Türkiye Türkçesinde +CIl / +CUl Eki ve 'Eskicil' Sözü

Öz

Türkçede yeni kelimeler yapmanın yollarından biri yapım ekleriyle kelimeler türetmektir. Ancak bunun dilin kurallarına uygun olarak yapılması gerekir. Ek canlı olmalı, benzer örnekleri bulunmalı, kuruluşu tutarlı, yapısı doğru, anlamı açık olmalıdır. Eski kaynaklarda sınırlı örnekleri bulunan +CIl / +CUl ekiyle düşkünlük, alışkınlık, benzerlik kavramı taşıyan kelimeler türetilmiştir. Son zamanlarda ekin asıl işlevine getirildiği isme bağımlılık, yakınlık, isteklilik, sıralama gibi kavramlar yüklenmiş; sayıca az olsa da yine bu ekle bazı araç, gereç adları, bitki adları, oyun adları, terimler ve somut kelimeler yapılmıştır. Eskicil gibi birkaç örnekte ise bu eke, terim türetme ilkelerine pek de uygun olmadığı hâlde nispet eki işlevi yüklenmiştir. Bu çalışmada ekin kelimeye kattığı kavramlar göz önünde bulundurularak bu ekle türetilen bütün kelimeler gruplandırılmış ve sözlük anlamları verilmiştir. Ayrıca arkaik yerine kullanılan terimlerden biri olan eskicil sözünün terim yapma yöntemlerine uygun olmadığı belirtilerek bu terim için arkaik veya eski dil ögesi ya da eski unsur ifadeleri önerilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• +CIl/ +CUl yapım eki, kelime türetme, terim yapma, eskicil.

+CIl / +CUl Derivational Affix and the Word 'Archaic' in Turkey Turkish

Öz

One of the ways to make new words in Turkish is to derive words with suffixes. However, this must be done in accordance with the rules of the language. The annex must be alive, have similar examples, be consistent in structure, have the right structure, and clear meaning. Words with the concept of indulgence, familiarity and similarity are derived with the suffix + CIl / + CUl, which have limited examples in ancient sources. Recently, concepts such as addiction, closeness, willingness, and sorting were added to the original function of the supplement. Although there are few numbers, some tools, equipment names, plant names, game names, terms and concrete words have been made. In a few examples, such as the word “eskicil”, this suffix has been loaded with a relative suffix function, although it is not very well suited to the term derivation principles. In this study, considering the concepts that the suffix adds to the word, all the words derived with this suffix are grouped and their dictionary meanings are given. In addition, it is stated that the word “eskicil” which is one of the terms used instead of archaic is not suitable for the methods of making terms and archaic or old language or old element expressions are suggested for this term.

Anahtar Kelimeler

• + CIL / + CUL derivational affix, word derivation, terminology, antiquarian.

Kaynakça

1. Balcı, T., Balcı, H (2014). Dil oyunları ya da dil mühendisliği: Mustafa Balbay’ın dil kullanımı, 4. Uluslararası Dil, Yazın ve Deyişbilim Sempozyumu 17-19 Haziran 2004 Bildirileri, Çanakkale
2. Banguoğlu, T. (2011). Türkçenin grameri. Ankara: TDK Yayınları: 528
3. Bilgegil, M. K. (1982). Türkçe dilbilgisi. İstanbul: Dergâh Yayınları
4. Bozel, M. (2008). Türkiye Türkçesindeki türemiş adların aldıkları yapım eklerine göre anlam ve görev özellikleri bu konudaki bilgi ve bulguların ilköğretim 2. kademe Türkçe (dilbilgisi) derslerinde kullanılışı (Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir)
5. Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe sözlük. İstanbul: Ötüken Neşriyat
6. Deny, J. (1943). Türk dili grameri (Osmanlı lehçesi) (Tercüme, Ali Ulvi Elöve), İstanbul: Maarif Vekaleti Yayınları
7. Derleme sözlüğü (12 Cilt) (1993). Ankara: TDK Yayınları: 211
8. Edebiyat ve söz sanatı terimleri sözlüğü (1948). İstanbul: TDK

