Sağlık İnanç Modeline Göre Karantina Altındaki 65 Yaş Üstü Bireylerin COVID-19 Algıları: Nitel Bir Vaka Çalışması

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 3, 926 - 943, 31.12.2025

Mustafa Özer , Hakan Çelik , Betül Özen , Zeliha Kaya Erten

Öz

Amaç: Çalışma, Sağlık İnanç Modeli kullanılarak 65 yaş üstü bireylerin karantina sırasındaki COVID-19 algılarını derinlemesine incelemek amacıyla gerçekleştirilmiştir.
Gereç ve Yöntem: Nitel araştırma yöntemlerinden biri olan durum çalışması deseninde yürütülmüştür. Maksimum çeşitlilik tercih edilerek belirli kriterlere uygun çalışma grubu oluşturulmuştur. Araştırmanın örneklemini, yaş ortalaması 69 olan sekiz erkek ve beş kadından oluşan toplam 13 yaşlı birey oluşturmuştur. Katılımcıların çoğunluğu kırsal bölgede yaşamış (n=7) ve üç kişi COVID-19 geçirmiştir. Ayrıca, katılımcılar arasında en yaygın görülen kronik hastalıkların hipertansiyon (n=8) ve diyabet (n=7) olduğu belirlenmiştir. Katılımcılarla yapılan görüşmelerde, içerik ve kavramsal bütünlüğü sağlamak amacıyla hazırlanmış 12 soruluk yarı yapılandırılmış bir görüşme formu kullanılmıştır. Veri toplama süreci, katılımcıların kendilerini en rahat hissettikleri ortamlar olan kendi evlerinde yüz yüze görüşmeler yoluyla gerçekleştirilmiştir.
Bulgular: COVID-19 algılanan duyarlılığını daha çok virülan hastalık, hastalığa yakalanma, hastalığı bulaştırma ve ölüm olarak ifade etmişlerdir. Algılanan şiddette ise hastalığa yakalanacaklarını ve öleceklerini belirtmişlerdir. Karantina sırasında evde kalma ve hijyen kuralları, katılımcıların çoğu tarafından faydalı olarak değerlendirilmiştir. Ancak bazı katılımcılar, karantinanın stres, yalnızlık, hareketsizlik ve zararlı etkiler yarattığını ifade etmiştir. Algılanan engelleri ağırlıklı olarak temel ve sağlık ihtiyaçlarının engellenmesi ile ilişkilendirmişler ve öz yeterliliği sabırlı olmak, başarılı olmak ve kurallara uymak olarak tanımlamışlardır.
Sonuç: Karantina sürecinde yaşlıların COVID-19 algılarını etkileyen faktörlerin Sağlık İnanç Modeli tarafından tanımlandığına ve bu faktörlerin önleyici sağlık davranışlarının geliştirilmesi için önemli olduğuna inanılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

yaşlı , COVID-19 , model , karantina

Etik Beyan

Araştırma için gerekli etik onam ve katılımcılardan sözlü onam alınmıştır.

Destekleyen Kurum

Çalışma kapsamında herhangi bir finansal destek alınmamıştır

Teşekkür

İzolasyon dönemine rağmen çalışmaya destek veren ve katılan herkese teşekkür ederiz.

COVID-19 Perceptions of Individuals Aged 65 and Over Under Quarantine According to the Health Belief Model: A Qualitative Case Study

Öz

Objectives: The study was conducted to profoundly examine the COVID-19 perceptions of individuals over 65 years during the lockdown using the Health Belief Model.
Materials and Methods: The study was conducted using the case study design, one of the qualitative research methods. A study group was formed by selecting participants who met specific criteria, with a focus on maximum diversity. The sample consisted of 13 elderly individuals, including eight men and five women, with an average age of 69. Most of the participants had lived in rural areas (n=7) and three had contracted COVID-19. Additionally, the most common chronic diseases among the participants were hypertension (n=8) and diabetes (n=7). During the interviews with the participants, a semi-structured interview form consisting of 12 questions was used to ensure content and conceptual coherence. The data collection process was conducted through face-to-face interviews in the participants' own homes, where they felt most comfortable.
Results: They more often expressed the COVID-19 perceived susceptibility as virulent disease, getting the disease, contaminating the disease, and death. In perceived severity, they stated that they would get the disease and die. Staying at home and following hygiene rules during quarantine were considered beneficial by most participants. However, some participants stated that quarantine caused stress, loneliness, inactivity and harmful effects. They mainly associated perceived barriers with prevention of basic and healthcare needs and defined self-efficacy as being patient, successful, and obeying the rules.
Conclusion: The factors influencing older people's COVID-19 perceptions during the quarantine process are believed to have been identified by the Health Belief Model and these factors are important for the development of preventive health behaviours.

