

• Hellenistic Period
• Mithradates VI
• Pontos
• Roman Republic
• War
• Weapon
• Kurul Fortress
• Invasion

Kaynakça

1. Akarca 1998: Akarca, A., Yunan Arkeolojisinin Ana Çizgileri I: Şehir ve Savunması, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
2. Akgönül 2018: Akgönül, S. O., Kurul Kalesi 2010-2017 Yılları Sikke Buluntuları, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Gazi Üniversitesi, Ankara.
3. Álvarez Arza-Cubero Argente 2000: Álvarez Arza, R.-Cubero Argente, M., “Els pila republicans del poblat ibèric de Castellruf”, Lauro, (18), 5-16.
4. Appianos 1962: Appianos, Appian’s Roman History, Vol. 2, trans. H. White, Loeb Classical Library, Harvard University Press, Cambridge, MA.
5. Appianos 1972: Appianos, Appian’s Roman History, Vol. 1, trans. H. White, Loeb Classical Library, Harvard University Press, Cambridge, MA.
6. Arslan 2007: Arslan, M., Mithradates VI Eupator: Roma’nın Büyük Düşmanı, Odin Yayıncılık, İstanbul.
7. Bishop 2017: Bishop, M.C., The Pilum: The Roman Heavy Javelin, ed. M. Pegler, Osprey Publishing, Oxford.
8. Bishop-Coulston 2006: Bishop, M.C.-Coulston, J.C.N., Roman Military Equipment from the Punic Wars to the Fall of Rome, Oxbow Books, Oxford.

9. Boehmer 1972: Boehmer, R.M., Die Kleinfunde von Boğazköy aus den Grabungskampagnen 1931-1939 und 1952-1969, Gebr. Mann Verlag, Berlin.
10. Caesar 1958: Caesar, The Gallic War, trans. H.J. Edwards, Loeb Classical Library, Harvard University Press, Cambridge, MA.
11. Campbell 2011: Campbell, D.B., “Ancient Catapults: Some Hypotheses Reexamined”, Hesperia, 80 (4), 677-700.
12. Cassius Dio 1914: Cassius Dio, Dio’s Roman History, Vol. 3, trans. E. Cary, Loeb Classical Library, William Heinemann, London.
13. Cowan 2003: Cowan, R., Roman Legionary 58 BC-AD 69, Osprey Publishing, Oxford.
14. Cowan 2013: Cowan, R., Roman Legionary AD 69-161, ed. M. Cowper, Osprey Publishing, Oxford.
15. Delrue 2007: Delrue, P., “Trilobate arrowheads at ed-Dur (U.A.E, Emirate of Umm al-Qaiwain)”, Arabian Archaeology and Epigraphy, 18 (2), 239-250.
16. Develi 2009: Develi, Ö., Troya’dan Kudüs’e, Rodos’tan Kartaca’ya Antik Çağda Kuşatmalar, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
17. Drews 1993: Drews, R., The End of the Bronze Age: Changes in Warfare and the Catastrophe ca. 1200 B.C., Princeton University Press, Princeton, NJ.
18. Eutropius 2007: Eutropius, Roma Tarihinin Özeti, çev. Ç. Menzilcioğlu, Kabalcı Yayınevi, İstanbul.
19. Fields 2008: Fields, N., The Roman Army: The Civil Wars 88-31 BC, ed. D. Anderson, Osprey Publishing, Oxford.
20. Fields 2009: Fields, N., The Roman Army of the Principate 27 BC-AD 117, ed. D. Anderson, Osprey Publishing, Oxford.
21. Fields 2010: Fields, N., Roman Battle Tactics 390-110 BC, ed. M. Windrow, Osprey Publishing, Oxford.
22. Goldsworthy 2000: Goldsworthy, A., Roman Warfare, ed. J. Keegan, Cassell, London.
23. Goldsworthy 2007: Goldsworthy, A., The Complete Roman Army, Thames and Hudson, London.
24. Griffiths-Sim 1993: Griffiths, W.B.-Sim, D., “Experiments with Replica Roman Javelins”, The Arbeia Journal, 2, 1-13.
25. Günaltay 1987: Günaltay, Ş., Yakın Şark IV/2: Romalılar Zamanında Kapadokya, Pont ve Artaksiad Kırallıkları, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.
26. Hanson 2017a: Hanson, V.D., “Falanjdan Lejyona (MÖ 350-250)”, ed. G. Parker, Cambridge Savaş Tarihi, çev. F. Tayanç-T. Tayanç, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 33-50.
27. Hanson 2017b: Hanson, V. D., “Roma Tarzı Savaş (MÖ 250-MS 300)”, Cambridge Savaş Tarihi, ed. G. Parker, çev. F. Tayanç-T. Tayanç, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 51-65.
