Erken Cumhuriyet Türkiye'sinde Banka Merkezli Sermaye Birikimi ve Sınıf Oluşumu: Türkiye İş Bankası'nın (1924–1930) Tarihsel-Kurumsal Analizi

Öz

Bu çalışma, geç sanayileşme koşulları altında banka-merkezli sermaye birikimi ve ulusal
burjuvazinin oluşumunda merkezi bir mekanizma olarak Türkiye İş Bankası’nın erken
Cumhuriyet dönemindeki rolünü incelemeyi amaçlamaktadır. Tarihsel-kurumsal bir politik
iktisat çerçevesi benimsenerek, analiz 1924–1930 dönemini kapsayan arşiv belgeleri, erken
dönem banka raporları, yasal düzenlemeler ve dönemin kamusal söylemine
dayandırılmaktadır. Çalışma, ekonometrik nedensellik tahminine dayanmak yerine,
tasarrufların seferber edilmesi, kalkınmacı kredi tahsisi ve doğrudan sermaye iştirakinin
sermaye birikimi ve sınıf oluşumu mekanizmaları olarak nasıl işlediğini kurumsal tasarım,
siyasal niyet ve tarihsel sıralanış üzerinden incelemektedir. Bulgular, Türkiye İş Bankası’nın
yalnızca bir mali aracı olarak değil, yerli girişimci sınıfın oluşumuna aktif biçimde katkıda
bulunan devlet yönlendirmeli özel bir bankacılık kurumu olarak işlev gördüğünü
göstermektedir. Almanya ve Japonya ile yapılan karşılaştırmalı tartışma, ayrıca, Türkiye
deneyiminin devlet yönlendirmeli özel bankacılığın özgün bir konfigürasyonunu temsil
ettiğini; bu yapı içinde sınıf oluşumunun ekonomik büyümenin dolaylı bir sonucu olmaktan
ziyade açık biçimde ifade edilmiş siyasal bir hedef olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma,
banka-merkezli kalkınmanın temel analitik boyutlarından biri olarak sınıf oluşumunu öne
çıkararak, devlet-finans ilişkileri ve kapitalist kalkınmanın kurumsal temellerine ilişkin
karşılaştırmalı politik iktisat tartışmalarına katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Politik iktisat
• Banka merkezli kalkınma
• Sermaye birikimi
• Sınıf oluşumu
• Türkiye İş Bankası

Bank-Centered Capital Accumulation and Class Formation in Early Republican Türkiye: A Historical–Institutional Analysis of Türkiye İş Bankası (1924–1930)

Öz

This study aims to examine the role of Türkiye İş Bankası in the early Republican period as a
central mechanism of bank-centered capital accumulation and national bourgeoisie
formation under conditions of late industrialization. Employing a historical–institutional
political economy framework, the analysis draws on archival materials, early bank reports,
legal statutes, and contemporaneous public discourse covering the period between 1924
and 1930. Rather than relying on econometric causal estimation, the study focuses on
institutional design, political intent, and historical sequencing to analyses how savings
mobilization, developmental credit allocation, and direct equity participation operated as
mechanisms of capital accumulation and class formation. The findings indicate that Türkiye
İş Bankası functioned not merely as a financial intermediary but as a state-guided private
banking institution that actively contributed to the formation of a domestic entrepreneurial
class. A comparative discussion with Germany and Japan further demonstrates that the
Turkish experience represents a distinct configuration of state-guided private banking in
which class formation constituted an explicitly articulated political objective rather than an
indirect outcome of economic growth. By foregrounding class formation as a core analytical
dimension of bank-centered development, the study contributes to comparative political
economy debates on state–finance relations and the institutional foundations of capitalist
development.

Anahtar Kelimeler

• Political economy
• Bank-centered development
• Capital accumulation
• Class formation
• Türkiye İş Bankası

Kaynakça

1. Abbott, A. (2001). Time matters: On theory and method. University of Chicago Press.
2. Allen, F., & Gale, D. (2000). Comparing financial systems. MIT Press.
3. Amsden, A. H. (1989). Asia’s next giant: South Korea and late industrialization. Oxford University Press.
4. Aoki, M. (2001). Toward a comparative institutional analysis. MIT Press.
5. Avcıoğlu, D. (1968). Türkiye’nin düzeni. Bilgi Yayınevi.
6. Avcıoğlu, D. (1978). Türkiye’nin düzeni (Genişletilmiş baskı). Bilgi Yayınevi.
7. Beck, T., & Levine, R. (2002). Industry growth and capital allocation: Does having a market- or bank-based system matter? Journal of Financial Economics, 64(2), 147–180.
8. Block, F. (2008). Swimming against the current: The rise of a hidden developmental state in the United States. Politics & Society, 36(2), 169–206.

