Çağdaş Cami Mekânlarının Evrensel Tasarım İlkeleri Bağlamında Değerlendirilmesi: Sancaklar Cami Örneği

Öz

Çağdaş cami tasarımları, yalnızca ibadet işlevini yerine getiren yapılar olmanın ötesinde, farklı kullanıcı gereksinimlerini karşılayan ve erişilebilir, kapsayıcı ve kullanıcı odaklı mekânlar sunmayı amaçlayan tasarım yaklaşımlarıyla ele alınmaktadır. Bu bağlamda, farklı kullanıcı gruplarının ibadet mekânlarını eşit ve bağımsız biçimde deneyimleyebilmesini hedefleyen evrensel tasarım yaklaşımı, çağdaş cami mekânlarının değerlendirilmesinde önemli bir kuramsal çerçeve sunmaktadır. Bu çalışmanın kuramsal çerçevesini, Ronald Mace tarafından geliştirilen ve yedi temel ilkeden oluşan evrensel tasarım yaklaşımı oluşturmaktadırBu çalışmanın amacı, Emre Arolat tarafından tasarlanan Sancaklar Cami'ni, Ronald Mace tarafından geliştirilen yedi evrensel tasarım ilkesi doğrultusunda değerlendirerek, çağdaş cami mekânının evrensel tasarım ilkeleri bakımından güçlü ve geliştirilmesi gereken yönlerini ortaya koymaktır. Araştırma nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması desenine dayanmaktadır. Çalışma kapsamında yerinde gözlem, fotoğraf dokümantasyonu, mimari plan incelemeleri ve literatür taraması birlikte kullanılmış; elde edilen veriler, evrensel tasarımın yedi temel ilkesi doğrultusunda oluşturulan değerlendirme matrisi aracılığıyla betimsel analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Analiz sürecinde erişilebilirlik, mekânsal organizasyon, yönlenebilirlik, dolaşım, doğal ışık kullanımı ve kullanıcı odaklı mekânsal çözümler bütüncül bir yaklaşımla ele alınmıştır. Araştırma bulguları, Sancaklar Cami'nin çağdaş tasarım yaklaşımının evrensel tasarım ilkeleriyle büyük ölçüde uyum gösterdiğini ortaya koymuş; yapının güçlü yönlerini ve geliştirilmesi gereken yönlerini belirlemiştir. Sonuç olarak çalışma, çağdaş cami mekânlarının evrensel tasarım ilkeleri doğrultusunda değerlendirilmesine yönelik bir değerlendirme yaklaşımı önererek kullanıcı odaklı ibadet mekânlarının tasarımına ve iç mimarlık literatürüne katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Çağdaş cami tasarımı
• Cami mekânı
• Evrensel tasarım
• Sancaklar Cami
• İç mimarlık

Evaluation of Contemporary Mosque Spaces within The Framework of Universal Design Principles: The Case of Sancaklar Mosque

Öz

Contemporary mosque designs are no longer regarded solely as places of worship but are increasingly approached as spaces that address diverse user needs through accessible, inclusive, and user-centered design strategies. In this context, the universal design approach, which aims to enable different user groups to experience worship spaces equally and independently, provides an important theoretical framework for evaluating contemporary mosque spaces. The theoretical basis of this study is the universal design approach developed by Ronald Mace, consisting of seven fundamental principles. The aim of this study is to evaluate Sancaklar Mosque, designed by Emre Arolat, according to these seven universal design principles and to identify its strengths as well as aspects requiring improvement in terms of universal design. The research adopts a qualitative case study methodology. Field observations, photographic documentation, architectural plan analysis, and a comprehensive literature review were employed, and the collected data were analyzed through descriptive analysis using an evaluation matrix developed based on the seven principles of universal design. The analysis focused on accessibility, spatial organization, wayfinding, circulation, natural lighting, and user-centered spatial solutions from a holistic perspective. The findings indicate that Sancaklar Mosque largely complies with the principles of universal design while revealing both its strengths and areas that require further improvement. Overall, the study proposes an evaluation framework for assessing contemporary mosque spaces through the lens of universal design principles, thereby contributing to the design of user-centered worship environments and to the literature in the field of interior architecture.

