Tefrîc El-Kürûb Fî Tedbir El-Hurûb’a Göre Kuşatma ve Taarruzda Taktik ve Stratejiler

Öz

Memlûk askerî tarihi, İslam harp sanatı literatürü açısından oldukça verimli ve özgün eserlerin verildiği bir dönemdir. Bu bağlamda, XV. yüzyılda Ömer b. İbrahim el-Evsî el-Ensârî tarafından kaleme alınan Tefrîc el-Kürûb fî Tedbîr el-Hurûb, dönemin savaş doktrinlerini ve stratejik yaklaşımını yansıtması bakımından kritik bir öneme sahiptir. İçerdiği zengin taktik verilere rağmen, eser üzerine yapılan müstakil akademik çalışmaların literatürde oldukça sınırlı kalmış olması, bu araştırmanın temel gerekçesini oluşturmaktadır. Bu çalışma, literatürdeki söz konusu boşluğu doldurmak amacıyla, eserin İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi’nde bulunan özgün yazma nüshası ile George Scanlon tarafından hazırlanan tenkitli neşirlerin karşılaştırmalı okumasına dayanarak, özellikle kuşatma muharebesi ve şehir savunması üzerine yoğunlaşan on dokuzuncu ve yirminci bâblarını derinlemesine tahlil etmektedir. Araştırma bulgularına göre müellif, kuşatmada (19. Bâb) salt fiziksel güçten ziyade hile, içeriden iş birliği ve psikolojik yıpratmayı öncelemektedir. Bu kapsamda, sıkı abluka ile dış irtibatın kesilmesi, mancınıkların korku yaratmak için görünürde inşa edilmesi ve taarruz süratinin düşmanın stratejisine zıt (acele edene karşı temkinli, yavaş davranana karşı hızlı) belirlenmesi önerilmektedir. Savunmada ise (20. Bâb) “daimi hazırlık” ilkesi gereği tahkimatın güçlendirilmesi, lojistik stoklama ve garnizon moralinin korunması hayatî unsurlar olarak tespit edilmiştir. Sonuç olarak bu çalışma, eserin savaşı salt çatışma değil; idarî ve psikolojik bir süreç olarak ele aldığını ve teoriyi pratikle harmanlayan kapsamlı bir rehber niteliği taşıdığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kuşatma
• Memlûk
• Ömer b. İbrahim el-Evsî el-Ensârî
• Savunma
• Tefrîc el-Kürûb fî Tedbîr el-Hurûb

Tactics and Strategies in Siege and Assault According to Tefric el-Kürûb fi Tedbir el-Hurûb

Öz

Mamluk military history represents a prolific era characterized by the production of original works within the literature on the Islamic art of war. In this context, Tefrîc el-Kürûb fî Tedbîr el-Hurûb, authored by Ömer b. İbrahim el-Evsî el-Ensârî in the 15th century, holds critical importance as it reflects the military doctrines and strategic approaches of the period. Despite the rich tactical data it contains, the scarcity of independent academic studies dedicated to this work underscores the fundamental rationale for this research. Aiming to fill the gap in the literature, this study provides an in-depth analysis of the nineteenth and twentieth chapters, which specifically focus on siege warfare and city defense, based on a comparative reading of the original manuscript located in the Istanbul Süleymaniye Library and the critical editions prepared by George Scanlon. The research findings reveal that in siege warfare (Chapter 19), the author prioritizes deception, internal collaboration, and psychological attrition over mere physical force. In this context, the text recommends severing external contact through a strict blockade, constructing mangonels with a plain view to induce fear, and determining the attack tempo in opposition to the enemy’s strategy (acting cautiously against a hasty enemy and quickly against a sluggish one). Regarding defense (Chapter 20), which is based on the principle of “perpetual readiness,” the author identifies the strengthening of fortifications, logistical stockpiling, and the maintenance of the garrison’s morale as vital elements. In conclusion, this study demonstrates that the work treats war not merely as a physical conflict but as an administrative and psychological process, serving as a comprehensive guide that blends theory with practical experience.