9. Boratav, K. (2018). Türkiye iktisat tarihi (1908–2015). İmge Kitabevi.
10. Chang, H.-J. (2002). Kicking away the ladder: Development strategy in historical perspective. Anthem Press.
11. Deeg, R. (1999). Finance capitalism unveiled: Banks and the German political economy. University of Michigan Press.
12. Deeg, R. (2010). Institutional change in financial systems. In G. Morgan et al. (Eds.), The Oxford handbook of comparative institutional analysis (pp. 309–334). Oxford University Press.
13. Evans, P. (1995). Embedded autonomy: States and industrial transformation. Princeton University Press.
14. Fohlin, C. (2007). Finance capitalism and Germany’s rise to industrial power. Cambridge University Press.
15. George, A. L., & Bennett, A. (2005). Case studies and theory development in the social sciences. MIT Press.
16. Gerschenkron, A. (1962). Economic backwardness in historical perspective. Harvard University Press.
17. Hâkimiyet-i Milliye. (1924, July 8). Celal Bayar’ın Türkiye İş Bankası’nın kuruluşuna ilişkin açıklamaları.
18. Hâkimiyet-i Milliye. (1928, February 22). Celal Bayar’ın İtibar-ı Millî Bankası’nın Türkiye İş Bankası ile birleşmesine ilişkin açıklamaları.
19. Hall, P. A., & Soskice, D. (2001). Varieties of capitalism. Oxford University Press.
20. Jessop, B. (2002). The future of the capitalist state. Polity Press.
21. Johnson, C. (1982). MITI and the Japanese miracle. Stanford University Press.
22. Keyder, Ç. (1987). State and class in Turkey: A study in capitalist development. Verso.
23. Kohli, A. (2004). State-directed development. Cambridge University Press.
24. Lazonick, W. (2013). The financialization of the U.S. corporation. Business History, 55(6), 857–886.
25. Mahoney, J. (2000). Path dependence in historical sociology. Theory and Society, 29(4), 507–548.
26. Mahoney, J., & Rueschemeyer, D. (2003). Comparative historical analysis in the social sciences. Cambridge University Press.
27. Mahoney, J., & Thelen, K. (2010). Explaining institutional change. Cambridge University Press.
28. Mazzucato, M. (2013). The entrepreneurial state. Anthem Press.
29. Ökçün, A. G. (1981). 1923 İzmir İktisat Kongresi. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
30. Özer, M. H. (2010). Osmanlıdan Cumhuriyete devlet eli ile milli tüccar oluşturma politikalarında bankacılık sektörünün yeri: İş Bankası örneği (1924–1930) [Doctoral dissertation, Marmara University].
31. Pamuk, Ş. (2014). Türkiye’nin 200 yıllık iktisadi tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
32. Pierson, P. (2004). Politics in time. Princeton University Press.
33. Polanyi, K. (1944). The great transformation. Farrar & Rinehart.
34. Poulantzas, N. (1978). State, power, socialism. Verso.
35. Schneider, B. R. (2013). Hierarchical capitalism in Latin America. Cambridge University Press.
36. Steinmo, S. (2008). Historical institutionalism. In D. Della Porta & M. Keating (Eds.), Approaches and methodologies in the social sciences (pp. 118–138). Cambridge University Press.
37. T.C. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi. (1925). Millî bankalara resmî mevduatların yatırılmasına ilişkin kararname (Belge No. 030.18.1.1/14.45.11).
38. Thelen, K. (1999). Historical institutionalism in comparative politics. Annual Review of Political Science, 2, 369–404.
39. Tilly, R. (1998). Finance, institutions and industrial change in Germany. Cambridge University Press.
40. Türkiye İş Bankası. (1924). Türkiye İş Bankası Nizamname-i Esasi. Hâkimiyet-i Milliye Matbaası.
41. Türkiye İş Bankası. (1934). Türkiye İş Bankası: On Yılı (1924–1934). Devlet Matbaası.
42. Türkiye İş Bankası. (1974). Türkiye İş Bankası: 50. Yıl (1924–1974).
43. Wade, R. (1990). Governing the market. Princeton University Press.
44. Woo-Cumings, M. (1999). The developmental state. Cornell University Press.
45. Zysman, J. (1983). Governments, markets, and growth. Cornell University Press.