CUMHURİYETİN İLK YILLARINDA AMASYA VİLAYETİ

Öz

Bir devletin tarihinin incelenmesinde, siyasî, sosyal ve iktisadî yapıların bütüncül biçimde ele alınması büyük önem taşımaktadır. Bu makale, Yeni Türk Harflerinin kabulünden önce Osmanlı Türkçesiyle yayımlanan ve Cumhuriyet döneminde bu dilde basılmış son örnekler arasında yer alan 1925–1928 tarihli Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnâmeleri üzerinden Amasya vilâyetinin erken Cumhuriyet dönemindeki idarî, sosyal ve iktisadî yapısını incelemektedir. Çalışma, söz konusu salnâmeleri yalnızca istatistikî veriler sunan tarafsız kaynaklar olarak değil, devletin taşrayı tanımlama, sınıflandırma ve yönetilebilir kılma çabasını yansıtan resmî metinler olarak ele almaktadır. Bu kapsamda Amasya’ya ilişkin idarî taksimat, nüfus, tarım, hayvancılık, ormancılık, maliye, eğitim, sağlık, ulaşım ve idarî kadrolara dair bilgiler Osmanlı Türkçesinden transkribe edilmiş ve dönemin idarî ve toplumsal koşulları dikkate alınarak eleştirel biçimde değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Amasya’nın erken Cumhuriyet taşrası içinde tarımsal üretime dayalı, sanayi açısından sınırlı, ancak merkezî idareyle kurumsal bağları giderek güçlendirilen bir vilâyet olarak temsil edildiğini göstermektedir. Bu yönüyle devlet salnâmeleri, erken Cumhuriyet dönemi taşra tarihinin yanı sıra sosyoloji, demografi ve idare tarihi gibi farklı disiplinler için de önemli ve özgün kaynaklar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Cumhuriyet Dönemi
• Sosyal Yapı
• Vilayet
• Salnâme
• Amasya.

THE PROVINCE OF AMASYA IN THE EARLY YEARS OF THE REPUBLIC

Öz

The study of state history requires a holistic evaluation of political, social, and economic structures. This article examines the administrative, social, and economic characteristics of the province of Amasya during the early Republican period through the State Yearbooks of the Republic of Turkey published between 1925 and 1928, which represent the last examples printed in Ottoman Turkish before the adoption of the Latin alphabet. Rather than treating these yearbooks merely as neutral statistical records, the study approaches them as official texts reflecting the state’s efforts to define, classify, and govern the provinces. The sections related to Amasya were transcribed from Ottoman Turkish while preserving their original form and analyzed in light of the administrative and social conditions of the period. The yearbooks provide detailed information on administrative divisions, population, agriculture, livestock, forestry, public finance, education, health services, transportation, and bureaucratic personnel. The findings indicate that Amasya was represented as an agrarian-based province with limited industrial development, yet increasingly integrated into the centralized administrative framework of the early Republic. From this perspective, state yearbooks constitute valuable and original sources not only for historical research but also for studies in sociology, demography, and administrative history.

Anahtar Kelimeler

• Republican Period
• Social Structure
• Province
• Yearbook
• Amasya.

Kaynakça

1. Abdi-Zade, H. H. (2008). Amasya tarihi (c. I, Haz. M. Aydın & G. Aydın). Ankara: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları. Abdi-Zade, H. H. (2008). Amasya tarihi (c. II, Haz. M. Aydın & G. Aydın). Ankara: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları. Abdi-Zade, H. H. (2008). Amasya tarihi (c. III, Haz. M. Aydın & G. Aydın). Ankara: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları. Akurgal, E. (2008). Anadolu kültür tarihi. Ankara: TÜBİTAK Yayınları. Aydın, B. (2009). Salnâme. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. XXXVI, 51–54. Atatürk, M. K. (1961). Nutuk (c. I). İstanbul: Millî Eğitim Basımevi. Dâhiliye Vekâleti Nüfus Müdüriyet-i Umumiyesi. (1928). Son teşkilat-ı mülkiyede köylerimizin adları. İstanbul: Hilal Matbaası. Doğanbaş, M. (2007). İlk dönemlerden Türk fethine kadar Amasya. Ankara: Amasya İl Yıllığı. Duman, H. (1999). Osmanlı salnâmeleri ve nevsalleri bibliyografyası ve toplu kataloğu (c. I). Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.