Çanakkale Cephesinde Fırtına, Sel ve Don: 26-29 Kasım 1915 Felaketi

Öz

Çanakkale Cephesi, 1915 sonbaharında kanlı bir siper çıkmazı halindeyken 26-29 Kasım 1915 tarihleri arasında yaşanan olağanüstü hava muhalefeti, her iki orduyu da etkileyen “tarafsız bir düşman” olarak ortaya çıkmıştır. Bu makale, üç gün süren şiddetli fırtına, sağanak yağmur, sel ve ardından gelen ani don olayının Müttefik ve Osmanlı kuvvetleri üzerindeki etkilerini karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Harp cerideleri, resmî kayıtlar, zayiat istatistikleri ve asker günlükleri gibi birincil kaynaklara dayanarak felaketin askerî ve insanî boyutlarını analiz etmektedir. Müttefik tarafında, özellikle Suvla’da lojistik hatlar çökmüş, siperler sular altında kalarak boğulmalara yol açmış ve ani donma “Donmuş Ayak Günü” olarak hatırlanan kitlesel zayiata neden olmuştur. Müttefik kayıtları 7.900’den fazla donma/siper ayağı vakası ve 270’in üzerinde donarak ölüm raporlamıştır. Osmanlı tarafında da Azmak Deresi ve Anafarta Ovası’nda benzer trajediler yaşanmış, askerler bataklıkta veya siperlerde can vermiş ve ciddi zayiat verilmiştir. Osmanlı resmî kayıtları 556 askerin (donma, boğulma ve kayıp) etkilendiğini belirtse de arşiv kayıtları ve harp cerideleri bu sayının daha yüksek olabileceğini göstermektedir. Bu felaket, binlerce askeri muharebe dışı bırakarak doğanın savaş koşullarındaki belirleyici rolünü göstermiştir. Birçok asker ayak, kol, el veya parmak gibi uzuvlarını yitirmiştir. Bununla birlikte binlerce asker, artık savaş gücü olarak kullanılamaz derecede hastalanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Birinci Dünya Savaşı
• Çanakkale Cephesi
• Fırtına
• Sel
• Don

Storm, Flood and Freeze in The Gallipoli Campaign: The Disaster of 26-29 November 1915

Öz

While the Gallipoli Campaign was in a bloody trench stalemate in the autumn of 1915, an extraordinary weather event between 26-29 November 1915 emerged as an “impartial enemy” affecting both armies. This article comparatively examines the effects of the three-day severe storm, torrential rain, flood, and subsequent sudden freeze on the Allied and Ottoman forces. Based on primary sources such as war diaries, official records, casualty statistics, and soldiers’ journals, the study analyzes the military and humanitarian dimensions of the disaster. On the Allied side, particularly at Suvla, logistic lines collapsed, trenches were inundated leading to drownings, and the sudden freeze caused mass casualties, remembered as “Frozen Foot Day”. Allied records reported over 7,900 cases of frostbite/trench foot and more than 270 deaths from freezing. On the Ottoman side, similar tragedies occurred in the Azmak Valley and Anafarta Plain; soldiers perished in bogs or trenches, and significant losses were incurred. Although Ottoman official records state 556 soldiers were affected (freezing, drowning, and missing), archival records and war diaries indicate this number may be higher. This disaster, which incapacitated thousands of soldiers, demonstrated the decisive role of nature in wartime conditions. Many soldiers lost limbs such as feet, arms, hands, or fingers. Furthermore, thousands of soldiers became ill to the extent that they could no longer be used as a fighting force.

