Türkiye’de Epigrafi Çalışmalarının Öncüsü: Halil Edhem Eldem ve Kitâbe Araştırmaları

Yıl 2025, Sayı: 39, 145 - 166, 21.05.2025

Suat Kaymak

https://doi.org/10.54600/igdirsosbilder.1616968

Öz

Epigrafik kaynaklar, tarih araştırmalarında kullanılan en güvenilir kaynak türlerinden birini oluştururlar. Anadolu da epigrafik kaynaklar bakımından oldukça zengin bir coğrafyadır. Bu coğrafyada Selçuklu, Anadolu Beylikleri, Eyyûbî, Memlûk, İlhanlı ve Osmanlı dönemlerine ait pek çok kitâbe günümüze ulaşmıştır. Batılı bilim adamları, kitâbelerin önemini daha XVII. yüzyılın sonlarında anlamaya başlamışlardır. Türkiye’de ise ilk epigrafi çalışmaları XX. yüzyılın başlarında yapılmıştır. Bu alandaki ilk çalışmalar da Halil Edhem Eldem tarafından yapılmıştır. Eldem’in ilk yayımı müstakil olarak değil de Max van Berchem’in çalışmalarına yardımlarıyla ortaya çıkmıştır. Ancak sadece 2 fasikül yayımlayabilmişlerdir. Yine de bu yayım, Türkiye’de epigrafi çalışmaları için önemli bir adım olmuştur. Sonrasında Eldem, Târîh-i Osmânî Encümeni Mecmuası’nda ve aynı derginin adının değişmesiyle Türk Târîh Encümeni Mecmuası’nda yayımladığı makalelerle Türkiye Selçukluları, Anadolu Beylikleri, Memlûkler, İlhanlılar ve Osmanlılar dönemlerine ait birçok kitâbenin neşrini yapmıştır. Çalışmalarıyla Eldem’in, Türkiye’de epigrafi çalışmalarının öncüsü olduğu söylenebilir. Bu çalışmanın amacı Eldem’in epigrafi sahasında kaleme aldığı 3 kitap ve 24 makale bağlamında Türkiye’de epigrafi araştırmalarının başlangıcı ile gelişimini incelemektir.

Anahtar Kelimeler

Halil Edhem Eldem , Kitâbe , Selçuklular , Anadolu Beylikleri , Memlûkler , Osmanlılar

The Pioneer of Epigraphy Studies in Turkey: Halil Edhem Eldem and his Inscription Researchs

Öz

Epigraphic sources constitute one of the most reliable types of sources used in historical research. Anatolia is a very rich geography in terms of epigraphic sources. Many inscriptions from the Seljuk, Anatolian Principalities, Ayyūbid, Mamlūk, Ilkhanid and Ottoman periods have survived in this geography. Western scholars began to realize the importance of inscriptions as early as at the end of the seventeenth century. As to in Turkey, the first epigraphic studies were conducted meanwhile in the early 20th century. The first studies in this field were conducted by Halil Edhem Eldem. Eldem's first publication did not appear independently but with the help of Max van Berchem. However, they were only able to publish 2 fascicles. Nevertheless, this publication was an important step for epigraphic studies in Turkey. Afterwards, Eldem published articles in the Târîh-i Osmânî Encümeni Mecmuası (Journal of Ottoman History Committee) and, after the name of the same journal was changed, in the Türk Târîh Encümeni Mecmuası (Journal of Turkish History Committee). In these articles, he published many of the inscriptions of the Turkey Seljuks, Anatolian Principalities, Mamlūks, Ilkhanids and Ottomans. With these studies, Eldem can be said to be the pioneer of epigraphy studies in Turkey. He has written 3 books and 24 articles on epigraphy. In this study, the epigraphic researches of will be examined.

Anahtar Kelimeler

Halil Edhem Eldem , Inscription , Seljuks , Anatolian Principalities , Mamluks , Ottomans.

