19. Yüzyılın İlk Yarısında Bayındır Sakinleri

Öz

Bu çalışma, 19. yüzyılın ilk yarısında Bayındır ve çevresinin demografik, toplumsal ve etnik yapısını Osmanlı nüfus sayımları ve arşiv belgeleri ışığında incelemektedir. Antik dönemden itibaren yerleşim sürekliliğine sahip olan Bayındır, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde özellikle Türkmen boylarının iskânı ile şekillenmiş; konargöçer ve yerleşik nüfusun iç içe geçtiği çok katmanlı bir taşra merkezi hâline gelmiştir. Çalışmada, Osmanlı idaresinin konargöçer aşiretleri denetim altına alma, vergi sistemine dâhil etme ve yerleşik hayata geçirme politikaları Bayındır örneği üzerinden ele alınmaktadır. 1831 ve 1835–36 nüfus sayımları karşılaştırmalı olarak değerlendirilerek Müslüman, Rum ve Ermeni nüfusun mekânsal dağılımı, mahalle ve köy ölçeğindeki nüfus yapıları ile bekâr erkek nüfusun artışı analiz edilmektedir. Bu veriler, Bayındır’ın 19. yüzyılın ilk yarısında bölgesel bir çekim merkezi hâline geldiğini ve ekonomik canlılık kazandığını göstermektedir. Gayrimüslim nüfusun özellikle kent merkezinde yoğunlaşması, Rum ve Ermeni topluluklarının ticaret ve zanaat temelli ekonomik faaliyetlerle ilişkisini ortaya koymaktadır. Ayrıca 1844 tarihli aşiret sayımı çerçevesinde Bayındır çevresinde yaşayan Yörük aşiretleri incelenerek, bu grupların nüfus büyüklükleri, hane yapıları ve ekonomik faaliyetleri değerlendirilmiştir. Çalışma, Bayındır’ın 19. yüzyıl Osmanlı taşrasında göç, iskân, etnik çeşitlilik ve toplumsal dönüşüm süreçlerinin mikro ölçekte izlenebileceği önemli bir örnek sunduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Bayındır
• Osmanlı nüfus sayımları
• konargöçer Türkmenler
• Yörük aşiretleri
• demografik yapı.

Residents of Bayındır in the First Half of the 19th Century

Öz

This study examines the demographic, social, and ethnic structure of Bayındır and its surroundings in the first half of the nineteenth century based on Ottoman population registers and archival sources. With a long-standing settlement history dating back to antiquity, Bayındır was shaped during the Seljuk and Ottoman periods particularly through the settlement of Turkmen tribes, evolving into a multi-layered provincial center where nomadic and sedentary populations coexisted. The study analyzes Ottoman policies aimed at controlling nomadic tribes, integrating them into the fiscal system, and encouraging permanent settlement, using Bayındır as a case study. By comparatively evaluating the population censuses of 1831 and 1835–36, the article analyzes the spatial distribution of Muslim, Greek Orthodox (Rum), and Armenian populations, neighborhood- and village-level demographic structures, and the significant increase in the bachelor male population. These findings indicate that Bayındır emerged as a regional center of attraction in the early nineteenth century, reflecting growing economic vitality. The concentration of non-Muslim populations in the urban center highlights the association of Greek and Armenian communities with trade, crafts, and specialized economic activities. Furthermore, the study examines nomadic Yörük tribes living around Bayındır within the framework of the 1844 tribal census, focusing on their population size, household structure, and economic practices. Overall, the article demonstrates that Bayındır constitutes a significant micro-historical case for understanding migration, settlement policies, ethnic diversity, and social transformation in the Ottoman provincial context of the nineteenth century.

Anahtar Kelimeler

• Bayındır
• Ottoman population registers
• nomadic Turkmen tribes
• Yörük communities
• demographic structure.

