A STUDY ON THE LİTERATURE OF JABİR İBN HAYYAN

Öz

This article aims to provide a framework for the scattered literature on Jabir ibn Hayyan (d. 815?) by examining the methodological ambiguities and biographical focus of studies on him. Rather than attempting to cover the entire body of scholarship on Jabir, the research analyzes those that best exemplify specific methodologies. The originality of the study lies in highlighting the methodological assumptions underlying biographical and philological text-based analyses employed in Jabir studies. Approximately one hundred works were examined. The literature was classified into two main approaches, each of which was further subdivided into specific categories. Biographical studies and text-based studies were further subdivided and examined. The works were classified according to their epistemological orientations and methodological tendencies. The increasing number of studies across different disciplines, particularly in the modern era, has necessitated the creation of a framework for the literature. Thus, by extracting the main backbone of the scattered and numerous studies on Jabir, the broad spectrum of knowledge within the Jabir corpus has been made visible. The analyses revealed that Jabir was not evaluated within the historical, political, and socio-cultural context of his time, and that the system he sought to establish was overlooked. Jabir created a system that brought together many disciplines within the framework of the wisdom tradition. However, since all these disciplines are now separate fields of study, it is difficult for a single researchers to study and understand Jabir. This often results in anachronistic or reductionist readings, as is often the case in existing studies. From this perspective, the study expands the debate in Jabir’s research by examining the reasons for the centrality of the texts. Rather than synthesizing the existing literature, it clarifies his epistemological framework. This research provides an analytical foundation for researchers in this field by making existing studies internally consistent and analytically coherent.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Science
• Jabir ibn Hayyan
• Epistemological Studies
• Philological Studies
• Studies in the History of Science

CÂBİR BİN HAYYÂN LİTERATÜRÜ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Bu makale Câbir bin Hayyân (ö.815?) üzerine yapılan çalışmaların yöntemsel belirsizlikleri ve kişi merkezli yapısını inceleyerek mevcut literatürdeki dağınıklığa bir çerçeve oluşturmayı amaçlamaktadır. Araştırma, Câbir hakkında yapılan tüm çalışmaları kapsamak yerine belli metodolojileri en iyi örnekleyen çalışmaları analiz etmektedir. Çalışmanın özgünlüğü, Câbir üzerine yapılan araştırmalarda kullanılan biyografik ve filolojik metin tabanlı incelemelerin altında yatan metodolojik varsayımları vurgulamasıdır. Yaklaşık yüz tane eser incelenmiştir. İki ana yaklaşım kendi içerisinde belli kategorilere ayrılarak ortak bir zemin üzerinde kesişen Câbir çalışmaları sınıflandırılmıştır. Biyografik çalışmalar ve metin merkezli çalışmalar kendi içinde alt kategorilere ayrılarak incelenmiştir. Eserler incelenirken epistemolojik yönelimleri ve yöntemsel eğilimleri dikkate alınarak sınıflandırılmıştır. Özellikle modern dönemde farklı disiplinler tarafından yapılan çalışmaların artışı literatürün bir çerçevesini oluşturmayı gerekli kılmıştır. Böylece dağınık ve kalabalık olan