Anahtar Kelimeler

elderly , COVID-19 , model , quarantine

Etik Beyan

Ethical approval and verbal consent were obtained from the participants.

Destekleyen Kurum

No financial support was received within the scope of the study

Teşekkür

We would like to thank everyone who supported and participated in the study despite the isolation period.

Kaynakça

• Abdelmagid, N., Ahmed, S. A., Nurelhuda, N., Zainalabdeen, I., Ahmed, A., Fadlallah, M. A., & Dahab, M. (2021). Acceptability and feasibility of strategies to shield the vulnerable during the COVID-19 outbreak: A qualitative study in six Sudanese communities. BMC Public Health, p. 1-14. https://doi.org/10.1186/s12889-021-11187-9
• Ali, K. F., Whitebridge, S., Jamal, M. H., Alsafy, M., & Atkin, S. L. (2020). Perceptions, knowledge, and behaviors related to COVID-19 among social media users: cross-sectional study. Journal of Medical Internet Research, p.22. e19913. https://doi.org/10.2196/19913
• Altın, Z. (2020). Elderly People in COVID-19 outbreak. Journal of Tepecik Training and Research Hospital, p. 49-57. https://doi:10.5222/terh.2020.93723
• Association of Public Health Professionals. (2019). Yeni koronavirüs (covıd-19) hastalığı için yaşlılık riskli bir dönemi. https://korona.hasuder.org.tr/yeni-koronavirus-COVID-19-hastaligi-icin-yaslilik-riskli-bir-donem/. Accessed: 11 August 2021.
• Aydın, A.F. (2020). Post-Truth dönemde sosyal medyada dezenformasyon: Covid-19 (Yeni Koronavirüs) Pandemi Süreci. Asya Studies, 4(12), p.76-90. https://doi.org/10.31455/asya.740420
• Aylaz, R., & Yıldız, E. (2020). Yeni koronavirüs hastalığının toplum üzerine etkileri ve hemşirelik yaklaşımları. Rukuye Aylaz, Erman Yıldız (Ed.). Malatya: İnönü University Publishing. p.58-61.
• Balcı, A. (2011). Sosyal bilimlerde araştırma yöntem, teknik ve ilkeler. Ankara: Pegem Academy Publishing.
• Brooke, J., & Jackson, D. (2020). Older people and COVID-19: Isolation, risk and ageism. Journal of Clinical Nursing, 29:2044–2046. https://doi.org/10.1111/jocn.15274
• Brooks, S. K., Webster, R. K., Smith, L. E., Woodland, L., Wessely, S., Greenberg, N., & Rubin, G. J. (2020). The psychological impact of quarantine and how to reduce it: Rapid review of the evidence. Lancet, 395(10227), p.912–920. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30460-8
• Champion, V. L., & Skinner, C. S. (2008). The health belief model. Health behavior and health education: theory, research, and practice. Glanz, K., Rimer, B.K., & Viswanath, K. (Edi.) San Francisco: Jossey-Bass.
• Chen, A. T., Ge, S., Cho, S., Teng, A. K., Chu, F., Demiris, G., & Zaslavsky, O. (2021). Reactions to COVID-19, information and technology use, and social connectedness among older adults with pre-frailty and frailty. Geriatric Nursing, 42(1), p.188-195. https://doi.org/10.1016/j.gerinurse.2020.08.001
• Corner, M., & Brkshire, P. N. (2005). Predicting Health Behavior, 2nd ed. Newyork, Brkshire McGraw-Hill Education.
• Creswell, J. W. (2016). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni. Ankara: Political Bookstore.
• Çakır, Ö., Gül, Ö., & Kahraman, S. (2020). Herkes bazen doktora ihtiyaç duyar, ama herkes hijyene her zaman ihtiyaç duyar. https://s3.amazonaws.com/academia.edu.documents/63185015/01_ Konaklama_Tesislerinde_Covid 9_Yonetim_Kilavuzu20200503- 9910-1dbd805.pdf. Accessed: 27 August 2021.
• Dağhan, Ş. (2021). Sağlığı Koruma ve Geliştirme-1. Ema Medical Bookstore; Ayla Bayık Temel; p.332.
• Doğanay, G., & Çopur, Z. (2020). Yaşlı nüfusun COVID-19 salgınına ilişkin görüşleri: Giresun ili örneği. Turkish Journal of Geography; (76), p. 59-74.