Kaynakça

1. Başkanlık Osmanlı Arşivi (BOA) İ..DH.., 893/71084. MAD 232 MVL 216/14. NFS.d. 2992. 2993. 2994. 2996.
2. 166 Numaralı Muhasebe-i Vilayet-i Anadolu Defteri (937/ 1530), Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara.
3. 1307 Aydın Vilayet Salnamesi.
4. 1311 Aydın Vilayet Salnamesi.
5. Kent ve Seyyah: Evliya Çelebi’nin Gözüyle İzmir ve Çevresi I, (haz.: A. Temizkan, M.Akan, Ege Üniversitesi Yayınları, İzmir.
6. Barkan 1957 Ömer Lütfi Barkan, “Essai sur les données statistiques des registres de recensement dans l'Empire ottoman auxXVe et XVIe siècles”, JESHO, Vol.1, No.1, Brill, 9-36.
7. Çelik 2020 Bülent Çelik, “XVI. Yüzyıl Başlarında Tire Kazasındaki Karacakoyunlu Türkmen Aşiretleri”, Tire’den Yansımalar, S.14, İzmir, 25-29.
8. Erdoğru-Bıyık 2015 M. Akif Erdoğru, Ömer Bıyık, T.T. 0001/ 1 M. Numaralı Fatih Mehmed Devri Aydın İli Mufasssal Defteri (Metin ve İnceleme), Ege Üniversitesi İzmir Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayını, İzmir. Erdoğru 2016 M. Akif Erdoğru, “Batı Anadolu’da Bir Osmanlı Yerleşimi: İzmir-Bayındır İlçesi”, İzmir Araştırmaları Dergisi, S.4, 117-123.

9. Faroqhi 2011 Suraiya Faroqhi, Osmanlı’da Kentler ve Kentliler, Çev. Neyyir Berktay, İstanbul.
10. Gündüz 2015 Tufan Gündüz, “Bayındırlar”, Oğuzlar: Dilleri, Tarihleri ve Kültürleri 5. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, Ankara, 609-612.
11. Halaçoğlu 2009 Yusuf Halaçoğlu, Anadolu’da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1650), Ankara.
12. Kütükoğlu 2000 Mübahat S. Kütükoğlu, XV ve XVI. Asırlarda İzmir Kazasının Sosyal ve İktisâdî Yapısı, İzmir.
13. Orhonlu 1963 Cengiz Orhonlu, Osmanlı İmparatorluğunda Aşiretleri İskân Teşebbüsü (1691-1696), İstanbul.
14. Özçelik 2015 Gülin Özçelik, Coğrafi Bakımdan Küçük Menderes Irmağı Havzası Köy Adları, Uşak Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Uşak.
15. Özgün 2017 Cihan Özgün, “19. Yüzyılın İkinci Yarısında Aydın Sancağında Eşkıyalık Hareketleri Üzerine Gözlemler”, Osmanlı’dan Günümüze Eşkıyalık ve Terör, Ed. Osman Köse, Samsun, 159-178.
16. Sarıbey Haykıran 2017 Aysun Sarıbey Haykıran, “Tanzimat ve İskân:1844 Nüfus Sayımında Aydın Sancağı’nda Aşiretler”, Tarih Okulu Dergisi (TOD), S.XXXII, Aralık, 247-291.
17. Sarıbey Haykıran ve Avcı 2018 Aysun Sarıbey Haykıran ve Uğur Avcı, “Tanzimat Dönemi’nde Tire’de Aşiretlerin İskânı ve Yerleşim Birimleri (Sarılar ve Kirenizli Örneği)”, Uluslararası Küçük Menderes Araştırmaları ve Tire Tarihi Sempozyumu Bildiriler, Ed. Murat Sanus-Ali Özçelik, C.1, Ankara, 263-276.
18. Sümer 1953 Faruk Sümer, “Bayındır, Peçenek ve Yüreğirler”, Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, C.XI, S.2,3,4. 317-344.
19. Sümer 1972 Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri-Boy Teşkilâtı- Destanları, Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, Ankara.
20. Sümer 1992 Faruk Sümer, “Bayındır”, DİA, C.5, 245-246.
21. Usta 2012 Onur Usta, “Celaliliğin Türkmen Cephesi 17. Yüzyıl Anadolu Kırsalında Türkmen Voyvodası ve Türkmenler”, Kebikeç, S.33, 2012, 49-85.