Tefsirde Bağlamcılık Üzerine Eleştirel Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 3, 223 - 248, 15.12.2025

Abdullah Aygün

https://doi.org/10.62297/idrak.1784219

Öz

Âyetlerin ne anlama geldiği, nasıl yorumlanması gerektiğine dair gelişen arayış ve tartışmalarda, zamanla bazı yaklaşımlar bağlamı mutlaklaştırma eğilimi göstermiştir. Bağlamı mutlaklaştırdıklarından bağlamcı olarak nitelenenler, birçok âyetin veya lafzın çeşitli şekillerde bağlamsızlaştırıldığını yani bağlamlarından koparıldığını belirtip, anlamlarını bağlama dayalı adeta aşılmaz sınırlar içine alırlar. Genel bakışla bağlamcılık, idealist bir nesnelcilik hareketi, tefsir geleneğine ciddi bir eleştiri, âyetlerin parçacı yorumlarına, delil gösterilmelerine, örfi ve kültürel kullanımlarına reddiyedir. İşte bu makale, bağlamın hem tefsirdeki yerini değerlendirmeyi hem de bağlamı mutlaklaştırmanın doğurduğu metodolojik sorunları tenkitçi bakışla incelemeyi hedeflemektedir. Bağlamın sınırlayıcılığının tefsir alanında yok denecek kadar az değerlendirilmesi ve eleştirilmesi nedeniyle önemli bir boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Örnekleme, betimleme, mukayese ve analiz yöntemine dayanan bu çalışmada, bağlamcıların anlamı ve yorumu katı bir şekilde sınırlandırması sekiz hususta eleştirilmektedir. Bunlar; tarihsel Kur’ân tasavvuru ile hitap mesaj ayrımı yapılması, Kur’ân’ın beşerî metinlerle bir tutulması, bağlamın tespitinin sübjektif olması, dış bağlama iç bağlamdan daha fazla önem verilmesi, başka dünyalardaki gelişmelere tâbi olunması, sunulan bazı delillerin ve verilen bazı örneklerin sorunlu olması, istitratın dikkate alınmaması, bazı İslâmi ilimlerin yok sayılmasıdır. Sonuç olarak bağlamın, aslî anlamı belirlemede sınırlayıcılığından söz edilebileceği ama yorumda sınırlandırıcı olamayacağı savunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Bağlamcılık , İndirgemecilik , Anlamın Genişlemesi , Eleştiri

Proje Numarası

yok

A Critical Examination of Contextualism in Tafsīr

Öz

In the evolving pursuit and discussions regarding the meaning, intent, and proper interpretation of Qur’ānic verses, certain approaches have, over time, tended to absolutize context. Those labeled as contextualists—due to their insistence on the absolute nature of context—assert that many verses or terms have been "decontextualized," meaning they've been stripped from their original settings. Consequently, they confine the meanings of these texts within what they consider almost insurmountable boundaries determined by context. Broadly, contextualism can be seen as an idealistic objectivist movement, a significant critique of the established Tafsīr tradition, and a rejection of fragmented interpretations, selective use of verses as evidence, and their application based on custom or culture. This article aims to both evaluate the role of context in Tafsīr and critically examine the methodological problems that arise from its absolutization. It seeks to fill a notable gap, as the limiting nature of context has been scarcely assessed or critiqued within the field of Tafsīr. This study, utilizing methods such as sampling, description, comparison, and analysis, critiques contextualists' rigid restriction of meaning and interpretation across eight key points: Differentiating between the historical perception of the Qur’ān and its direct message, Equating the Qur’ān with human-authored texts, The subjective nature of determining context, Prioritizing external context over internal context. Subordination to developments in other academic fields, Problematic nature of some evidence and examples presented, Disregard for "istitrat" (digression or parenthetical statements), Dismissal of certain traditional Islamic disciplines. In conclusion, it is argued that while context may indeed be considered limiting in determining the primary or original meaning, it cannot serve as a restrictive boundary in the broader act of interpretation.