Câbir çalışmalarının ana omurgasını çıkararak Câbir külliyatının bu geniş bilgi yelpazesi görünür kılınmıştır. Analizler sonucunda Câbir’in, bulunduğu dönemin tarihi, siyasi ve sosyokültürel koşullarında değerlendirilmediği ve onun kurmaya çalıştığı sistemin görmezden gelindiği tespit edilmiştir. Câbir hikmet geleneği kapsamında pek çok ilmi bir araya getiren bir sistem oluşturmuştur. Ancak günümüzde bu ilimlerin hepsi ayrı ayrı disiplinler olduğundan Câbir’i tek bir kişinin çalışması ve anlaması mümkün görünmemektedir. Yapılan çalışmalarda olduğu gibi anakronizme düşme ya da indirgemeci okumalar yapmak kaçınılmaz olur. Bu perspektiften bakıldığında çalışma, metinlerin merkeziliğinin nedenlerini irdeleyerek Câbir araştırmalarındaki tartışmayı genişletmektedir. Mevcut literatürü sentezlemekten ziyade epistemolojik çerçevesini açıklığa kavuşturmaktadır. Bu araştırma mevcut çalışmaları kendi içerisinde tutarlı ve daha anlaşılabilir kılarak bu alandaki araştırmacılar için analitik bir zemin sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Bilim Tarihi
• Câbir bin Hayyân
• Epistemolojik Çalışmalar
• Filolojik Çalışmalar
• Bilim Tarihi Çalışmaları

Kaynakça

1. Akkaya, Yasemin. 14. Yüzyıl Elkimya Âlimlerinden İzzüddîn Alî b. Aydemir b. Âli el-Cildekî’nin el-Misbâh fî Esrâri ʿİlmi’l-Miftâh Eserinde Yer Alan Metaller, Değerli Taşlar ve İlaçlar Bölümlerinin Tercüme ve İncelemesi. İstanbul: İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
2. Akyol, Aygün – Arslan, İclal. “İslam Düşüncesinde Erken Dönem Kavram Çalışmaları: Câbir b. Hayyân ve Kindî Örneği”. Avrasya Terim Dergisi 4/1 (2016), 35-48.
3. Berthelot, Marcellin. La chimie au Moyen Âge. 3 Cilt. Paris: Imprimerie nationale, 1893.
4. Berthelot, Marcellin – Ruelle, Charles-Émile. Collection des Anciens Alchimistes Grecs. 3 Cilt. Paris: Georges Steinheil, 1888.
5. Bolay, Süleyman Hayri. “Câbir İbn Hayyân’ın Bazı Felsefî Görüşleri.” I. Uluslararası Katılımlı Bilim, Din ve Felsefe Tarihinde Harran Okulu Sempozyumu. ed. Ali Bakkal. 308-315. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2006.
6. Capezzone, Leonardo. “Ǧābir Ibn Ḥayyān Nella Città Cortese: Materiali Eterodossi per una Storia del Pensiero Della Scienza Nell’Islam Medievale”. Rivista degli Studi Orientali 71 (1997), 99–146.
7. Capezzone, Leonardo. “Memoria e Lunga Durata: Dall’umanesimo Dello Ps. Ibn al-Muqaffaʿ Alla Scienza Dello Ps. Ǧābir Ibn Ḥayyān”. Oriente Moderno 19 (80)/3 (2000), 443-459.
8. Capezzone, Leonardo. “The Solitude of the Orphan: Ǧābir b. Ḥayyān and the Shiite Heterodox Milieu of the Third/Ninth–Fourth/Tenth Centuries”. Bulletin of the School of Oriental and African Studies 83/1 (2020), 51-73.

9. Fück, Johann Wilhelm. Die Arabischen Studien in Europa bis in den Anfang des 20. Jahrhunderts. Leipzig: Otto Harrassowitz, 1955.
10. Hammer-Purgstall, Joseph von. Literaturgeschichte der Araber von ihrem Beginne bis zum Ende des Zwölften Jahrhunderts der Hidschret. Wien: Kaiserlich-königliche Hof- und Staatsdruckerei, 1852.
11. Haq, Syed Nomanul. A Critical Study of Ǧābir Ibn Ḥayyān’s Kitāb al-Aḥǧār ʿalā Raʿy Balīnās. London: University College London, Doktora Tezi, 1990.
12. Haq, Syed Nomanul. Names, Natures and Things: The Alchemist Ǧābir Ibn Ḥayyān and His Kitāb al-Aḥǧār (Book of Stones). Boston: Kluwer Academic, 1993.
13. Haq, Syed Nomanul. “The Indian and Persian Background”. History of Islamic Philosophy. ed. Seyyed Hossein Nasr - Oliver Leaman. 52–70. London: Routledge, 1996.