Anahtar Kelimeler

• World War I
• Gallipoli Campaign
• Storm
• Flood
• Freeze

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, MSB Askerî Tarih Arşivi:
2. ATASE, Atatürk Koleksiyonu, Kutu No: 42, Gömlek No: 0, Sıra No: 24,
3. ATASE, Balkan Harbi, Kutu No: 578, Gömlek No: 7, Sıra No: 33
4. Australian War Memorial Arşivi:
5. Australian Imperial Force Unit War Diaries, 1914–18 War, Formation Headquarters, Administrative Staff, Headquarters, 2nd Australian Division, November 1915, Item number: 1/45/3
6. Australian Imperial Force Unit War Diaries, 1914–18 War, General Staff, General Headquarters, Mediterranean Expeditionary Force, November 1915, Item number: 1/4/8 Part 2
7. ALEXANDER, Heber Maitland, On Two Fronts: Being the Adventures of an Indian Mule Corps in France and Gallipoli, E. P. Dutton and Company, New York 1917
8. Ashmead-Bartlett’s Despatches from the Dardanelles: An Epic of Heroism, George Newnes, Londra 1916

9. ASHURST, George, My Bit: A Lancashire Fusilier at War 1914–1918, Crowood Press, Ramsbury 1988
10. ATABAY, Mithat, “Çanakkale Savaşları’na Hava Şartlarının Etkisi”, 100. Yılında Çanakkale Savaşları Uluslararası Kongresi Bildiri Kitabı, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara 2017, s. 587–602
11. BEAN, Charles Edwin Woodrow, The Story of Anzac: from 4 May, 1915 to the Evacuation, c. 2, Angus and Robertson Ltd., Sydney 1941
12. BİRCAN, Emre, “Muâvenet-i Milliye Muhribi”, Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi, ed. Murat Karataş, Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayını, İstanbul 2023
13. CADOGAN, Edward, Under Fire in The Dardanelles: The Great War Diaries & Photographs of Major Edward Cadogan, Pen & Sword Military, Barnsley 2006
14. CALLWELL, Charles Edward, The Dardanelles, Houghton Mifflin Company, Boston–New York 1919
15. CHATTERTON, Edward, Dardanelles Dilemma: The Story of the Naval Operations, Rich and Cowan, Londra 1935
16. CORBETT, Julian Stafford, Naval Operations, c. 3, Longmans, Green and Co., Londra 1923
17. CREIGHTON, Oswin, With the Twenty-ninth Division in Gallipoli, Longmans, Green & Co., Londra 1916
18. ÇALIŞLAR, İzzettin, On Yıllık Savaşın Günlüğü, Güncel Yayıncılık, İstanbul 2007
19. DARLINGTON, Henry, Letters from Helles, Longman and Green, Londra 1936
20. DEPEW, Albert N., Gunner Depew, The Reilly and Britton Co., Chicago 1918
21. DÖRTKOL, Fahrettin, “Osmanlı’dan Günümüze Şehitlerin Kayıt İşlemleri”, SAVSAD Savunma ve Savaş Araştırmaları Dergisi, Sayı 1 (2023), c. 33, s. 177–210
22. EWING, William, From Gallipoli to Baghdad, Hodder and Stoughton, Londra 1917
23. GALLISHAW, John, Trenching at Gallipoli, The Century Co., New York 1917
24. Genelkurmay Başkanlığı, Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi: Çanakkale Cephesi Harekâtı, c. 5, Genelkurmay Başkanlığı Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı, Ankara 1993
25. Genelkurmay Başkanlığı, Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi: Çanakkale Cephesi Harekâtı, c. 5, Genelkurmay Basımevi, Ankara 1978
26. GILLON, Stair, The Story of the 29th Division: A Record of Gallant Deeds, Thomas Nelson and Sons Ltd., Londra 1925
27. GODLEY, Alexander, Life of an Irish Soldier, John Murray, Londra 1939
28. HARGRAVE, John, At Suvla Bay: Being the Notes and Sketches of Scenes, Characters and Adventures of the Dardanelles Campaign, Constable & Company Ltd., Londra 1916