Kaynakça

• Akyurt, Y. (2044). Resimli Türk Âbideleri, c. II. Ankara: TTK.
• Alparslan, A. (2002). Kitâbe. TDV İslâm Ansiklopedisi, (26), 76-81, Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
• Berchem, M. v. (1894-1903). Matériaux pour un corpus inscriptionum Arabicarum. Kahire: l’Institut Français d’Archeologie Orientale.
• Berchem, M. v. ve Halil Edhem (1910). Matériaux pour un corpus inscriptionum Arabicarum, IIIe partie: Asie Mineure. fas. 1: Sivas-Divriği. Kahire: Imprimerie de l’Institut français d’archéologie orientale; fas. 2: ilâveler ve indeks, Kahire 1917; kısmî Türkçe trc. Berchem. M. v. (2021). Corpus: Sivas’ın Tarihî Eserleri. (H. Kuzucu, Çev.), (R. Toparlı ve H. Kuzucu, Haz.). Sivas: Sivas Belediyesi Yayınları.
• Combe, E., Souvaget, J. ve Wiet, G. (1931-1956). Répertoire Chronologique d’Épigraphie Arabe. 1-15 cilt. Kahire: l’Institut Français d’Archeologie Orientale.
• Doğan, G. (2024). Halil Ethem Eldem (1861-1938). Atatürk Ansiklopedisi. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/halil-ethem-eldem-1861-1938/). (erişim tarihi: 05.06.2024).
• Dumlupınar Alican, S. (2019). Halil Edhem ve “Bibliyografya (Amida)” İsimli Çalışması Üzerine. Tarih ve Gelecek Dergisi, 5(2), 449-460.
• Élisséeff, N., Storm Rice, D. ve Wiet, G. (1962). Répertoire chronologique d’épigraphie arabe, c. 16, Kahire: l’Institut Français d’Archeologie Orientale.
• Eyice, S. (1995). Eldem, Halil Ethem, TDV İslâm Ansiklopedisi, (11), 18-21, Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
• Eyice, S. (1998). Hersekzâde Ahmed Paşa Camii ve Türbesi. TDV İslâm Ansiklopedisi, (17), 238-239, Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
• Halil Ethem Eldem Koleksiyonu. Türk Tarih Kurumu, https://ttk.gov.tr/halil-ethem-eldem-koleksiyonu/ (Erişim tarihi: 11.11.2024).
• Halil Edhem (1334 [1918]). Kayseriyye Şehri: Mebânî-i İslâmîyye ve Kitâbeleri: Selçukî Tarihinden Bir Kıt’a. İstanbul: Matbaa-i Orhaniye; Latin harfli baskısını için bk. Halil Edhem (Eldem) (1982). Kayseri Şehri: Selçuklu Tarihi’nden Bir Bölüm. (K. Göde, Haz.). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları; Halil Edhem (Eldem) (2011). Halil Edhem (Eldem) ve Kayseri Şehri: Selçuklu Tarihi’nden Bir Bölüm. (K. Göde, Haz.). Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları Yayınları.
• Eldem, H. E. (1935). Mısır’ın Son Memlûk Sultanı Melik Tumanbay II Adına Çorlu'da Bulunan Bir Kitabe. İstanbul: Devlet Matbaası.
• Halil Edhem (1326a [1910]). Âl-i Germiyân Kitâbeleri. TOEM, 1/(2), 112-128; Latin harfli baskısı için bk. Halil Edhem (2011). Kütahya’da Germiyan Kitabeleri “Al-i Germiyan Kitabeleri”. (E. Gedik, Çev.), Kütahya.
• Halil Edhem (1326b [1910]). Sultan Osmân Hân-ı Sânî’nin Leh Seferine Dair Türkçe Kitâbesi. TOEM, 1(4), 223-232.
• Halil Edhem (1327a [1911]). İstanbul’da En Eski Osmânlı Kitâbesi. TOEM, 2(8), 484-497.