14. Hill, Donald R. “The Literature of Arabic Alchemy”. Religion, Learning and Science in the ‘Abbasid Period. ed. M. J. L. Young vd. 328–341. Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
15. Hoefer, Jean Chrétien Ferdinand. Histoire de la Chimie Depuis les Temps les Plus Reculés Jusqu’à Notre époque. Paris: L. Hachette, 1842.
16. Hoefer, Jean Chrétien Ferdinand. Histoire de la Chimie Depuis les Temps les Plus Reculés Jusqu’à Notre époque. 2 Cilt. Paris: L. Hachette, 1843.
17. Holmyard, Eric John. The Arabic Works of Jabir ibn Hayyan. çev. Richard Russell. New York: E. P. Dutton, 1928.
18. Holmyard, Eric John. “Alchemisten des Islam im Mittelalter”. Sudhoffs Archiv 39 (1955), 1–14.
19. Holmyard, Eric John. “Arabic Chemistry”. Science Progress in the Twentieth Century 17/66 (1922), 252–261.
20. Holmyard, Eric John. “A Critical Examination of Berthelot’s Work upon Arabic Chemistry”. Isis 6/4 (1924), 479–499.
21. Holmyard, Eric John. “Chemistry in Mediaeval Islam”. Journal of the Society of Chemical Industry 42/16 (1923), 387–390.
22. Holmyard, Eric John. “Jābir ibn Ḥayyān”. Proceedings of the Royal Society of Medicine 16 (1923), 46–57.
23. Holmyard, Eric John. “The Identity of Geber”. Nature 111 (1923), 382–383.
24. Holmyard, Eric John. Alchemy. Harmondsworth: Penguin Books, 1957.
25. Holmyard, Eric John. Makers of Chemistry. Oxford: Clarendon Press, 1931.
26. Ibn al-Nadīm, Muḥammad b. Isḥāq. The Fihrist of al-Nadīm: A Tenth-Century Survey of Muslim Culture. çev. Bayard Dodge. 2 Cilt. New York: Columbia University Press, 1970.
27. İbnü’l-Kıftî. Târîhu’l-ḥukemâ. nşr. Julius Lippert. Leipzig: Dieterich’sche Verlagsbuchhandlung, 1903.
28. İbnü’l-Nedîm. el-Fihrist. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
29. Ibn Khallikān. Ibn Khallikan’s Biographical Dictionary. çev. William MacGuckin de Slane. Beyrut: Librairie du Liban, 1970.
30. İzci, Cihat. Câbir Bin Hayyân Felsefesi. Tokat: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
31. İzci, Cihat – Demirtaş, Mehmet. “Câbir Bin Hayyân Metafiziğinde ‘Oluş’ Düşüncesi.” Tokat İlmiyat Dergisi 8/2 (Aralık 2020), 795–818.
32. Jābir ibn Ḥayyān. Mukhtār rasā’il Jābir ibn Ḥayyān. ed. Paul Kraus. Kahire: Maktabat al-Khānjī, 1935.
33. Kâtib Çelebi. Keşfü’z-Zunûn ʿan Esâmî’l-Kütüb ve’l-Fünûn. çev. Kilisli Rifat Bilge - Şerefettin Yaltkaya. İstanbul: Maarif Matbaası, 1941.
34. Kaya, Mahmut. “Câbir b. Hayyân.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 05 Mart 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/cabir-b-hayyan
35. Kopp, Hermann. Geschichte der Chemie. Braunschweig: F. Vieweg und Sohn, 1843.
36. Kopp, Hermann. Beiträge zur Geschichte der Chemie. 2 Cilt. Braunschweig: F. Vieweg und Sohn, 1869.
37. Kraus, Paul. Essai sur l’histoire des idées Scientifiques Dans l’Islam. Kahire–Paris: Institut Français d’Archéologie Orientale, 1935.
38. Kraus, Paul. Textes Alchimiques Attribués à Ǧābir ibn Ḥayyān. Kahire: Institut Français d’Archéologie Orientale, 1935. Kraus, Paul. “Studien zu Ǧābir ibn Ḥayyān.” Der Islam 15 (1931), 1-64.