Anahtar Kelimeler

• Contemporary mosque design
• Mosque spaces
• Universal design
• Sancaklar Mosque
• Interiorarchitecture

Kaynakça

1. Acar, A. K. (2023). Postmodern dönemde bir cami kurgulamak. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10(1), 201-224. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1255663
2. Akbulut, N., ve Erarslan, A. (2017). Türkiye'de çağdaş cami mimarisi tasarımında yenilikçi yaklaşımlar. İstanbul Aydın Üniversitesi Dergisi, 9(3), 35-59. https://doi.org/10.17932/IAU.IAUD.13091352.2017.9/35.33-59
3. Akçıl Harmankaya, N. Ç. (2018). Mimar Sinan camilerinde sembolizm üzerine bir değerlendirme. Sanat Tarihi Yıllığı, 27, 1-37.
4. Altay Öztürk, M. (2019). Kamusal mekân olarak Sağlık Bilimleri Üniversitesi Antalya Eğitim ve Araştırma Hastanesi genel mekânlarının evrensel tasarım prensipleri ışığında incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
5. Arif, B. (1931). Kandilli Camii. Arkitekt, 10, 326-330.
6. Arpacıoğlu, B. (2006). Camii sembolizmi üzerine bir deneme. Yeni Yüksektepe Dergisi, 53, 36-50.
7. Arpacıoğlu, Ü. (2013). İslam ve cami mimarisinde malzeme, teknoloji ve sanat kullanımının değerlendirilmesi. İçinde H. Tokay, M. Kaptı, B. Büken Cantimur & S. Çoşkun (Ed.), 1. Ulusal Cami Mimarisi Sempozyumu: Gelenekten Geleceğe Cami Mimarisinde Çağdaş Tasarım ve Teknolojileri (ss. 401-410). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
8. Arseven, C. E. (1970). Türk sanatı. Cem Yayınevi.

