İBRAHİM İSHAKOVİÇ HALFİN’İN RUSLARA YABANCI DİL OLARAK TATAR TÜRKÇESİ ÖĞRETİMİNDEKİ ROLÜ

Kazan Üniversitesi, 1804 yılında İmparator I. Aleksandr’ın bir kararnamesi ile kurulmuştur. Kuruluşunun ilk günlerinden itibaren üniversitede Doğu halklarının tarihinin ve kültürünün incelenmesine büyük önem verilmiştir. Bu durum ise çeşitli Türkçe lehçeleri konuşan Türkistan halklarının (Kazak, Kırgız, Türkmen, Azeri, Özbek, Başkurt, Bulgar vb.) Rus İmparatorluğunca yürütülen dil çalışmaları (bir araç olarak) ve şarkiyatçılık ile modernleşmesine ya da Batılılaşmasına yol açmıştır). Anadolu Türklüğü, Fransa ve Avrupa üzerinden modernleşirken Orta Asya Türklüğü, Rusya üzerinden kültürel ve reformist bir değişime uğramıştır. Tatarlar, ilk başlarda tıpkı Osmanlı’da olduğu gibi Arap alfabesini kullanmaktaydılar. Bu alfabe yerine Ruslar, daha sonra “Kiril alfabesi”ni getirmişlerdir. Bu makalede Rusya’da yabancı dil olarak Tatar Türkçesinin öğretilmesi tarihinde önemli bir sayfa olan ve Kazan Üniversitesi tarafından basılan İbrahim İshakoviç Halfin’in Azbuka i grammatika Tatarskogo yazyka, s pravilami arabskogo chteniya [Arap Harflerini Okuma Usulüyle Tatar Dilinin Alfabesi ve Grameri] kitabı tanıtılacak ve yorumlanacaktır. İbrahim Halfin’in kitabı aslında 52 sayfadan oluşan, Rusça-Tatarca temel dilbilgisi/ gramer bilgiler ile kolaydan zora doğru giden metinleri içeren, bu metinleri pratik bir şekilde okumayı ve anlamayı öğreten bir kılavuzdur. Kitabın ilk baskısı, 1809 yılında Kazan Üniversitesi matbaasında yapılmıştır. Kitap, 1996 yılında Moskova Üniversitesi yayınları tarafından tekrar basılmıştır. İbrahim Bey, dedesi Sait Halfin’in 1778’de Moskova Üniversitesince basılan kitabını biraz daha eklemeler yaparak tekrar kendi adıyla bastırmıştır.

Kazan University founded in 1804 by the decree of Emperor Alexander I, from its inception, placed significant emphasis on the study of the history and culture of Eastern peoples. This focus contributed to the modernization or westernization of various Turkic-speaking peoples from the region of Turkestan (including Kazakhs, Kyrgyz, Turkmens, Azerbaijanis, Uzbeks, Bashkirs, Bulgarians, etc.) via the medium of language studies sponsored by the Russian Empire and Orientalism. While Anatolian Turks modernized through the engagement with France and Europe, Central Asian Turks underwent cultural and reformist changes facilitated by Russia. Initially, similar to the Ottoman Empire, Tatars used the Arabic alphabet. Later, the Russians introduced instead the Cyrillic Alphabet. This article reintroduces and interprets İbragim İshakoviç Halfin’s book, published by Kazan University, "Alphabet and Grammar of the Tatar Language, with Arabic Reading Rules" which was an important milestone in the history of teaching Tatar Turkish as a foreign language in Russia. İbragim Halfin reprinted under his name, with some additions, his grandfather Sait Halfin's book, formerly printed in 1778 by the Imperial Moscow University. İbragim Halfin's work became an essential reading and comprehension book, with 52 pages of basic Russian-Tatar grammar and texts for all-level learners. The first edition of the book was printed in 1809 by the Kazan University Printing House and it was subsequently republished in 1996 by Moscow University.