DEVRİM SONRASI İRAN İSLAM CUMHURİYETİ EKONOMİ POLİTİĞİ (1979-2025)

Yıl 2026, Cilt: 8 Sayı: 2, 1 - 22, 08.01.2026

Canan Ağyürek

https://doi.org/10.56206/husbd.1715749

Öz

1979 İran İslam Devrimi ile sadece siyasal değişim yaşanmamıştır aynı zamanda eğitim, ekonomi, sağlık, ulaşım gibi akla gelebilecek birçok alanda değişiklikler yaşanmıştır. Ancak bu alanlardan daha ziyade ülke ekonomisi etkilenmiştir. İran İslam devrimi sonrası değişen rejim, İran’ın iç ve dış politikalarında da köklü değişimlere sebep olmuştur. Böylece birçok alanı kontrol altında tutan devrim ve dolayısıyla İslami unsurlar politikaları domine etmiştir. Bu uygulanırken özellikle Batının sömürü düzenine eleştiriler getirilmiştir. Getirilen eleştirilerle fitili ateşlenen ve diğer ekonomik saiklerin de şekillendirdiği İran İslam Devrimi ile ülkede yaşanan dönüşümler neticesinde İngilizler ve Amerikalılar başta olmak üzere Batı ile ilişkiler boyut değiştirmiştir. Devrim sonrası Amerika ile yaşanan krizler olumsuz etkileşimin daha da tırmanmasına sebep olmuştur. Ekonomik yaptırımlar uygulayan Batı ülkelerine karşın İran bu kıskaçtan kurtulabilmek için çeşitli alternatifler geliştirmeye çalışmıştır. Ancak ülkede yaşanan ekonomik sorunların temel sebebi bu yaptırımlardan ziyade kronikleşmiş bazı sorunlardır. Bu çalışmada ise bu köklü ve karışık sorunlara değinilmekle birlikte devrim sonrası günümüze değin süregelen ekonomi politikaları ve etkilerine yer verilecektir. Bununla birlikte devletin İran İslam Cumhuriyeti olmasıyla yaşanan değişim ve bu durumun ekonomiye etkilerine değinilecektir. Savaş ve yaptırımların etkisinde kalan İran ekonomisinin, hükümetin ekonomideki rolü ile ne yönde değişim kaydettiği de ele alınacaktır. Teorik çerçevede rantiye devlet, neo-merkantilizm ve İslam Ekonomisi modeli üzerinden İran örneği değerlendirilecektir.
Petrol ve doğalgazın dünya ekonomisinde önemli bir araç olmasının ardından, Dünya’da ve Ortadoğu’da yaşanan dönüşüm küresel ekonomik sistemleri de etkilemiştir. Yaşanan bu dönüşümün, İran’ın sahip olduğu rezervler ve bu rezervlerle ilgili yürütülen politikaların toplumdaki yansımaları maalesef vatandaşların yaşam standardında bir değişime yol açmamıştır hatta Batılı Şirketlerle yapılan ayırıma dönük anlaşmalarla sömürülme duygusu halkın her kesiminde karamsarlığa sebep olmuştur. Doğal kaynakların kullanım biçimi ve diğer harcama kalemlerinin dengesizliğinin halkta oluşturduğu bir tepkiyle başlayan devrim beklenen sonuçlar doğurmuş mudur, halkın refah seviyesinde bir değişim yaşanmış mıdır, işsizlik oranları düşmüş müdür gibi soruların yanıtlanması için yapılan bu çalışma ile devrim sonrası İran ekonomisinin unsurları ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

İran İslam Cumhuriyeti , Ekonomi Politik , Devrim , Yaptırımlar.