Anahtar Kelimeler

Tafsīr , Contextualism , Reductionism , Expansion of Meaning , Critique

Proje Numarası

yok

Kaynakça

• Aktay, Yasin. “Kur’an Yorumlarının Hermenötik Bağlamı”. İslâmî Araştırmalar Dergisi. 9/1, 2, 3, 4 (1996), 78-102.
• Albayrak, Halis. Kur’ân’ın Bütünlüğü Üzerine. İstanbul: Şule Yayınları, 1992.
• Âlûsî, Şehabeddin Mahmud. Rûhu’l-me‘ânî fî tefsîri’l-Kur’ân’il-‘azîm ve’s-seb‘i’l-mesânî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
• Arkoun, Muhammed. Kur’an Okumaları. çev. Ahmet Zeki Ünal. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
• Ateş, Abdurrahman. “Vaaz ve Hutbelerde Kur’ân’a Yeterince Yer Verilmemesi ve Âyetlerin Uygun Bağlamda Kullanıl(a)maması Problemi”. I. Din Hizmetleri Sempozyumu. 2/463-475. Ankara: DİB Yayınları, 2008.
• Aygün, Abdullah. “Tefsir Çalışmalarında Oryantalist Etki”. İdrak Dini Araştırmalar Dergisi. 3/1 (2023), 20-57. Bağçivan, Mehmet. Kur’an Yorumunda Bağlamın Sınırlayıcılığı. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
• Câbirî, Muhammed Âbid. “Çağdaş Dünyada “Şeriatın Tatbiki” Problemi–İslam Hukuk Felsefesinde Metodolojik Yeniden Yapılanmanın Zorunluluğu-”. çev. Abdullah Şahin. İslâmiyât. 1/4 (1998), 25-52.
• Câbirî, Muhammed Âbid. Fehmü’l-Kur’âni’l-Hakîm. Beyrut: Merkezü Dirâsâti’l-Vahdeti’l-Arabiyye, 2008.
• Câbirî, Muhammed Âbid. Medhal ile’l-Kur’âni’l-Kerîm. Beyrut: Merkezü Dirasati’l-Vahdeti’l-Arabiyye, 2006.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali. Ahkâmü’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1992.
• Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları, 2005.
• Coşkun, Muhammed. Kur’ân Yorumunda Sîret-Nüzûl İlişkisi. İstanbul: Fikir Yayıncılık, 2014.
• Çakır, Cemal. “Bağlam”. Felsefe Ansiklopedisi. ed. Ahmet Cevizci. İstanbul: Etik Yayınları, 2004.
• Çantay, Hasan Basri. Kur’ân-ı Hakîm ve Meâl-i Kerîm. İstanbul: Akit Gazetesi Yayınları, 2011.
• Çelik, Yusuf. “Kur’ân’ı Nesnel Okuma Çabalarına Bir Katkı”. Dini Araştırmalar. 6/18 (2004), 119-128.
• Demir, Recep. “Bağlamından Kopuk Kur’ân Okumalarının Serencamı”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi. 20/2 (2020), 573-604.
• Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîru’l-hadîs. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1967.
• Durmuş, Zülfikar. “Yanlış Anlamlandırma ve Değerlendirmelere Konu Olan Bakara 54. indeki “Uktulû Enfusekum” İfadesinin Çözümlemesi”. EKEV Akademi Dergisi. 7/17 (2003), 29-48.
• Ebû Zeyd, Nasr Hâmid. Dinsel Söylemin Eleştirisi. çev. Fethi Ahmet Polat. Ankara: Kitâbiyât Yayınları, 2002.
• Ebû Zeyd, Nasr Hâmid. İlahi Hitabın Tabiatı. çev. Mehmet Emin Maşalı. Ankara: Kitâbiyât Yayınları, 2001.
• Eco, Umberto. Yorum ve Aşırı Yorum. çev. Kemal Atakay. İstanbul: Can Yayınları, 2003.
• Elik, Hasan-Coşkun, Muhammed. Tevhit Mesajı Özlü Kur’ân Tefsiri. İstanbul: İFAV Yayınları, 2015.
• Fazlurrahman. Ana Konularıyla Kur’an. çev. Alparslan Açıkgenç. Ankara: Fecr Yayınları, 1993.
• Fazlurrahman. İslam ve Çağdaşlık. çev. Alparslan Açıkgenç-M. Hayri Kırbaşoğlu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1999.
• Felski, Rita. “Context Stinks!”. New Literary History. 42/4 (2011), 573-591.
• Gezer, Süleyman. “Sözlü ve Yazılı Kültür Ayrımında Kur’ân”. İslâmî İlimler Dergisi. 3/2 (2008), 229-249.