9. Eker, S. (2003). Çağdaş Türk dili. Ankara: Grafiker Yayınları
10. Ergin, M. (1982). Türk dil bilgisi. İstanbul: Boğaziçi Yayınları
11. Ertekinoğlu, S. (2016). Doğu Anadolu ağızlarındaki bazı sözcük ve eklerde eskicil izler. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9/1, s.189-203
12. Gencan, T. N. (1979). Dilbilgisi. Ankara: TDK Yayınları
13. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözlerin köken bilgisi sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları: 911
14. Gülsevin, G. (1997). Eski Anadolu Türkçesinde ekler. Ankara: TDK Yayınları: 673
15. Güncel Türkçe sözlük (2011). Ankara: TDK Yayınları: 549
16. Güngördü, E. (2002). İsimden fiil türeten +çı-/+çi- eki ve gelişmiş şekilleri. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, Cilt 22, Sayı 3, s. 171-182
17. Gürsoy-Naskali, E. (1997). Türk Dünyası gramer terimleri kılavuzu. Ankara: TDK Yayınları: 667
18. Güzel, F. (2019). Türkiye Türkçesi ağızlarında yapım ekleri. Ankara: TDK Yayınları: 1305.
19. Hatiboğlu, V. (1974). Türkçedeki eklerin kökeni. Türk Dili, C 29, S 268
20. Hünerli, B. (2012). Türkiye Türkçesi ağızlarında “keri (geri)” sözcüğünün eskicil bir kullanımı, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 7/2 Spring 2012, p. 597-604, Ankara.
21. İmer, K., Kocaman, A. ve Özsoy, S. (2011). Dilbilim sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi
22. Karaağaç, G. (2013). Dil bilimi terimleri sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları
23. Karaağaç, G. (2016). Türkçenin dil bilgisi. Ankara: Akçağ
24. Karabulut, F., Kazanlar, E. (2018). Türk dilinin eskicil bir kelimesi alaçuk: yapısal-kökenbilimsel bir analiz. Journal of Turkish Language and Literature, Volume: 4, Issue: 2, Spring 2018, p. 404- 427.
25. Kocaman, A. (1990). Dilbilim terimleri sözlüğü. Dilbilim Araştırmaları.
26. Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları: 575
27. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri: (Şekil bilgisi), Ankara: TDK Yayınları: 827
28. Mert, A. (2017) Kutadgu Bilig nüshalarının eskicillik açısından karşılaştırılması. Bilig, Kış 2017, S 80, s. 179-215
29. Nişanyan, S. (2018). Nişanyan sözlük-Çağdaş Türkçenin etimolojisi. Liber Plus Yayınları.
30. Okatan, H. İ. (2013). Sûdî’nin Şerh-i Bostan’ında geçen arkaik kelimeler, TURAN-SAM Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergisi, Eylül 2013, Cilt: 5/Yaz, Sayı: 19, s.15-55
31. Ölmez, M. (2003). Çağataycadaki Eskicil Öğeler Üzerine. Mustafa Canpolat Armağanı, Ankara, s. 135-142
32. Özdemir, E. (1973). Terim hazırlama kılavuzu. Ankara: TDK Yayınları.
33. Tarama sözlüğü, 1-12 (1974). Ankara: TDK Yayınları
34. Timurtaş, F. K. (1979). Uydurma olan ve olmayan yeni kelimeler sözlüğü. İstanbul: Umur Kitapçılık
35. Tietze, A. (2002). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı. İstanbul: Simurg Kitapçılık, Yayıncılık ve Dağıtım
36. Vardar, B. vd. (1978). Dilbilim ve dilbilgisi terimleri sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları
37. Yıldırım, G. (2011). Türkçede benzerlik, eşitlik ifade eden isimden isim yapma ekleri (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara)
38. Yılmaz, E. (2014). Temel dil bilgisi terimleri sözlüğü. Ankara: Pegem Akademi.
39. Zülfikar, H. (1991). Terim sorunları ve terim yapma yolları. Ankara: TDK Yayınları: 569
40. https://www.nisanyansozluk.com/?k=adamcıl (Erişim tarihi: 16.2.2020)
41. Şimşek, C. Y. (2018). Eskicilvebasın-1 (31 Ağustos 2018), https://www.yeniakit.com.tr/yazarlar/c-yakup- simsek/eskicilvebasin-1-25607.html (Erişim tarihi: 15.2.2020)