9. Atlı, M. (2016). Türkiye'de cami mimarlığı tartışması nerelerde tıkanıyor? Kubbeyi yere ve/veya Çamlıca Tepesi'ne koymak. İçinde T. Bora (Der.), İnşaat Ya Resulullah (ss. 55-76). İletişim Yayınları.
10. Ateş Can, S., ve Karabacak, Ş. (2022). İbadet yapıları bağlamında tarihi yapılarda dönüşüm olgusunun irdelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 13(2), 150-160. https://doi.org/10.29048/makufebed.1034462
11. Aynalı, N. (2011). Sancak Cami Haramidere. Arredamento Mimarlık Dergisi, 76-85.
12. Bayram, B. (2007). Kamusal mekân kalitesinin yükseltilmesine yöntemler ve kamusal sanatın rolü (Yüksek lisans tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi.
13. Boduroğlu, Ş. (2005). Konutlarda evrensel tasarım kavramı ve örnekler üzerinde analizi (Sanatta yeterlik tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
14. Bozkurt, N. (2005). Minber. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 30, 101-103. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
15. Cavington, G. A., & Hannah, B. (1997). Access by design. Van Nostrand Reinhold. Connell, B. R., Jones, M., Mace, R., Mueller, J., Mullick, A., Ostroff, E., Sanford, J., Steinfeld, E., Story, M., ve Vanderheiden, G. (1997). The principles of universal design. The Center for Universal Design.
16. Dikmen, Ç. B. (2016). Cumhuriyetin ilanından günümüze cami mimarisinde yeni yorumlar. İçinde Çağımızda Cami Mimarisinde Arayışlar Uluslararası Sempozyumu (ss. 567-580). Giresun Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Yayınları.
17. Doruk Keskin, H. (2019). İslam medeniyetinde bir sembol olarak cami: Günümüzdeki camiler etrafında dini, siyasi ve estetik tartışmalar (Yüksek lisans tezi). İbn Haldun Üniversitesi.
18. Dostoğlu, N., Şahin, B. E., ve Taneli, Y. (2009). Evrensel tasarım: Tanımlar, hedefler, ilkeler. Mimarlık, 347, 23-27.
19. Duman, Ş. (2021). Soyutlama ve özdeşleyim kuramı üzerinden bir mekân okuması: Sancaklar Cami örneği (Yüksek lisans tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi.
20. Emre Arolat Architecture. (2026). Sancaklar Mosque. https://emrearolat.com/project/sancaklar-mosque/ Erişim tarihi: 25 Temmuz 2026.
21. Erkovan, E. (2013). Evrensel tasarım ilkeleri kapsamında bir kamusal alan olarak Akdeniz Üniversitesi Kampüsünün incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Bahçeşehir Üniversitesi.
22. Erol, M. (2021). Evrensel tasarımın kamusal mekânlar üzerinde etkisi: Kocaeli Darıca Fârâbî Eğitim ve Araştırma Hastanesinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
23. Goldsmith, S. (1997). Designing for the disabled: The new paradigm. Architectural Press.
24. Gönençen, K. (1999). Cami mimarisinde çağdaşlık. Yapı Dergisi, 214, 83-90.
25. Göncüoğlu, S. F. (2017). İlk mescitten bugüne camii. Yeni Fikir Dergisi, 9(18), 87-101.
26. Gören, A. B. (2016). Mimariden din hizmetlerine: Din hizmetlerinde evrensel tasarım. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 43, 285-304. https://doi.org/10.21054/deuifd.282228
27. Grabar, O. (2010). İslam sanatının oluşumu (N. Yavuz, Çev.). Kanat Kitap.
28. Güler, M. (2016). Cumhuriyet dönemi özgün camii inşası-tasarımı problemi. İçinde Çağımızda Cami Mimarisinde Arayışlar Uluslararası Sempozyumu (s. 378).
29. Gürses Ateş, F. (2013). Evrensel tasarım ilkelerine bağlı halk otobüsü seçimi: Bulanık VIKOR yöntemi ile bir uygulama (Yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi.
30. Gürsoy, E. (2011). Modern mimarlık tarihi sürecinde İzmir camileri (Doktora tezi). Ege Üniversitesi. Hacıhasanoğlu, İ. (2003). Evrensel Tasarım. Tasarım + Kuram, 2(3), 93-101. https://doi.org/10.23835/tasarimkuram.240838
31. Hasol, D. (2017). Ansiklopedik mimarlık sözlüğü. Yem Yayın.
32. Hilmioğlu, S. (2017). Çok aile konut tasarımına yönelik bir evrensel tasarım modeli (Doktora tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi.
33. Irmak, M. D., ve Özcan, U. (2026). Camilerde evrensel tasarım ilkelerinin tasarımcı görüşlerine dayalı olarak SWARA yöntemiyle değerlendirilmesi. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, 41(2), 1379-1392. https://doi.org/10.17341/gazimmfd.1781384
34. Khan, H.-U. (1989). Meaning in tradition: Today, an approach to architectural criticism. In R. Powell (Ed.), Criticism in architecture (pp. 53-64). Concept Media/Aga Khan Award for Architecture.