28. Horvat 2002: Horvat, J., “The Hoard of Roman Republican Weapons from Grad near Šmihel”, Arheološki vestnik, 53, 117-192.
29. Horvat 2009: Horvat, J., “Selected Aspects of Romanisation in Western and Central Slovenia”, Antichità Altoadriatiche LXVIII: Aspetti e problemi della romanizzazione. Venetia, Histria e arco alpino orientale, ed. G. Cuscito, Editreg, Trieste, 355-381.
30. Højte 2009a: Højte, J.M., “The Administrative Organisation of the Pontic Kingdom”, Mithridates VI and the Pontic Kingdom, ed. J.M. Højte, Aarhus University Press, Aarhus.
31. Iosephos 1956: Iosephos, Josephus, Vol. 2 (The Jewish War, Books 1-3), trans. H. St. J. Thackeray, Loeb Classical Library, Harvard University Press, Cambridge, MA.
32. James 2004: James, S., Excavations at Dura-Europos 1928-1937 Final Report VII: The Arms and Armour and other Military Equipment, The British Museum Press, London.
33. Kallet-Marx 1995: Kallet-Marx, R.M., Hegemony to Empire: The Development of the Roman Imperium in the East from 148 to 62 B.C., University of California Press, Berkeley.
34. Keppie 2005: Keppie, L., The Making of the Roman Army: From Republic to Empire, Routledge, London.
35. Lewis-Short 1891: Lewis, C.T.-Short, C., Harpers’ Latin Dictionary: A New Latin Dictionary Founded on the Translation of Freund’s Latin-German Lexicon, ed. E.A. Andrews, Harper and Brothers, New York.
36. Magie 1950: Magie, D., Roman Rule in Asia Minor: To the End of the Third Century After Christ, 2 vols. (Text and Notes), Princeton University Press, Princeton, NJ.
37. Marsden 1969: Marsden, E.W., Greek and Roman Artillery: Historical Development, Clarendon Press, Oxford.
38. Memnon 2007: Memnon, Herakleia Pontike Tarihi, çev. M. Arslan, Odin Yayıncılık, İstanbul.
39. Mitchell 2004: Mitchell, S., “Doğu ve Batı Arasında Anadolu Hellenistik Çağ’da Attalos ve Mithridates Krallıklarının Paralel Yaşamları”, Anadolu Araştırmaları, çev. T. Kaçar, 17 (1), 140-153.
40. Oktan 2008: Oktan, M., “Roma Cumhuriyet Dönemi’nde Pontos’da Yapılan Düzenlemeler”, Anadolu, 34, 47-75.
41. Orosius 2001: Orosius, The Seven Books of History Against the Pagans, trans. R. J. Deferrari, The Catholic University of America Press, Washinton, DC.
42. Ökse-Erdoğan 2018: Ökse, A.T., Et Al., Ilısu Barajı İnşaat Sahası Kurtarma Kazıları III: Roma İmparatorluk Dönemi ve Orta-Yakın Çağ Yerleşmeleri/Salvage Excavations in the Construction Area of the Ilısu Dam III: Roman Empire Period and Middle-New Ages Sites, Mardin Müze Müdürlüğü, Mardin.
43. Özüsağlam-Mutlu 2014: Özüsağlam-Mutlu, Z., Marius’un Ordu Reformu Öncesi ve Sonrasında Legio’nun Kuruluş ve Muharebe Düzeni, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
44. Pausanias 1926: Pausanias, Description of Greece, Vol. 2 (Books 3-5), trans. W. H. S. Jones-H. A. Ormerod, Loeb Classical Library, William Heinemann, London.
45. Pekin 2019: Pekin, A.V., Tarih Boyunca Batı Anadolu’da İsyanlar ve Direnişler, Ege Yayınları, İstanbul.
46. Platon 1952: Platon, Plato, Vol. 4 (Laches, Protagoras, Meno, Euthydemus), trans. W. R. M. Lamb, Loeb Classical Library, Harvard University Press, Cambridge, MA.
47. Plutarkhos 1955: Plutarkhos, Plutarch’s Lives, Vol. 5 (Agesilaus and Pompey, Pelopidas and Marcellus), trans. B. Perrin, Loeb Classical Library, Harvard University Press, Cambridge, MA.
48. Plutarkhos 1959a: Plutarkhos, Plutarch’s Lives, Vol. 4 (Alcibiades and Coriolanus, Lysander and Sulla), trans. B. Perrin, Loeb Classical Library, Harvard University Press, Cambridge, MA.
49. Plutarkhos 1959b: Plutarkhos, Plutarch’s Lives, Vol. 9 (Demetrius and Antony, Pyrrhus and Caius Marius), trans. B. Perrin, Loeb Classical Library, Harvard University Press, Cambridge, MA.