39. Kraus, Paul. Jābir ibn Ḥayyān: Contribution à l’histoire des idées scientifiques dans l’Islam. 2 Cilt. Kahire: Institut Français d’Archéologie Orientale, 1942-1943.
40. Lippmann, Edmund O. von. Entstehung und Ausbreitung der Alchemie: Ein Beitrag zur Kulturgeschichte. Berlin: Julius Springer, 1919.
41. Lippmann, Edmund O. von. “Chemie und Alchemie.” Entstehung und Ausbreitung der Alchemie: Ein Beitrag zur Kulturgeschichte. 261-354. Berlin-Heidelberg: Springer, 1918.
42. Lippmann, Edmund O. von. “Die Alchemie im Orient.” Entstehung und Ausbreitung der Alchemie: Ein Beitrag zur Kulturgeschichte. 355-461. Berlin-Heidelberg: Springer, 1918.
43. Lippmann, Edmund O. von. “Die Alchemie im Okzident.” İçinde Entstehung und Ausbreitung der Alchemie: Ein Beitrag zur Kulturgeschichte. 462-516. Berlin–Heidelberg: Springer, 1918.
44. Lippmann, Edmund O. von. “Die Quellen der alchemistischen Lehren.” Entstehung und Ausbreitung der Alchemie: Ein Beitrag zur Kulturgeschichte. 118-260. Berlin-Heidelberg: Springer, 1918.
45. Lippmann, Edmund O. von. “Zur älteren Geschichte der Metalle.” Entstehung und Ausbreitung der Alchemie: Ein Beitrag zur Kulturgeschichte. 517-646. Berlin-Heidelberg: Springer, 1918.
46. Lory, Pierre. Jâbir ibn Hayyân: Dix traités d’alchimie. Paris: Sindbad, 1988.
47. Lory, Pierre. L’élaboration de l’élixir suprême: Quatorze traités de Ǧābir ibn Ḥayyān sur le Grand Œuvre alchimique. Damas: Publications de l’Institut Français d’Études Arabes, 1988.
48. Lory, Pierre. La science des Lettres en Islam. Paris: Dervy, 2004.
49. Lory, Pierre. “Tu es ce que tu comprends: Ǧābir ibn Ḥayyān et la transmutation alchimique en Islam”. Arabica 62/3 (2015), 345–369.
50. Lory, Pierre. “Aspects de l’ésotérisme chiite dans le corpus ǧābirien - Les trois Livres de l’Élément de fondation.” Arabica 63/2 (2016), 279–298.
51. Lory, Pierre. Langage, temps et espace dans l’ésotérisme islamique. Pessac: Université Bordeaux Montaigne, Doktora Tezi, 1990.
52. Meyerhof, Max. “Review of Jābir ibn Ḥayyān: Contribution à l’histoire des idées scientifiques dans l’Islam, ed. Paul Kraus.” Isis 35/3 (1944), 213-217.
53. Nasr, Seyyed Hossein. Islamic Science: An Illustrated Study. London: World of Islam Festival Publishing, 1976.
54. Newman, William Roy. “New Light on the Identity of ‘Geber’”. Sudhoffs Archiv 69/1 (1985), 76-90.
55. Newman, William Roy. The Summa Perfectionis of Pseudo-Geber: A Critical Edition, Translation, and Study. Leiden-New York: Brill, 1991.
56. Newman, William Roy. Promethean Ambitions: Alchemy and the Quest to Perfect Nature. Chicago: University of Chicago Press, 2004.
57. Newman, William Roy. Atoms and Alchemy: Chymistry and the Experimental Origins of the Scientific Revolution. Chicago: University of Chicago Press, 2006.
58. Pellegrino, Samantha. A Womb of One’s Own: Artifice, Artificiality, and Takwīn in the Jābirian Corpus. Chicago: University of Chicago, Doktora Tezi, 2025.
59. Plessner, Martin. “Ǧābir ibn Ḥayyān und die Zeit der Entstehung der arabischen Ǧābir-Schriften.” Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 115/1 (1965), 23-35.
