Spor Bilimlerinde Planlı Davranış Kuramı: Tutum, Öznel Norm ve Algılanan Kontrolün Rolü

Öz

Sayın Editör, Derginizi uzun süredir ilgi ile takip etmekteyim. Yayın ilkeleriniz doğrultusunda yayımladığınız çalışmalar ve bilimsel seçiciliğiniz, birçok araştırmacı gibi benim için de önemli bir yol gösterici olmaktadır. Bu amaçla, derginin yayımlanma sorumluluğunu üstlenen siz değerli editörümüze, yayın ve hakem kurulunun saygıdeğer üyelerine ve nitelikli katkılarıyla literatüre değer katan tüm araştırmacılara teşekkür eder; çalışmalarınızda başarılarınızın devamını dilerim. Planlı Davranış Kuramı (PDK (Ajzen, 1985;1991), sosyal psikolojide yaygın olarak kullanılan modellerden biridir. Planlı Davranış Kuramı bireylerin belirli bir davranışı gerçekleştirme olasılığını açıklamaktadır. Planlı Davranış Kuramı, sağlıklı beslenme, sigara bırakma vb. sağlık davranışlarını; psikolojik yardım alma, akademik çalışma alışkanlıkları gibi farklı konularda etkili bir şekilde uygulanmıştır (Armitage & Conner, 2001; McEachan et al., 2011). Bunun yanı sıra, rehberlik ve psikolojik danışma alanında mesleki karar verme süreçleri (Gati & Levin, 2014), psikolojide riskli davranışların önlenmesi (Norman & Conner, 2006) ve spor bilimlerinde fiziksel aktiviteye katılım niyetlerinin incelenmesi (Downs & Hausenblas, 2005; Hagger et al., 2002) gibi alanlarda da etkili olduğu belirtilmiştir. Yapılan çalışmalar incelendiğinde, Planlı Davranış Kuramı’nın bir davranışın ortaya çıkmasında önemli bri kuramsal çerçeve sunduğunu göstermektedir. Bu açıdan PDK’nın fiziksel aktivite ve spor yapma davranışı gibi spor bilimleri ile ilişki kavramları açıklamada katkı sağlayabileceği düşünülmektedir. PDK’nın üç temel kavramı bulunmaktadır: davranışa yönelik tutum, öznel normlar ve algılanan davranışsal kontrol (Ajzen, 1991). Öncelikle, bireyin spor yapmaya ilişkin tutumu, spor yapma davranışında beklenen sonuçlarının değerlendirilmesi sonucu ortaya çıkmaktadır. Sporun sağlığa olumlu etkisi, bireyin fiziksel görünümünü iyileştirmesi ve psikolojik iyi oluşu olumlu etkilmesi gibi beklentiler bireyin spor yapma davranışına yönelik olumlu tutumları güçlendirmektedir (Downs & Hausenblas, 2005). Ancak zaman, yorgunluk veya sakatlanma riski gibi olumsuz beklentiler bireyin spor yapma tutumunu zayıflatabilir. İkinci faktör olarak, öznel normlar, bireyin spor yapma konusundaki sosyal baskı veya desteği algılamasını ifade etmektedir. Aile, arkadaşlar veya yakın çevresi tarafından bireye verilen desteğin bireylerin spor yapma niyetlerini artırabileceği söylenebilir. Özellikle genç yetişkinlerde sosyal onay ihtiyacı, spor katılımında önemli bir motivasyon kaynağıdır (Hamilton & White, 2010). Üçüncü faktör olan algılanan davranışsal kontrol, bireyin spor yapma konusundaki kaynak, beceri ve zaman yönetimi algısını kapsamaktadır. Erişilebilir spor tesisleri, uygun programlar ve yeterli beceri düzeyi, bireyin sporu düzenli olarak yapabileceğine dair inancını artırmaktadır. Araştırmalar, algılanan kontrolün yalnızca niyeti değil, doğrudan davranışı da yordayabildiğini göstermektedir (Armitage & Conner, 2001). Buna göre spor yapma davranışının, bireylerin tutumları, sosyal çevrenin etkisi (öznel normlar) ve algıladıkları kontrol düzeyleri sonucunda şekillendiği söylenebilir. Örneğin, sporun sağlığa faydalı olduğuna yönelik olumlu tutumlar, destekleyici bir sosyal çevre ve uygun zaman/olanak algısı, kişinin spora başlama ve sporu devam ettirme niyetini artırabilir (Downs & Hausenblas, 2005). Planlı davranış kuramının üç temel kavramının etkileşimi, davranışsal niyetin temel belirleyicisidir. Dolayısıyla spor yapma davranışını artırmak isteyen spor bilimi uzmanları, araştırmacıları, sağlık profesyonelleri ve toplum sağlığı girişimleri, yalnızca kuramsal bilgi sunmakla yetinmemeli; aynı zamanda olumlu tutumları desteklemeli, sosyal normları güçlendirmeli ve algılanan kontrolü yükseltecek yapısal düzenlemeler yapmalıdır. Planlı Davranış Kuramı çerçevesinde yapılacak müdahalelerin, bireylerin fiziksel aktiviteye katılımını ve bununla birlikte spor yapma davranışına yönelik olumlu tutumlarını artırabileceği düşünülmektedir. Bu nedenle, spor bilimleri alanında Planlı Davranış Kuramı’nın göz önünde bulundurarak müdahalelerin geliştirilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Algılanan davranışsal kontrol
• Öznel norm
• planlı davranış kuramı
• Tutum

Kaynakça

1. Ajzen, I. (1985). From Intentions to Actions: A Theory of Planned Behavior. Kuhl, J. ve Beckman, J. (Ed.), Action-control: From cognition to behavior, Germany: Springer
2. Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179–211. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90020-T
3. Armitage, C. J., & Conner, M. (2001). Efficacy of the Theory of Planned Behaviour: a meta-analytic review. The British journal of social psychology, 40(4), 471–499. https://doi.org/10.1348/014466601164939
4. Downs, D. S., & Hausenblas, H. A. (2005). The theories of reasoned action and planned behavior applied to exercise: A Meta-analytic Update. Journal of Physical Activity and Health, 2(1), 76-97. https://doi.org/10.1123/jpah.2.1.76
5. Gati, I., & Levin, N. (2014). Counseling for career decision‐making difficulties: Measures and methods. The Career Development Quarterly, 62(2), 98–113. https://doi.org/10.1002/j.2161-0045.2014.00073.x
6. Hagger, M. S., Chatzisarantis, N. L.D., & Biddle, S. J.H. (2002). A meta-analytic review of the theories of reasoned action and planned behavior in physical activity: Predictive validity and the contribution of additional variables. Journal of Sport & Exercise Psychology, 24(1), 3–32. https://doi.org/10.1123/jsep.24.1.3
7. Hamilton, K., & White, K. M. (2010). Identifying parents' perceptions about physical activity: a qualitative exploration of salient behavioural, normative and control beliefs among mothers and fathers of young children. Journal of health psychology, 15(8), 1157–1169. https://doi.org/10.1177/1359105310364176
8. McEachan, R. R., Conner, M., Taylor, N. J., & Lawton, R. J. (2011). Prospective prediction of health-related behaviours with the Theory of Planned Behaviour: A meta-analysis. Health Psychology Review, 5(2), 97–144. https://doi.org/10.1080/17437199.2010.521684

9. Norman, P., Conner, M., & Bell, R. (2000). The theory of planned behaviour and exercise: Evidence for the moderating role of past behaviour. British Journal of Health Psychology, 5(3), 249–261. https://doi.org/10.1348/135910700168892