Learning in Wartime: Ottoman Scholarly and Cultural Life during the Cretan Campaign

Öz

The Cretan Campaign, launched by the Ottoman Empire in 1645 and concluded in 1669, is widely regarded as one of the longest and most protracted siege wars of the early modern period. This prolonged conflict, which placed severe strain on Ottoman financial and human resources, was ultimately ended through the final major campaign initiated in 1666 under the command of Grand Vizier Fazıl Ahmed Pasha (1661–1676). While the Ottoman conquest of Crete has traditionally been examined through political and military frameworks, the scholarly and cultural activities conducted on the island during and immediately after the campaign have received comparatively little attention. However, contemporary Ottoman and European sources reveal that numerous works were written, translated, and copied in major centers such as Chania, Rethymno, and Candia throughout the siege. Renowned for his patronage of learning, culture, and art, Fazıl Ahmed Pasha actively participated in scholarly discussions during his time in Crete and fostered an environment conducive to intellectual exchange even under wartime conditions. At the grand vizier’s request, the Chief Dragoman Panayot Efendi (Panayot Nikusios) began translating selected sections of Blaeu’s Atlas Maior (1661) from Latin, facilitating the transmission of contemporary European geographical knowledge into Ottoman intellectual circles. At the same time, figures within the pasha’s close entourage—notably Mühürdar Hasan Ağa and Evliya Çelebi—produced works based on official correspondence and personal observation, contributing to the formation of the campaign’s historical memory. Poets such as Mezâkî Süleyman Efendi and the janissary Mustafa b. Musa further enriched this corpus by recording the siege from literary and experiential perspectives. The article also examines the case of Mustafa b. Abdurrahman, who, while imprisoned in the fortress of Rethymno, transformed the copying of religious texts into a strategy for securing his release, thereby illuminating the social and cultural dimensions of Ottoman warfare. Finally, post-conquest initiatives—such as the construction of mosques, libraries, and madrasas—played a decisive role in institutionalizing scholarly life on the island. By foregrounding these practices, this article offers a new perspective on Ottoman military history, treating conquest as a process deeply intertwined with knowledge production and cultural continuity

Anahtar Kelimeler

• Atlas Maior
• Cretan Campaign
• Fazıl Ahmed Pasha
• Ottoman Cultural History
• Ottoman Scholarly Activities.

Sefer Vaktinde İlim: Girit Seferi’nde Osmanlı İlmî ve Kültürel Hayatı

Öz

Osmanlıların 1645’te başlattığı ve 1669’da tamamladığı Girit Seferi, dünya tarihinin en uzun ve en yıpratıcı kuşatma savaşlarından biri olarak kabul edilmektedir. Osmanlı hazinesini ve insan kaynaklarını ciddi biçimde zorlayan bu uzun soluklu mücadele, Sadrazam Fazıl Ahmed Paşa’nın (1661–1676) serdarlığında 1666’da başlatılan son büyük harekâtla neticelenmiştir. Girit’in Osmanlı idaresine geçişi genellikle siyasî ve askerî yönleriyle ele alınmış; ancak sefer sırasında ve hemen sonrasında adada yürütülen ilmî ve kültürel faaliyetler yeterince incelenmemiştir. Oysa muasır Osmanlı ve Avrupa kaynakları, kuşatma sürecinde Hanya, Resmo ve Kandiye gibi merkezlerde pek çok eserin telif, tercüme ve istinsah edildiğini göstermektedir. İlim, kültür ve sanat hamiliğiyle tanınan Fazıl Ahmed Paşa, Girit’te bulunduğu dönemde ilmî müzakere ve mütalaalara katılmış ve bu tür faaliyetleri teşvik etmiştir. Baştercüman Panayot Efendi’nin (Panayot Nikusios) sadrazamın talebi üzerine Latinceden Atlas Maior (1661) tercümelerine başlaması; Mühürdar Hasan Ağa ve Evliya Çelebi gibi isimlerin resmî belgeler ve kişisel gözlemler temelinde eserler kaleme alması bu entelektüel ortamın somut göstergeleridir. Sefer boyunca ordugâhta bulunan şair Mezâkî Süleyman Efendi’nin manzumeleri ve yeniçeri gediklisi Mustafa b. Musa’nın kaleme aldığı az bilinen tarihçe, kuşatmanın kültürel hafızasını inşa eden metinler arasında yer alır. Osmanlıların fethettiği Resmo Kalesi’nde hapsedilen Mustafa b. Abdurrahman’ın dinî eser istinsahını bir kurtuluş stratejisine dönüştürmesi, seferlerin toplumsal ve kültürel boyutlarını görünür kılmaktadır. Fetih sonrasında Fazıl Ahmed Paşa ve diğer önde gelen devlet erkânının cami, kütüphane ve medrese inşasına yönelik girişimleri, Girit’te ilmî hayatın kurumsallaşmasında belirleyici rol oynamıştır. Bu makale, Girit Seferi sırasında yürütülen ilmî ve kültürel faaliyetleri inceleyerek Osmanlı askerî ve kültür tarihine yeni bir perspektif kazandırmayı amaçlamaktadır

Anahtar Kelimeler

• Atlas Maior
• Fazıl Ahmed Paşa
• Girit Seferi
• Osmanlı Kültür Tarihi
• Osmanlı İlmî Faaliyetleri