• Halil Edhem (1327b [1911]). Yörgüç Paşa Evlâdına Ait Birkaç Kitâbe. TOEM, 2(9), 530-541
• Halil Edhem (1327c [1911]). Kitâbeler Nasıl Kayd ve Zabt Olunmalıdır. TOEM, 2(1), 626-639; Latin harfli baskıları için bk. Halil Ethem (1940). Kitabeler Nasıl Kayıt ve Zaptolunmalıdır. Ankara: Ankara Halkevi; Halil Edhem (2009). Kitâbeler Nasıl Kayıt Altına Alınmalıdır? (V. Günay, Akt. ve Sdl.). Tarih İncelemeleri Dergisi, 24(2), 147-156.
• Halil Edhem (1327d [1911]). Karaman Oğulları Hakkında Vesâik-i Mahkûke. TOEM, 2(11), 697-712.
• Halil Edhem (1327 [1912]). Karaman Oğulları Hakkında Vesâik-i Mahkûke. TOEM, 2(12), 741-760.
• Halil Edhem (1328a [1912]). Karaman Oğulları Hakkında Vesâik-i Mahkûke. TOEM, 3(13), 821-836.
• Halil Edhem (1328b [1912]). Karaman Oğulları Hakkında Vesâik-i Mahkûke. TOEM, 3(14), 873-881; Halil Edhem (1357 [1938]). Karaman Oğulları Hakkında Vesâik-i Mahkûke. İstanbul: Ahmed İhsan ve Şürekası; Latin harfli baskısı için bk. Eldem, H. E. (2020) Tarihten Bugüne Karamanoğulları Hânedânı ve Halil Edhem Eldem’in Karamanoğulları Hakkında Vesâik-i Mahkûka Adlı Eseri (Çeviri-Sadeleştirme). (H. H. Gençoğlu, M. S. H. Gençoğlu ve E. Çebi, Haz.). Ankara: Akademisyen Kitabevi.
• Halil Edhem (1328c [1912]). Sivas Sultânı Kâdı Burhânü’d-dîn Nâmına Kayseriyye’de Bir Kitâbe. TOEM, 3(16), 1017-1023; Latin harfli baskısı için bk. Dikici, R. (2017). Sivas Sultanı Kadı Burhâneddîn Namına Kayseri’de Bir Kitâbe. Türk&İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(12), 1-7.
• Halil Edhem (1330a [1914]). Anadolu’da İslâmî Kitâbeler. TOEM, 5(27), 135-158.
• Halil Edhem (1330b [1914]). Hersekoğlu Ahmed Paşa’nın Esâretine Dair Kahire’de Bir Kitâbe. TOEM, 5(28), 200-222.
• Halil Edhem (1330c [1914]). Hersekoğlu Ahmed Paşa’nın Esâretine Dair Kahire’de Bir Kitâbe. 5(29), 278-295.
• Halil Edhem (1331a [1915]). Anadolu’da İslâmî Kitâbeler. TOEM, 6(32), 449-467.
• Halil Edhem (1331b [1915]). Anadolu’da İslâmî Kitâbeler. TOEM, 6(33), 513-523.
• Halil Edhem (1331c [1915]). Anadolu’da İslâmî Kitâbeler. TOEM, 6(34), 577-591.
• Halil Edhem (1331 [1915-16]). Anadolu’da İslâmî Kitâbeler. TOEM, 6(35), 641-662.
• Halil Edhem (1331 [1916]). Anadolu’da İslâmî Kitâbeler. TOEM, 6(36), 728-753.
• Halil Edhem (1332 [1916]). Kekbûze’de 787 Tarihli Bir Osmanlı Kitâbesi. TOEM, 7(40), 228-235.
• Halil Edhem (1332 [1916-17]). Ankara Ahîlerine Aid İki Kitâbe. TOEM, 7(41), 312-315.
• Halil Edhem (1333a [1917]). Merzifon’da Pervâne Mu‘înü’d-dîn Süleymân Nâmına Bir Kitâbe. TOEM, 8(43), 42-52.
• Halil Edhem (1333b [1917]). Sultân Kâyıtbây Namına Bir Top. TOEM, 8(45), 129-139.
• Halil Edhem (1334 [1918]). Trabzon’da Osmânlı Kitâbeleri. TOEM, 8(48), 321-354; Latin harfli baskısı için bk. Halil Edhem (2001), Trabzon’da Osmanlı Kitâbeleri. İ. Hacıfettehoğlu (Haz.). Trabzon: Trabzon Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