• Gökkır, Necmettin. “Modern Türkiye’de Kur’ân’a Yaklaşımlar”. Tefsire Akademik Yaklaşımlar. ed. M. Akif Koç. 2/187-222. Ankara: Otto Yayınları, 2020.
• Gökkır, Necmettin. “Soru ve Cevaplar”. Kur’ân’ı Anlama Yolunda. ed. Yusuf Şevki Yavuz. 36-38. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2017.
• Görgün, Tahsin. “Bağlamcılık”. Felsefe Ansiklopedisi. ed. Ahmet Cevizci. 2/66-69. İstanbul: Etik Yayınları, 2004.
• Görgün, Tahsin. “Küreselleşen Dünyada Din Dilinin Yeri ve Dini Metinleri Anlama Sorunu”. Din Dili. haz. Ahmet Baydar. 177-203. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2015.
• Hanefî, Hasan. “Aksiyombilimi Olarak ‘Hermenötik”. çev. Dücane Cündioğlu. Tezkire. 11-12 (1997), 39-56.
• Hanefî, Hasan. “Edebî Formlar Tarihi” Ekolü [Ahdicedit Hermenötiğine Giriş]”. çev. Fethi Ahmet Polat. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi. 3/2 (2003), 211-234.
• Hûlî, Emin. Kur’ân Tefsirinde Yeni Bir Metod. çev. Mevlüt Güngör. İstanbul: Kur’ân Kitaplığı Yayınları, 1995.
• İbn Atıyye, Kadı Ebû Muhammed. el-Muharrerü’l-vecîz. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
• İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: Dâru’t-Tunûsiyye, 1984.
• İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmail. Tefsîru’l-Kur’ân’il-‘Azîm. Kahire: Dâru Tayyibe li’n-Neşr ve’t Tevzî, 1999.
• Karataş, Ali. “Sahabenin Anlama Sorunu ile Karşılaştığı Bazı Âyetler”. Bilimname. 38/2 (2019), 289-324.
• Kazak, Cennet. Anlamın Yapıbozumunda Saussure ve Derrida. Denizli: Pamukkale Üniversitesi, İslami İlimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
• Keskin, İbrahim. “Dekonstrüksiyondan Rekonstrüksiyona, İslâm Düşüncesinin Çağdaş İnşası; Câbiri Örneği”. TYB Akademi Dergisi. 2/4 (2012), 77-92.
• Kırca, Celal. Hayatın İçinde Hayatla Birlikte Kur’ân’ı Anlama. İstanbul: Marifet Yayınları, 2010.
• Kocaman, Ahmet. “Dilde Bağlam ve Anlam İlişkileri Üzerine”. Türk Dili. 39/332 (1979), 397-401.
• Kotan, Şevket. “Kur’an Tefsiri Bağlamında Yorumun Mahiyeti”. Milel ve Nihal. 17/1 (2020), 7-24.
• Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li ahkâmi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1949-1965.
• Kuvancı, Cenan. “Bağlamcılık'a Yönelik Bir Eleştiri”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 9/1 (2009), 139-158.
• Maşalı, Mehmet Emin. “Nasr Hamid Ebû Zeyd’in Yorum Telakkisi ve Bu Telakkinin Niyetselci ve Felsefi Hermenötiğe Atıfları”. Uludağ İlahiyat Dergisi. 13/1 (2004), 73-90.
• Mâturîdî, Ebû Mansûr. Te’vîlâtü ehli’s-sünne tefsîru’l-Mâturîdî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
• Nesefî, Ebu’l-Berekât. Medârikü’t-tenzîl ve hakâiku’t-te’vîl. Beyrut, Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1998.
• Ömer, Ahmet Muhtar. “Bağlam Teorisi”. çev. Şahin Güven. Bilimname. 1 (2011), 197-208.
• Öz, Ahmet. Kur’an’ı Anlamada Bağlam. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2016.
• Özkan, Bülent. “Bağlam İlkesi”. Felsefe Ansiklopedisi. ed. Ahmet Cevizci. İstanbul: Etik Yayınları, 2004.
• Özsoy, Ömer. “Kur’an Hitabının Tarihselliği ve Tarihsel Hitabın Nesnel Anlamı Üzerine”. İslâmî Araştırmalar. 9/1-2-3-4 (1996), 135-143.