50. Plutarkhos 1968: Plutarkhos, Plutarch’s Lives, Vol. 2 (Themistocles and Camillus, Aristides and Cato Major, Cimon and Lucullus), trans. B. Perrin, Loeb Classical Library, Harvard University Press, Cambridge, MA.
51. Polybios 1979: Polybios, The Histories, Vol. 3, trans. W.R. Paton, Loeb Classical Library, Harvard University Press, Cambridge, MA.
52. Quesada Sanz 2007: Quesada Sanz, F., “Hispania y el ejército romano republicano. Interacción y adopción de tipos metálicos”, Sautuola, (13), 379-401.
53. Scott 2013a: Scott, I., “Ironwork”, Excavations at Zeugma: Conducted by Oxford Archaeology, ed. W. Aylward, Vol. 3, The Packard Humanities Institute, Los Altos, CA, 167-278.
54. Scott 2013b: Scott, I., “Arms, Armor, and Other Military Objects”, Excavations at Zeugma: Conducted by Oxford Archaeology, ed. W. Aylward, Vol. 3, The Packard Humanities Institute, Los Altos, CA, 353-374.
55. Sekunda 1995: Sekunda, N.V., The Army of Alexander the Great, ed. M. Windrow, Osprey Military, London.
56. Sekunda 1996: Sekunda, N.V., “Anatolian War-Sickles and the Coinage of Etenna”, Studies in Ancient Coinage from Turkey, Royal Numismatic Society and British Institute of Archaeology at Ankara, ed. R. Ashton, London, 9-17.
57. Stiebel 2014: Stiebel, G. D., “Military Equipment”, Gamla III: The Shmarya Gutmann Excavations 1976-1989, Finds and Studies, ed. D. Syon, Part 1, Israel Antiquities Authority, Jerusalem, 57-107.
58. Stiebel-Magness 2007: Stiebel, G. D.-Magness, J., “The Military Equipment from Masada”, Masada VIII: The Yigael Yadin Excavations 1963-1965 Final Reports, ed. J. Aviram-G. Foerster-E. Netzer-G. D. Stiebel, Israel Exploration Society, Jerusalem, 1-94.
59. Strabon 1954a: Strabon, The Geography of Strabo, Vol. 3, trans. H. L. Jones, Loeb Classical Library, Harvard University Press, Cambridge, MA.
60. Strabon 1954b: Strabon, The Geography of Strabo, Vol. 4, trans. H. L. Jones, Loeb Classical Library, Harvard University Press, Cambridge, MA.
61. Strabon 1961: Strabon, The Geography of Strabo, Vol. 5, trans. H. L. Jones, Loeb Classical Library, Harvard University Press, Cambridge, MA.
62. Şenyurt-Akçay 2016: Şenyurt, S.Y.-Akçay, A., “Kurul Kalesi (Ordu) VI. Mithradates Dönemi Yerleşimi Üzerine Ön Değerlendirmeler”, Seleucia, 6, 221-248.
63. Şenyurt-Akçay 2017: Şenyurt, S. Y.-Akçay, A., “The Kurul Fortress and the Cult of Kybele as a City Protector”, Colloquium Anatolicum, 16, 179-198.
64. Şenyurt-Durugönül 2018: Şenyurt, S. Y.- Durugönül, S., “Kurul (Ordu) Kalesi‟nde Bir Kybele Heykeli”, OLBA, 26, 305-344.
65. Şenyurt-Zoroğlu 2018: Şenyurt, S. Y.-Zoroğlu, U., “Kurul Kalesi Hellenistik Dönem Metal Silahları Üzerine Bir Ön Değerlendirme”, Cedrus, 6, 181-196.
66. Şenyurt-Yorulmaz 2020: Şenyurt, S. Y.-Yorulmaz, L., “Kurul Kalesi Kazılarında Ele Geçen Kalıp Yapımı Kabartmalı Kâseler”, Seleucia, 10, 297-327.
67. Şenyurt-Akçay-Bulut-Zoroğlu-Akgönül 2017: Şenyurt, S. Y.-Akçay, A.-Bulut, A. E.-Zoroğlu, U.-Akgönül, S. O., “Ordu Kurul Kalesi”, Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Haberler, 43, 2-10.
68. Vegetius 2019: Vegetius, Roma Savaş Sanatı, çev. S. Özgüler-K. A. Çetinalp, Kronik Kitap, İstanbul.
69. Vitruvius 1914: Vitruvius, The Ten Books on Architecture, trans. M. H. Morgan, Harvard University Press, Cambridge, MA.
70. Zoroğlu 2021: Zoroğlu, U., Kurul Kalesi Hellenistik Dönem Savaş Araç Gereçleri, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Ankara.