Orta Anadolu Yerleşme Modeli ve Aşıklı Höyük

Öz

Günümüzden yaklaşık 11 bin yıl önceleri Güneybatı Asya genelinde ilk köy yerleşmeleri kurulmaya başlamış, geçici tarzdaki yapılaşma zaman içinde yerini kalıcı yapılara ve ilk köy tarzı yerleşmelere bırakmıştır. Bu süreçte gerek yapı malzemesi gerek yapım teknikleri gerekse yerleşme düzeninin geliştiği görülür. Söz konusu gelişme, yerleşmelerin içinde yer aldığı kültürel ve fiziksel coğrafyaya göre biçimlenmiştir. Bu yazıda ele aldığımız yerleşme düzeni örneği, Orta Anadolu Bölgesi’nin güneyinde, Kapadokya kesiminde yer alan, bölgenin en eski yerleşmesi Aşıklı Höyük’te ortaya çıkan dokudur. MÖ 9. binyılın ortalarında kurulan kalıcı yerleşme, kendine özgü bağlamı içerisinde biçimlenerek, MÖ 8. binyıl Orta Anadolu bölgesi için tipik bir yerleşme dokusu oluşturmuştur. Aynı özelliklere sahip dokunun, bölgede Aşıklı Höyük’ün kronolojik takipçisi bazı yerleşmelerde de devam ettiği bilinmektedir. Orta Anadolu Yerleşme Modeli adı altında ele alınan bu ortak mimari özelliklerin en eski örneğini oluşturan Aşıklı Höyük’te, 2020 yılında uygulanmaya başlanan proje ile bu yerleşme dokusunun korunması ve sergilenmesi amaçlanmaktadır. Saha Gelişim Planı kapsamında yürütülen çalışmalarda 10 x 20 metrelik bir alan, rekonstrüktif koruma yöntemi ile bir yandan korumaya alınmış diğer yandan kazılarla ortaya çıkarıldığı şekliyle sergilenmek üzere canlandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Orta Anadolu
• Neolitik
• Yerleşme Dokusu
• Kerpiç Mimari
• Aşıklı Höyük

Destekleyen Kurum

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğünü, İstanbul Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi, Türk Tarih Kurumu

Proje Numarası

ID: 36121

Teşekkür

Aşıklı Höyük 2020 yılı çalışmaları, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğünün izni ve mali desteğiyle, İstanbul Üniversitesi Rektörlüğü adına yürütülmüştür. 2020 yılı Temmuz ve Ağustos aylarındaki çalışmalarımıza İstanbul Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi mali destekte bulunmuştur (ID: 36121). ekim ve kasım 2020 tarihlerinde yürüttü-ğümüz çalışmalar ise Türk Tarih Kurumunun mali desteği ile gerçekleştirilmiştir. Tüm kurumlara teşekkürlerimizi sunarız. Dünya çapındaki Covid-19 salgınına rağmen 2020 sezonuna katılarak her türlü işi üstlenen ve yürüten ekip üyelerimize ayrıca içten teşekkürlerimizi sunarız.

The Settlement Pattern in Central Anatolia and Aşıklı Höyük

Öz

Early sedentary villages in Southwest Asia emerged approximately 11 thousand years ago. Permanent buildings replaced temporary structures. Through time building materials, construction techniques and settlement organizations formed, evolved and improved contextually, due to the cultural and physical geography of the settlement. The case in this paper deals with the earliest settlement of Aşıklı Höyük, located in south Central Anatolia. The region today is known by its historical name as Cappadocia. Aşıklı Höyük was first inhabited temporarily, probably seasonally, prior to the permanent settlement during the mid-9th millennium BCE. The long habitation sequence, between mid-9th to late 8th millennium BCE, displayed the development of specific building techniques, building plans, architectural features, use of space and space organization, where similar patterns were also observed in some of the succeeding sites in the region. Thus, horizontally and vertically developed characteristics of the settlement pattern, can be considered as Central Anatolian settlement model where Aşıklı Höyük presents its earliest example. The 2020 campaign at Aşıklı Höyük aimed to protect and display this settlement model through the reconstruction of part of the 8th millennium BCE settlement, in an area of 10 x 20 meters.