Kaynakça

1. Ali b. Ömer el-Kâtibî el-Kazvînî, er-Risâletü’ş-Şemsiyye fi’l-Kavâʿidi’l-Manṭıḳıyye, Manisa İl Halk Kütüphanesi, 9720/1
2. Anonim, Şerḥ-i el-Kevâkibü’d-Dürriye fî Medḥi Ḫayri’l-Beriyye, Süleymaniye Kütüphanesi, Servili Koleksiyonu, 19/5
3. Abdurrahman b. Muhammed (İbnü’l-İmâd), Hediyyetü İbnü’l-İmâd li-Ubbâdi’l-İbâd, Süleymaniye Kütüphanesi, Reşid Efendi Koleksiyonu, 197/3
4. Ebu’l-Hasen Necmeddin Ali b. Ömer (Kâtibî), er-Risâletü’ş-Şemsiyye fi’l-Kavâ‘idi’l-Mantıkiyye, Manisa İl Halk Kütüphanesi, 9720/1
5. Evliya Çelebi b. Derviş Mehemmed Zılli. Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 308 Numaralı Yazmanın Transkripsiyonu - Dizini, ed. Seyit Ali Kahraman, vd., Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 1999-2006
6. Kâtib Çelebi, Tuhfetü’l-Kibâr fî Esfâri’l-Bihâr, haz. İdris Bostan, Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları, Ankara 2018
7. Kâtib Çelebi, Kitâb-ı Cihânnümâ li-Kâtib Çelebi, II: Giriş – Kâtib Çelebi ve Cihânnümâ - Dizin, haz. Fikret Sarıcaoğlu, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2013
8. Muslihuddin Mustafa b. Şemseddin el-Karahisârî (Ahterî), Ahterî-yi Kebîr, Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih Koleksiyonu, 5154

9. Mustafa b. Musa, Tarih-i Sefer ve Feth-i Kandiye, haz. Meltem Aydın, IQ Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul 2016
10. Mühürdâr Hasan Ağa, Cevâhirü’t-Tevârîh, haz. Ebubekir Sıddık Yücel. Asitan Kitap, Sivas 2013
11. Şerefüddin Yakub b. İdris, İşrâku’t-Tevârîh, Afyon Gedik Ahmed Paşa İl Halk Kütüphanesi, 17168/1
12. Tefsîr-i ʿAmme Cüzü, Süleymaniye Kütüphanesi, Servili Koleksiyonu, 19/4
13. ADIYEKE, Ayşe Nükhet ve Nuri Adıyeke, Osmanlı Dönemi Kısa Girit Tarihi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2021
14. ÇALIŞIR, M. Fatih, A Virtuous Grand Vizier: Politics and Patronage in the Ottoman Empire during the Grand Vizierate of Fazıl Ahmed Pasha (1661-1676), Georgetown University Graduate School of Arts and Sciences Ph.D. Dissertation, Washington D.C. 2016
15. ÇALIŞIR, M. Fatih, “Sadrazam Köprülüzâde Fazıl Ahmed Paşa’nın Hâmiliğindeki İlmî Faaliyetler”, XVIII. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, ed. Semiha Nurdan vd., c. 4, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2022, s. 35-48
16. ERÜNSAL, İsmail E., Türk Kütüphaneleri Tarihi II: Kuruluştan Tanzimat’a Kadar Osmanlı Vakıf Kütüphaneleri, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, Ankara 1988
17. GÖKÇEK, Mehmet Fatih, Behçeti Seyyid İbrahim Efendi Tarih-i Sülale-i Köprülü, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2006
18. GÜLSOY, Ersin, Girit’in Fethi ve Osmanlı İdaresinin Kurulması (1645-1670), Tarih ve Tabiat Vakfı Yayınları, İstanbul 2004
19. İHSANOĞLU, Ekmeleddin, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi (1660-1860)”, Belleten, Sayı 217 (Aralık 1992), c. 56, s. 727-774
20. LEVEND, Agâh Sırrı, Gazavāt-nāmeler ve Mihaloğlu Ali Bey’in Gazavāt-nāmesi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2000
21. MERMER, Ahmet, Mezâkî: Hayatı, Edebî Kişiliği ve Divanı’nın Tenkidli Metni, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, Ankara 1991
22. ÖKSÜZ, Mustafa, “Rodos Seferine Dair Arapça Bir Kaynak: Abdurahim El-Abbâsî, Mineh-u Rabbi’l-Beriyye fî Feth-i Rodosi’l-Ubiyye/Gururlu Rodos’un Fethinde Mahlûkatın Rabbi’nin İhsanı”, Tarih Yazıcılığına Adanmış Bir Ömür: Prof. Dr. Abdülkadir Özcan Armağanı, ed. Hayrunnisa Alan vd., Kronik Kitap, İstanbul 2018, s. 153-171
23. ÖZCAN, Abdülkadir, Osmanlı’da Tarih Yazımı ve Kaynak Türleri, Kronik Yayınları, İstanbul 2020
24. ÖZEL, Ahmet, “Haskefî”, TDV İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 1997, s. 387-388
25. SARICAOĞLU, Fikret, “Ebû Bekir b. Behrâm”, TDV İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 1994, s. 110-111
26. SETTON, Kenneth M., XVII. Yüzyıl Dünyasında Venedik, Avusturya ve Türkler, çev. Arif Erbil, Albaraka Yayınları, İstanbul 2022
27. SMITH, Thomas, “An Account of the City of Prusa in Bithynia, and a Continuation of the Historical Observations Relating to Constantinople”, Philosophical Transactions, Sayı 155 (Ocak 1684), s. 431-454