• Öztürk, Mustafa. “Cihad Âyetleri: Tefsir Birikimine, İslâm Geleneğine ve Günümüze Yansımaları” Adlı Tebliğin Müzakeresi. İslâm Kaynaklarında, Geleneğinde ve Günümüzde Cihad. 201-202. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2016.
• Öztürk, Mustafa. Meal Kültürümüz. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
• Paçacı, Mehmet. “Kur’ân’ın Neliğine Dair”. Bilimname. 11/2 (2006), 13-32.
• Paçacı, Mehmet. Kur’an’a Giriş. İstanbul: İSAM Yayınları, 2013.
• Polat, Fethi Ahmet. “Modern ve Postmodern Düşüncede Kur’ân’a Yaklaşımlar”. Marife. 1/2 (2001), 7-25.
• Polat, Fethi Ahmet. Çağdaş İslâm Düşüncesinde Kur’ân’a Yaklaşımlar. İstanbul: İz Yayıncılık, 2018.
• Râzî, Fahreddin. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1998.
• Sa‘lebî, Ebû İshâk. el-Keşf ve’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2002.
• Saeed, Abdullah. “Kur’ân’ın Ahlâkî-Hukûkî Metinlerine Bağlamsalcı Yaklaşım Üzerine Bazı Yansımalar”. çev. Faruk Özdemir. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 2 (2012), 279-300.
• Safedî, Yusuf b. Hilal. Keşfü’l-esrâr ve hetkü’l-estâr. İstanbul: TDV Yayınları, 2019.
• Saidiruşen, Muhammed Bakır. “Modern Çağ, Dinin Dilini Ele Almada Yeni Mecraların Doğuşu”. Misbah. 1/3-4 (2013), 9-51.
• Sami, İsmetullah. “Kur’ân’ın Yorumlanmasında Bağlamın Rolüne Metodik Bir Yaklaşım”. İlahiyat Akademi Dergisi. 10 (2019), 1-23.
• Suyûtî, Celaleddin. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Dımeşk: Dâru İbn Kesîr, 2006.
• Şinkîtî, Muhammed Emin. Edvâu’l-beyân fî îzâhi’l-Kur’ân bi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2019.
• Taberî, İbn Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Hicr, 2001.
• Tatar, Burhanettin. “Ayrımların Eşiğinde Anlama”. Güncel Dini Meseleler Birinci İhtisas Toplantısı (Tebliğ ve Müzakereler). ed. Mehmet Bulut. 413-438. Ankara: DİB Yayınları, 2004.
• Tatar, Burhanettin. “Gazali’de Metin-Yorum İlişkisi”. İslâmî Araştırmalar. 8/3-4 (2000), 429-440.
• Tatar, Burhanettin. İslâm Düşüncesine Giriş. İstanbul: Dem Yayınları, 2016.
• Tatar. Burhanettin. Hermenötik. İstanbul: İnsan Yayınları, 2004.
• Tiyek, Fatih. Kur’ân’ı Anlamada Bağlamın Rolü ve Meallerdeki Bağlamsal Sorunlar. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
• Uzun, Nihat. “Bağlam”ı Göz Ardı Etmek: Siyasi Mücadelelerde Âyetlerin Kullanımı”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 37 (2012), 1-28.
• Uzun, Nihat. “Hz. Peygamber’in Tefsirinde “Bağlam” Meselesi”. Bilimname. 22/1 (2012), 153-174.
• Ünver, Mustafa. “Murâdı İlâhîye Ulaşma Çabası Ekseninde Kıyâme Sûresi 16-19’un Komşu Âyetlerle İlgisizliği Vehmi Üzerine Bir Mülâhaza”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 14-15 (2003), 207-220.
• Ünver, Mustafa. Kur’ân’ı Anlamada Siyâkın Rolü. Ankara: Sidre Yayınları, 1996.
• Vardar, Berke vd. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual Yayınları, 2007.
• Wolf, George. “A Glance at the History of Linguistics: Saussure and Historical-Comparativism”. The Emergence of the Modern Language Sciences. ed. Sheila Embleton vd. 129-137. Philadelphia&Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 1999.
• Wolf, George. “Malinowski’s ‘Context of Situation”. Language&Communication. 9/4 (1989), 259-267.
• Zerkeşî, Bedreddin. el-Burhân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1957.