• Ercan, M., Arıcı, A., & Özüçelik, D. (2020). COVID-19 pandemi sürecinin yaşlılar üzerindeki biyo-psiko-sosyal etkileri üzerine bir değerlendirme. Journal of Adem, 1(3), p. 5-22.
• Gonçalves, A. R., Barcelos, J. L. M., Duarte, A. P., Lucchetti, G., Gonçalves, D. R., Silva eDutra, F. C. M., & Gonçalves, J. R. L. (2021). Perceptions, feelings, and the routine of older adults during the isolation period caused by the COVID-19 pandemic: A qualitative study in four countries. Aging & Mental Health, p. 1-8. https://doi.org/10.1080/13607863.2021.1891198
• Göçer, Ş. (2018). Sağlık inanç modeline göre verilen eğitimin yaşlı bireylerde bilinçli ilaç kullanımına etkisi. Doctoral Thesis. Erciyes University. p.15.
• Gönderen Çakmak, S., Gönderen, K., Aykut, S., & Soner, S. (2023). Anxiety and Stress Experiences of Individuals with Chronic Diseases in the COVID-19 Pandemic: Qualitative Research. J Educ Res Nurs, 20(1), 1-6. https://doi.org/10.5152/jern.2023.80557
• Guba, E. G., & Lincoln, Y. S. (1982). Epistemological and methodological bases of naturalistic inquiry. Educational Communication and Technology, 30(4), p.233-252.
• Haffower, H. (2020). A certain horrible subset of the internet is calling the coronavirus ‘boomer remover’. Australia; https://www.businessinsider.com/millennials-gen-z-calling-coronavirus-boomer-remover-reddit-2020-3?r=US&IR=T. Accessed: 11 April 2021
• Hall, G., Laddu, D. R., Phillips, S. A., Lavie, C. J., & Arena, R. (2020). A tale of two pandemics: How will COVID-19 and global trends in physical inactivity and sedentary behavior a fect one another?. Progress in Cardiovascular Diseases, 64, p.108-110. https://doi.org/10.1016/j.pcad.2020.04.005
• İnce, C. (2020). Afetlerde sosyal savunmasız bir grup olarak yaşlılar: COVID-19 Örneği. Eurasian Journal of Social and Economic Studies, p. 184-198.
• Keskin, S., & Durak, M. (2021). Salgın ve demografi: yaş gruplarına göre COVID-19 pandemisine yönelik algı ve tutumlar. Journal of Social Change, (3), p.6-22.
• Lithander, F. E., Neumann, S., Tenison, E., Lloyd, K., Welsh, T. J., Rodrigues, J. C., ... & Henderson, E. J. (2020). COVID-19 in older people: a rapid clinical review. Age and Ageing, 49(4), 501-515.
• Macy, J. T., Owens, C., Mullis, K., & Middlestadt, S. E. (2021). The role of self-efficacy and injunctive norms in helping older adults decide to stay home during the COVID-19 pandemic. Frontiers in Public Health, 9, 660813.
• Menekli, T., Fadıloğlu, Ç., & Şenuzun, F. (2019). Obez bireylerde davranış değişimi: Transteoretik model yaklaşımı. İnönü Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu Dergisi, 7(1); 39-57. https://doi.org/10.33715/inonusaglik.545565
• O’Brien, B. C., Harris, I. B., Beckman, T. J., Reed, D. A., & Cook, D. A. (2014). Standards for reporting qualitative research: A synthesis of recommendations. Academic Medicine, 89(9), p. 1245-1251. https://doi.org/10.1097/ACM.0000000000000388
• Onder, G., Rezza, G., & Brusaferro, S. (2020). Case-fatality rate and characteristics of patients dying in relation to COVID-19 in Italy. JAMA, 323(18), p.1775-1776. https://doi:10.1001/jama.2020.4683
• Öztek, Z., Üner, S., & Eren, N. (2012). Halk sağlığı kavramı ve gelişmesi. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Ankara: Hacettepe University Press; p.50.
• Rohleder, P. (2012). Critical issues in clinical and health psychology. London: SAGE Publications.
• Lancet, T. (2020). COVID-19: learning from experience. Lancet (London, England), 395(10229), 1011. http://dx.doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30686-3