29. Harp Ceridelerine Göre Çanakkale Savaşları’nda Anafartalar Grubu, c. 2, yay. haz. Buğra Terzi, Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayınları, İstanbul 2024
30. ILGAR, Rüştü, “Çanakkale Savaşlarında Coğrafyanın Etkisi”, Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 4 (2003), c. 7, s. 838–857
31. KANNENGIESSER, Hans, The Campaign in Gallipoli, Hutchinson & Co. (Publishers) Ltd., Londra 1930
32. KARATAŞ, Murat vd., Çanakkale Muharebelerinde Zabitan İzlenimleri, Üsküdar Belediyesi Yayını, İstanbul 2017
33. KRAVETS, O. V. vd., “Trench Foot and Other Non-Freezing Cold Injuries (Literature Review)”, Medicina Neotložnyh Sostoânij, Sayı 8 (2022), c. 18, s. 7–13
34. LARCHER, Maurice, La Guerre Turque Dans La Guerre Mondiale, Berger-Levrault, Paris 1926
35. MASEFIELD, John, Gallipoli, The Macmillan Company, New York 1916
36. MCCUSTRA, Trooper L., Gallipoli Days and Nights, Hodder and Stoughton, Londra 1916
37. MITCHELL, Francis Herbert, Report of the Committee Appointed to Investigate the Attacks Delivered on and the Enemy Defences of the Dardanelles Straits, Londra 1919
38. MITCHELL, Thomas John – Gilbert Mackay Smith, Medical Services: Casualties and Medical Statistics of the Great War, His Majesty’s Stationery Office, Londra 1931
39. Millî Savunma Bakanlığı, Şehitlerimiz, c. 5, Ankara 1998
40. Miralay Süleyman Şakir, Cepheden Hatıralar: Altıncı Fırka Çanakkale Harbi’nde, Vadi Yayınları, Ankara 2006
41. MOSELEY, Sydney Alexander, The Truth About the Dardanelles, Cassell and Company, Londra 1916
42. Münim Mustafa, Cepheden Cepheye: Çanakkale ve Kanal Seferi Hatıraları, Arma Yayınları, İstanbul 1998
43. OGLANDER, Cecil Faber Aspinall, Gelibolu Harekâtı Askeri Faaliyetler, c. 2, çev. Metin Martı, Arma Yayınları, İstanbul 2005
44. OGLANDER, Cecil Faber Aspinall, Military Operations: Gallipoli, c. 2, William Heinemann, Londra 1932
45. OGLANDER, General C. F. Aspinall, Büyük Harbin Tarihi: Çanakkale – Gelibolu Askeri Harekâtı, c. 2, ter. M. Hulusi, Askerî Matbaa, İstanbul 1940
46. ÖZEN, Gökşen, “Arıburnu’nda Acımasız Bir Asker: Kış”, Anafarta Dergisi, Sayı 5 (2019), s. 59–64
47. PATTERSON, John Henry, With the Zionists in Gallipoli, Hutchinson & Co., Londra 1916
48. PRICE, George Ward, “Winter on Gallipoli”, The Bendigonian, 30.12.1915, s. 12
49. PRICE, William Harold, With the Fleet in the Dardanelles, Andrew Melrose Ltd., Londra 1915
50. Queen Elizabeth January to May 1915, Printed by permission of the Admiralty for private circulation to Officers and Men, Londra 1919
51. SHEFFIELD, Gary D., “Shaping British and Anzac Soldiers’ Experience of Gallipoli”, British Journal for Military History, Sayı 2 (2017), c. 3, s. 23–35
52. SUNATA, İsmail Hakkı, Geliboludan Kafkaslara Birinci Dünya Savaşı Anılarım, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2003
53. The Final Report of the Dardanelles Commission (Part II), His Majesty’s Stationery Office, Londra 1919
54. The History of the Corps of Royal Engineers, Vol. VI, Gallipoli, Macedonia, Egypt and Palestine, 1914–18, The Institution of Royal Engineers, Chatham 1952
55. VASSAL, Joseph Marguerite Jean, Uncensored Letters from the Dardanelles, William Heinemann, Londra 1916
56. WAITE, Fred, The New Zealanders at Gallipoli, Whitcombe and Tombs Limited, Auckland 1921
57. WESTLAKE, Ray, Çanakkale’de Savaşan İngiliz Alayları, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2019
58. https://www.gallipoli-association.org/on-this-day/november/28/ (Erişim Tarihi: 04.10.2025)