Anahtar Kelimeler

• Central Anatolia
• Neolithic
• Settlement Pattern
• Mudbrick Architecture
• Aşıklı Höyük

Proje Numarası

ID: 36121

Kaynakça

1. Altınbilek Algül 2014: Altınbilek, Algül, Ç., “Aşıklı Höyük’te Değişen Kazı Metodolojisinin Mekân Analizleri Üzerindeki Sonuçları”, Yerleşme Sistemleri ve Mekân Analizi, Tematik Arkeoloji Serisi 1, Yay. Ö. Çevik, B. Erdoğu, Ege Yayınları, İstanbul, 145-155.
2. Balcı vd. 2019-2020: Balcı, S. - Ç. Altınbilek Algül - O. Aslaner - O. Kaycı - F. Açıkgöz - B. Öksüz, “Volkanik Kapadokya’da Yeni Bir Neolitik Yerleşme: Sırçalı Tepe (Kayırlı-Değirmenyolu)”, Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Haberler, S. 45, 94 - 96.
3. Bıçakçı vd. 2012: Bıçakçı, E. - M. Godon - Y. G. Çakan, “Tepecik-Çiftlik”, The Neolithic in Turkey, New Excavations & New Research, Central Turkey, ed., M. Özdoğan, N. Başgelen, P. Kuniholm, Archaeology & Art Publications, İstanbul, 89-134.
4. Duru-Özbaşaran, 2005: Duru, G. - M. Özbaşaran, “A Non-domestic Site in Central Anatolia”, Anatolia Antiqua 13, 15-28.
5. Duru-Kayacan 2018: Duru, G. - N. Kayacan, “Volkanik Kapadokya’da Epipaleolitik Toplulukların İzinde: İlk Değerlendirmeler”, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi (45), 91-104.
6. Duru vd. 2021: Duru, G. - D. Güral - M. Özbaşaran, “Early Neolithic Innovation: Ventilation Systems and the Built Environment”, Journal of Field Archaeology, 1-17.
7. Düring 2006: Düring, B. S., Constructing Communities, Clustered Neighboorhood Settlements of the Central Anatolia ca. 8500-5500 cal. BC., Nederlands Instituut Voor Het Nabije Ossten, Leiden.
8. Esin-Harmankaya, 1999: Esin, U. - Harmankaya, S., “Aşıklı”, Neolithic in Turkey, The Cradle of Civilisation, New Discoveries, Yay. M. Özdoğan, N. Başgelen, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, 115-132.