• Santini, Z. I., Jose, P. E., Cornwell, E. Y., Koyanagi, A., Nielsen, L., Hinrichsen, C., ...Koushede, V. (2020). Social disconnectedness, perceived isolation, and symptoms of depression and anxiety among older Americans (NSHAP): A longitudinal mediation analysis. The Lancet Public Health, 5(1), p.62-70. https://doi.org/10.1016/S2468-2667(19)30230-0
• Shahnazi, H., et al (2020). "Assessing preventive health behaviors from COVID-19: A cross sectional study with health belief model in Golestan Province, Northern of Iran." Infectious Diseases of Poverty. 9.06; p.91-99.
• Shmueli, L. (2021). Predicting intention to receive COVID-19 vaccine among the general population using the health belief model and the theory of planned behavior model. BMC Public Health, p. 1-13. https://doi.org/10.1186/s12889-021-10816-7
• Sönmez, V., & Alacapınar, F. G. (2013). Örneklendirilmiş bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara.
• Set, Z. (2020). COVID-19 sürecinde 65 yaş ve üzeri bireylerin psikolojik sağlamlık düzeyleri: çeşitli değişkenler açısından bir değerlendirme. Electronic Turkish Studies, 15(6).
• Smith, M. L., Steinman, L. E., Casey, E. A. (2020). Combatting social isolation among older adults in a time of physical distancing: the COVID-19 social connectivity paradox. Frontiers in Public Health, p. 403. https://doi.org/10.3389/fpubh.2020.00403
• Strecher, V. J., & Rosenstock, I. M. (1997). The Health Belief Model. In Glanz, K., Marcus-Lewis, F., & Rimer, B. K. (Eds.), Health Behaviour and Health Education: Theory. Research, And Practice. (2nd Ed.). San Francisco: Jessey- Bass Publishers.
• Şenol, D., & Taştan, A. (2020). COVID-19 (Sars-Cov2) sürecinin 65 yaş ve üzeri kişiler üzerindeki etkilerini anlamaya yönelik nitel bir çalışma. Habitus Journal of Sociology, 2(2), p.1-32.
• Varışlı, B., & Gültekin, T. (2020). Yaşlı ayrımcılığının pandemi hali: COVID-19 sürecinde kuşaklararası etkileşimin dönüşümü. Electronic Turkish Studies, 15(4). 1227-1237. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.44376
• Wang, H., Li, Y., Hutch, M., Naidech, A., & Luo, Y. (2021). Using tweets to understand how COVID-19–Related health beliefs are affected in the age of social media: Twitter data analysis study. Journal of Medical Internet Research, 23(2), e26302.
• Wang, W., Tang, J., & Wei, F. (2020). Updated understanding of the outbreak of 2019 novel coronavirus (2019‐nCoV) in Wuhan, China. Journal of Medical Virology, 92(4), 441-447. https://doi.org/10.1002/jmv.25689
• Weiss, P., & Murdoch, D. R. (2020). Clinical course and mortality risk of severe COVID-19. Lancet, 395(10229):1014. http://dx.doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30633-4
• Williams, S. N., Armitage, C. J., Tampe, T., & Dienes, K. (2021). Public perceptions and experiences of social distancing and social isolation during the COVID-19 pandemic: A UK-based focus group study. BMJ Open, 10(7). https://doi.org/10.1136/bmjopen-2020-039334
• Wu, Z., & McGoogan, J. M. (2020). Characteristics of and Important Lessons from the Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) outbreak in China: Summary of a Report of 72 314 Cases from the Chinese Center for Disease Control and Prevention. JAMA, 323(13), 1239-1242. https://doi.org/10.1001/jama.2020.264825042614
• Yıldırım, S. (2020). Salgınların sosyal-psikolojik görünümü: Covid-19 (Koronavirüs) pandemi örneği. Turkish Studies, 15(4), 1331-1351. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.43585
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Extended 9th Edition, Seçkin Publishing, Ankara.
• Yorgancığlu, A. (2020). Yaşlılık ve COVID-19. COVID-19 pandemisi ve sağlığın sosyal bileşenleri. Turkish Thoracic Society COVID-19 E-Books Series; p.25-27.