60. Rosenfeld, Boris - İhsanoğlu Ekmeleddin. Mathematicians, Astronomers, and Other Scholars of Islamic Civilisation and Their Works (7th–19th c.). İstanbul: IRCICA, 2003.
61. Ruska, Julius. Arabische Alchemisten. Heidelberg: Carl Winter, 1924.
62. Ruska, Julius. Die großen Chemiker der Araber. Berlin: Julius Springer, 1924.
63. Ruska, Julius. “Die siebzig Bücher des Ǧābir ibn Ḥayyān.” Studien zur Geschichte der Chemie: Festgabe Edmund O. von Lippmann. ed. Julius Ruska. 38-47. Berlin–Heidelberg: Springer, 1927.
64. Ruska, Julius. “Der Zusammenbruch der Dschābir-Legende.” Dritter Jahresbericht des Forschungs-Instituts für Geschichte der Naturwissenschaften in Berlin. Berlin: J. Springer, 1930.
65. Ruska, Julius. “Probleme der Ǧābir-Forschung.” Der Islam 14 (1925): 100-104.
66. Ruska, Julius. “Über das Schriftenverzeichnis des Ǧābir ibn Ḥayyān und die Unechtheit einiger ihm zugeschriebenen Abhandlungen.” Archiv für Geschichte der Medizin 15 (1923): 53-67.
67. Ruska, Julius. “Ǧābir ibn Ḥayyān und seine Beziehungen zum Imām Ǧaʿfar aṣ-Ṣādiq”. Archiv für Geschichte der Medizin 16 (1927): 264–266.
68. Said, Edward W. Oryantalizm: Sömürgeciliğin Keşif Kolu. çev. Nezih Uzel. İstanbul: İrfan Yayıncılık, 1998.
69. Sâid el-Endelüsî. Milletlerin Tabakaları (Tabakâtü’l-Ümem). çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2014.
70. Saif, Liana. The Arabic Influences on Early Modern Occult Philosophy. London-New York: Palgrave Macmillan, 2015.
71. Saif, Liana. “From Ġāyat al-Ḥakīm to Šams al-Maʿārif: Ways of Knowing and Relating to Spirits in Islamic Occultism”. Arabica 64/3-4 (2017): 297-345.
72. Saif, Liana. “The Jābirian Kitāb al-Nukhab and Teaching the Science of Talismans in the Abbasid Era”. Alchemiae: Journal of the International Society for the History of Alchemy and Chemistry 11/1 (2024).
73. Saraç, Celâl. “Câbir İbni Hayyân Üzerine”. İstanbul Yüksek İslam Enstitüsü Dergisi 1 (1963): 4–15.
74. Sarton, George. Introduction to the History of Science. Baltimore: Carnegie Institution of Washington, 1927.
75. Schmieder, Karl Christoph. Geschichte der Alchemie. Halle: Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses, 1832.
76. Sezgin, Fuat. “Jābir ibn Ḥayyān”. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 114 (1964): 255–268.
77. Sezgin, Fuat. Geschichte des arabischen Schrifttums. 4 Cilt. Leiden: Brill, 1967.
78. Sezgin, Fuat. Arap-İslam Bilimler Tarihi. İstanbul: İBTAV Yayınları, 2022.
79. Tağman, S. Ertan. “Câbir bin Hayyân’ın Kitâbu’l-Beyân Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme”. MESOS Disiplinlerarası Orta Çağ Çalışmaları Dergisi 2/1 (2021): 59–78.
80. Taslimi, Manucher. An Examination of the Nihāyat al-Ṭalab and the Determination of Its Place and Value in the History of Islamic Chemistry. London: University of London, Doktora Tezi, 1954.
81. Ullmann, Manfred. Die Natur- und Geheimwissenschaften im Islam. Leiden: Brill, 1972.
82. Wiedemann, Eilhard Ernst Gustav. “Zur Chemie der Araber.” Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 32/3 (1878): 575-580.7.
83. Wiedemann, Eilhard Ernst Gustav. Zur Alchemie bei den Arabern. Erlangen: Kommissionsverlag von Max Mencke, 1922.