• Halil Edhem (1341 [1925]). Bir Atın Mezar Taşı Kitâbesi. TTEM, 15(11) (86), 196-199; Latin harfli baskısı için bk. Halil Edhem (2017). Bir Atın Mezar Taşı Kitabesi (B. Tan, Akt.). E. Gürsoy Naskali, (Ed.) At Kitabı, (207-211). İstanbul: Kitabevi.
• Halil Ethem Hâtıra Kitabı (1947-1948), 2 cilt. Ankara: TTK.
• Humphreys, R. S. (2004), İslam Tarih Metodolojisi: -Bir Sosyal Tarih Uygulaması- (M. Bedir ve Fuat Aydın, Çev.). İstanbul: Litera Yayıncılık.
• İğdemir, U. (1940). Merhum Halil Ethem Eldem’in Türk Tarih Kurumu’na Armağan Ettiği Türk-İslâm Devri Kitabe Estampajları. Belleten [TTK Belleten], 4(16), 545-563.
• İnalcık, H. (2002). Türkiye’de Osmanlı Araştırmaları: I - Türkiye’de Modern Tarihçiliğin Kurucuları. XIII. Türk Tarih Kongresi: Kongreye Sunulan Bildiriler, c. 1, (87-90). Ankara: TTK.
• Kahya, T. ve Akbaytogan, T. (2019-2020). Müze-i Hümayun’un Yöneticilerinden Halil Edhem [Eldem] Bey (1861-1938). Taç: Mimarlık, Arkeoloji, Kültür Sanat Dergisi, 13, 12-23.
• Kahya, T. ve Akbaytogan, T. (2022). Bir Selef İki Halef: Halil Edhem Eldem - Aziz Ogan - Arif Müfid Mansel (İstanbul Arkeoloji Müzerleri’nin Hayatları Kesişen Üç Yöneticisi), Gaziantep: Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü Yayınları.
• Kanat, V. (2022). Halil Edhem’in Kaleminden II. Osman’ın Leh Seferi ile İlgili Bir Kitabe. 3rd International Anatolian Scientific Research Congress, Kayseri.
• Karaduman, H. (2004). Halil Ethem ve Eski Eserlerimizin Korunmasına Yönelik Bir Yaklaşım. Vakıflar Dergisi, 28, 291-306.
• Kaymak, S. (2013). Türkiye Selçukluları ve Erken Beylikler Epigrafisine Giriş (1065-1350): Bir Bibliyografya Denemesi. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Kervran, M. ve Sourdel Thomine, J. (1975). Index Géographique du Répertoire Chronologique d’Épigraphie Arabe: (Tomes I à XVI). Kahire: l’Institut Français d’Archeologie Orientale.
• Kınal, F. (1947). Halil Edhem Bibliyografyası. Halil Ethem Hâtıra Kitabı, c. 1, (299-302). Ankara: TTK.
• Koçu, R. E. (1968). Eldem (Halil Edhem). İstanbul Ansiklopedisi, 9, 4994-4995.
• Kuran, İ. E. (1965). Eldem, Khalil Edhem. The Encyclopedia of Islam, 2, 694.
• Mansel, A. M. (1939). Halil Edhem Eldem. Ülkü: Halkevleri Dergisi, 12(71), 383-386.
• Mayer, L. A. (1939). In Memoriam Halil Edhem Eldem (1861-1938). AI, 6, 198-201.
• Mülayim, S. (2011). Birinci Türk Tarih Kongresi’nde Halil Edhem Bey’in Bildirisi. Yaşar Çoruhlu vd. (Ed.), Orta Asya’dan Anadolu’ya Türk Sanatı ve Kültürü: Nejat Diyarbekirli’ye Armağan, (555-562). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• Özcan, Abdülkadir (2011). Târîh-i Osmânî Encümeni. TDV İslâm Ansiklopedisi, (40), İstanbul, 83-85, Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
• Özgüdenli, O. G. (2011). Ortaçağ Tarihinin Kaynakları. Z. Kurşun (Ed.), Tarih Metodu, (s. 100-130). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Ülkütaşır, M. Ş. (1947-1948). Tanınmış Türk Tarihçileri: Halil Ethem. Ün: Isparta Halkevi Mecmuası, 14(166-168), 2224-2227.