Anahtar Kelimeler

• Defense
• Mamluk
• Ömer b. İbrahim el-Evsî el-Ensârî
• Siege
• Tefric el-Kürûb fi Tedbîr el-Hurûb

Kaynakça

1. Aynî, Bedr el-Dîn Mahmûd ve Muhammed Emin, M., Ikd el-Cumân fî Ta’rîh Ehl el-Zamân (665-688/1266-1289), Kahire 1977
2. Baybars el-Mansûrî, et-Tuhfetu’l-Mulûkiyye fi’d-Devleti’t-Turkiyye (1252-1312), çev. Hüseyin Bulut, TTK Yayınları, Ankara 2016
3. İbn Tağriberdi. en-Nücûmü’z-Zâhire’de Memlûk Sultanları (Parlayan Yıldızlar). çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul 2023
4. Nizamüddin Şâmi, Zafernâme, çev. Necati Lügal, TTK Yayınları, Ankara 1949
5. Ömer b. İbrahim el-Evsî el-Ensârî, Tefric el-Kürûb fî Tedbir el-Hurûb, thk. George Scanlon, Kahire Amerikan Üniversitesi, Kahire 1961
6. Ömer b. İbrahim el-Evsî el-Ensârî, Tefrîc el-Kürûb fî Tedbîr el-Hurûb. Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, No: 3483
7. Ömer b. İbrahim el-Evsî el-Ensârî, Tefric el-Kürûb fî Tedbir el-Hurûb (A Muslim Manual of War). çev. George Scanlon, Kahire Amerikan Üniversitesi, Kahire 1961
8. Şerefüddin Ali Yezdî, Emir Timur (Zafername), çev. D. Ahsen Batur. Selenge Yayınları, İstanbul 2013

9. BİÇER, Ramazan Hüseyin, “Kuruluşu Döneminde Haremeyn Evkaf Müfettişliği ve Müfettişlerin Kimliği (1589-1622)”, Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, Sayı 1 (2024), c. 1, s. 89-98
10. ÇIPLAK, Esra, El-Melı̇k En-Nâsır Ferec B. Berkuk Devrı̇ Memlûk Sultanlığı (791-815/1389-1412), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2005
11. ÇUBUKÇU, Asri, “Ferec”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 12, TDV Yayınları, İstanbul 1995, s. 370-371
12. ESSEYİD, el-Baz el-Arini, Moğol, Dar Ennehda, Beyrut 1986, s. 287-290
13. KOPRAMAN, Kâzım Yaşar, “Burciyye”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 6, TDV Yayınları, İstanbul 1992, s. 419-420
14. KOPRAMAN, Kâzım Yaşar, “Mısır Memlukları”, Türkler Ansiklopedisi, c. 5, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002
15. SAHHİN, Gkioulsach, 17. Yüzyılda Yapılmış Mensûr Şehnâme Tercümesi III. c, (vr. 121 b-151a, İnceleme, Metin, Dizin), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2015
16. SAMEDLİ, Elza ve VURGUN, Eyyub, “XII. Yüzyıla Kadar Türkçe Eserlerde Methı̇ye Geleneği ve Şair-Hükümdar İlı̇şkı̇leri”, Türkbilig, Sayı 42 (2021), s. 95-104
17. TEKİNDAĞ, Şehabeddin, “Berkuk”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 5, TDV Yayınları, İstanbul 1992, s. 511-512
18. TEKİNDAĞ, Şehabeddin, Berkuk Devrinde Memlûk Sultanlığı, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1961
19. YİĞİT, İsmail, “Memlükler”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 29, TDV Yayınları, Ankara 2004, s. 97-100
20. YURDAGÜR, Metin. “Bab”. TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 4, TDV Yayınları, İstanbul 1991, s. 359
21. “Mühür Veritabanı”, https://muhur.yek.gov.tr/muhur/yekmu0045 (Erişim tarihi: 01.06.2025).