9. Esin-Harmankaya 2007: Esin, U. - Harmankaya, S., “Aşıklı Höyük”, Anadolu’da Uygarlığın Doğuşu ve Avrupa’ya Yayılımı, Türkiye’de Neolitik Dönem yeni Kazılar, Yeni Bulgular, Yay. M. Özdoğan, N. Başgelen, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, 255-272.
10. Fairbairn vd. 2020: Fairbairn, A. - Jacobsson, P. - Baird, D. - Jacobsen, G. - Stroud, E., “Settlement Change on the Western Konya Plain: Refining Neolithic and Chalcolithic Chronologies at Can-Hasan, Turkey”, Antiquity 94/374, 342-360.
11. French 1998: French, D. H., Canhasan sites 1: Canhasan I, Stratigraphy and Structures, British Institute of Archaeology at Ankara.
12. French vd. 1972: French, D. H. - Hillman, G. C. - Payne, S. - Payne, R. J., “Excavations at Can Hasan III 1969–1970”, Papers in Economic Prehistory, ed. E. S. Higgs, Cambridge, 181-190.
13. Güngördü- Başoğlu 2019: Güngördü, V. - Başoğlu, O., “Kızılırmak Nehri Kenarında Bir Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem Yerleşimi: Sofular Höyük”, Olba XXVII, 41-60.
14. Hodder 2012: Hodder, I., “Renewed Work at Çatalhöyük”, The Neolithic in Turkey, New Excavations & New Research, Central Turkey, ed. M. Özdoğan, N. Başgelen, P. Kuniholm, Archaeology & Art Publications, İstanbul, 245-277.
15. Hodder 2014: Hodder, I., “Social and settlement organisation”, Integrating Çatalhöyük: Themes from the 2000–2008 Seasons, ed. I. Hodder, British Institute of Archaeology at Ankara.
16. Hodder- Pels 2010: Hodder, I. - Pels, P., “History houses”, Religion in the Emergence of Civilization: Çatalhöyük as a Case Study, ed. I. Hodder, Cambridge University Press, Cambridge, 163-186.
17. Mentzer, 2018: Mentzer, S. M., “Micromorphological Analyses of Anthropogenic Materials and Insights into Tell Formation Processes at Aşıklı Höyük, 2008-2012 Field Seasons”, The Early Settlement at Aşıklı Höyük: Essays in Honor of Ufuk Esin, ed. M. Özbaşaran, G. Duru, M. C. Stiner, Ege Yayınları, İstanbul, 105-128.
18. Özbaşaran, 2000: Özbaşaran, M., “The Neolithic Site of Musular - Central Anatolia”, Anatolica XXVI, 129-151.
19. Özbaşaran, 2003: Özbaşaran, M., “Musular-Aşıklı İlişkisinde Kireç Tabanlı Yapılar”, Ufuk Esin’e Armağan, Köyden Kente, Yakındoğu’da İlk Yerleşimler, C 2, ed. M. Özdoğan, H. Hauptmann, N. Başgelen, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul 2003, 361-372.
20. Özbaşaran, 2011: Özbaşaran, M., “Re-starting at Aşıklı”, Anatolia Antiqua XIX, 27-37.
21. Özbaşaran-Duru, 2018: Özbaşaran, M. - Duru, G., “Introduction to Aşıklı Höyük Project”, The Early Settlement at Aşıklı Höyük: Essays in Honor of Ufuk Esin, ed. M. Özbaşaran, G. Duru, M. C. Stiner, Ege Yayınları, İstanbul, 1-14.
22. Özbaşaran vd. 2010: Özbaşaran, M. - Duru, G. - Tekgöz, D. - Omacan, S., “Yaşayan Geçmiş: Aşıklı Höyük”, TÜBA-KED 8, 215-229.
23. Özbaşaran vd. 2018: Özbaşaran, M. - Duru, G. - Uzdurum M., “Architecture of the Early Settlement and Trends through the Cultural Sequence”, The Early Settlement at Aşıklı Höyük- Essays in Honor of Ufuk Esin, ed. M. Özbaşaran, G. Duru, M. C. Stiner, Ege Yayınları, İstanbul, 57-103.
24. Öztan 2012: Öztan, A., “Köşk Höyük A Neolthic Settlement in Niğde-Bor Plateau”, The Neolithic in Turkey, New Excavations & New Research, Central Turkey, ed. M. Özdoğan, N. Başgelen, P. Kuniholm, Archaeology & Art Publications, İstanbul, 31-70.
25. Quade vd. 2018: Quade, J. - Stiner, M. C. - Copeland, A. - Clark, A. E. - Özbaşaran, M., “Summary of Carbon-14 Dating of the Cultural Levels of Aşıklı Höyük”, The Early Settlement at Aşıklı Höyük: Essays in Honor of Ufuk Esin, ed. M. Özbaşaran, G. Duru, M. C. Stine, Ege Yayınları, İstanbul, 43-56.
26. Teksöz 2018: Teksöz, D., “Arkeolojik Alanlarda Koruma ve Çevre Düzenleme Yaklaşımları- Aşıklı Höyük Örneği”, 39. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, Cilt I, 199 - 210.
27. Uzdurum-Mentzer 2018: Uzdurum, M. - Mentzer, S. M., “Aşıklı Höyük Yerleşmesi ve Mikromorfoloji Analizleri”, 33. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, C II, 87-98.