Kaynakça

• Abrahamian, E. (2008). A History of Modern Iran. New York: Cambridge University Press.
• Arı, T. (2004). Irak, İran ve ABD: Önleyici Savaş, Petrol ve Hegemonya. İstanbul: Alfa Yayınları.
• Askari, H. (2004). Iran’s Economic Policy Dilemma. International Journal, 59(3), 655-656.
• Berber, S. (2013). İran’ın Ekonomi Politikası, Yaptırımların Etkisi ve İkilemleri. Bilge Strateji, 5(9), 61-84.
• Bowen, G. A. (2009). Document Analysis as a Qualitative Research Method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40.
• Cleveland, W. L. (2008). Modern Ortadoğu Tarihi. (Çev. Harmancı. M.), İstanbul: Agora Kitaplığı.
• Çakır Yıldız, N. (2017). Makro İktisat Ortak Ders. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi.
• Ersungur, Ş. M., Yurttançıkmaz, Z. Ç., Ekinci, E. D., Emsen, Ö. S. (2022). İran Ekonomisinde Yaşanan Radikal Dönüşümlerin Yansımaları. Düşünce Dünyasında Türkiz, 6(36), 157-172.
• Gündoğan, Ü. (2011). Geçmişten Bugüne İran İslam Devrimi: Genel Değerlendirme. Ortadoğu Analiz, 3(29), 93-99.
• Habibi, N. (2008). The Iranian Economy in the Shadow of Economic Sanctions. Crown Center for Middle East Studies, 31(4), 1-8.
• İkiz, A. S. (2024). Rantiye Devlet Teorisi ve Doğal Kaynak Yoksunu Ülkelerde İşlerliği. Efil Journal of Economic Research, 7(1), 131-136.
• Katouzian, H. (2010). The Persians: Ancient, Mediaevaland Modern Iran. New Haven: Yale University Press.
• Keddie, N. (1981). Roots of Revolution: An Interpretive History of Modern Iran. London: Yale University Press.
• Korkmaz, M. M. (2023). İran İslam Devrimi ile Birlikte Toplumsal Belleğin Yeniden İnşası: İran Sokak İsimlerinin Değiştirilmesi. Ortadoğu ve Orta Asya-Kafkaslar Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 3(1), 1-13.
• Mazaheri, N. (2006). State Repression in the Iranian Bazaar, 1975–1977: The Anti- Profiteering Campaign and an Impending Revolution. Iranian Studies, 39(3), 401- 414.
• Parsa, M. (2000). States, Ideologies and Social Revolutions: A Comparative Analysis of Iran, Nicaragua, and the Philippines. United Kingdom: Cambridge University Press.
• Pejuyan, G., Shafii, A. (2004). Tahlile Sakhtare dar Sanate Bankdari İran: Karborde Tajrobie Shakhese U Davis. Faslname Eghtesade Meghdari, 5(4), 81-105. Philips, J. A. (1995). İran’ın Kuşatılması. (Çev. İ. Çakmak, C. Ekiz), Avrasya Dosyası, 2(1), 147.
• Saunders, P. (1993). Recent Trends in the Size and Growth of Government in OECD Countries, The Growth of the Public Sector, (Ed: Norman Gemmell), England: Edward Elgar Publishing Limited, 17-33.
• Shambayati, H. (1994). The Rentier State, Interest Groups, and The Paradox of Autonomy: State And Business in Turkey And Iran. Comporative Politics, 26(3), 307-331.
• Sosar, M. (2024). 1891 Tütün İsyanında Ulemanın Rolünün Şerif Mardin’in Yumuşak İdeoloji Olarak Din Kavramı Üzerinden Analizi. Akdeniz İİ BF Dergisi, 24 (2), 104-113.
• Sözen, İ., Uslu, K. ve Öngel, V. (2011). Ortadoğu ve Kuzey Afrika Ülkelerinin Rantiyeci Ekonomi Yapıları. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi,19, 89-107.
• Taşkın, Y. (2008). Devrim Sonrası İran’da Siyaset: Aktörler, Stratejiler ve Gelecek. İ.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 39, 28-34.
• Üstün, İ. S. (2013). Velayet-i Fakih. DİA, 43, 19-22. Vartanyan, E.G. (2017). İran’daki İslami Yönetim Deneyimi ve Rejimin Gelişimi (1980’ler - 21. yy. Başları). Yeni Türkiye, 98, 35-42.
• Yeğin, A. (2014). Devrimin 35. Yılında İran Dış Politikası. SETA Perspektif, 31, 1-4. Yurdakurban, İ. (2007). Devrim Sonrası İran Dış Politikası (1979-2005). Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2021). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Wright, R. (2001). Son Büyük Devrim: Humeyni’den Bugüne İran. İstanbul: Doğan Kitap.
• Yüce, M. (2021). İslâm Ekonomisinde Temel İlkeler. İlahiyat Akademi Dergisi, 13, 57-96.