35. Kirazoğlu, M. S. (2013). Cami mimarisinde anlatım, sorunlar ve öneriler. İçinde H. Tokay ve diğerleri (Ed.), 1. Ulusal Cami Mimarisi Sempozyumu (ss. 29-42).
36. Kıskanç, D. (2024). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Akademi Kütüphanesinin evrensel tasarım ilkeleri bağlamında incelenmesi. Tasarım Mimarlık ve Mühendislik Dergisi, 4(1), 1-23. https://doi.org/10.59732/dae.1422892
37. Kızılkaya, A. (2017). Cami iç mekân tasarımı üzerine bir inceleme: Karacaahmet Şakirin Camisi (Yüksek lisans tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi.
38. Mace, R. (1997). What is universal design? The Center for Universal Design. https://universaldesign.org/definition Erişim Tarihi: 30.06.2026.
39. Olguntürk, N. (2007). Evrensel tasarım: Tüm yaşlar, farklı yetenekler ve çeşitli insanlık durumları için tasarım. Mimarlar Odası Ankara Şubesi Bülten, 46, 10-17.
40. Onay, A. (2008). Türkiye'nin cami profili: Fiziki ve sosyolojik açılardan bir analiz. Dem Yayınları.
41. Oral, B. (2020). Muhafazakâr tutumun estetik sorunsalı bağlamında çağdaş cami mimarisi. Sanat Tarihi Dergisi, 29(2), 489-519. https://doi.org/10.29135/std.669243
42. Osmanlıoğlu, M. (2018). Bir mimarın kaleminden camiler kitabı. Büyüyenay Yayınları.
43. Osmanlıoğlu, M. (2024). Osmanlı cami mimarisinin mekânsal değerleri üzerinden Türkiye'deki çağdaş cami mimarisinin değerlendirilmesi (Yüksek lisans tezi). Gebze Teknik Üniversitesi.
44. Önkal, A., ve Bozkurt, N. (1993). Cami. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 7, ss. 46-56).
45. Özkaynak Yolcu, M., ve Oral, M. (2023). Çağdaş cami mimarisinin biçimsel algısında toplumsal yanılsamalar. Uluslararası Hakemli Tasarım ve Mimarlık Dergisi, 28, 1–27. https://doi.org/10.17365/TMD.2023.TURKEY.28.01
46. Parlak, S. (2019). İç mekân tasarımında metafor uygulamaları: Büyükçekmece Sancaklar Camii örneği (Yüksek lisans tezi). Beykent Üniversitesi.
47. Preiser, W. F. E., ve Smith, K. H. (2011). Universal Design Handbook (2nd ed.). McGraw-Hill.
48. Rasdi, M. T. M., ve Utaberta, N. (2010). The design of mosques as community development centres from the perspective of the Sunna and Wright's organic architecture. Journal of Islamic Architecture, 1(1), 1-7. https://doi.org/10.18860/jia.v1i1.1710
49. Sack, M. (2001). Eski ve yeninin bütünleşmesi (İ. Üçer, Çev.). Mimarlık, (297), 44-45. http://dergi.mo.org.tr/dergiler/4/546/8149.pdf Erişim Tarihi: 28.07.2026.
50. Sayın, N. (2010). Normatif mekânların ideolojisi. İçinde Büyük Usta Mimar Sinan Anısına Cami Üzerine Fikir Yarışması. https://normatifmekanlar.blogspot.com/p/inanmakla-mimar-olmak-arakesitini.html Erişim Tarihi: 31.07.2026.
51. Serageldin, I. (1996). A critical methodology for discussing the contemporary mosque. İçinde I. Serageldin & J. Steele (Ed.), Architecture of the contemporary mosque (ss. 8-19).
52. Story, M. F., Mueller, J. L., ve Mace, R. L. (1998). The universal design file: Designing for people of all ages and abilities. The Center for Universal Design.
53. Şahin Çelik, E. (2013). Çağdaş cami tasarımlarına yönelik kullanıcı algısı (Yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi.
54. Tan, Z. (2020). Farklılıkları bir arada yaşatmada camilerin önemi ve yeni mabet dilinin inşası. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 7(15), 109-123. https://doi.org/10.17828/yalovasosbil.372767
55. Tatlı, B. (2013). Türk-İslam mimarisinde yazılı süsleme ve hadis kullanımı. İçinde 1. Ulusal Cami Mimarisi Sempozyumu (ss. 203-228).
56. Tayılga, G. (2021). Mekânsal algı unsurlarının günümüz cami mimarisi örnekleminde geleneksel camiler üzerinden incelenmesi: İstanbul camileri (Yüksek lisans tezi). Kocaeli Üniversitesi.
57. The Center for Universal Design. (1997). The principles of universal design. North Carolina State University. https://design.ncsu.edu/wp-content/uploads/2022/11/principles-of-universal-design.pdf Erişim Tarihi: 17.07.2026.
58. Uzun, Ç. (2010). Günümüz cami mimarisinin işlev-biçim ve teknoloji ilişkisi açısından incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi.
59. Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (5. bs.). Seçkin Yayıncılık.
60. Yin, R. K. (2018). Case study research and applications: Design and methods (6th ed.). Sage.
61. Yürekli, Z. (2024). Geleneksel cami mimarisinden çağdaş Türk cami mimarisine geçiş sürecinin sembolik anlam üzerinden değerlendirilmesi (Yüksek lisans tezi). Antalya Bilim Üniversitesi.