Orta Çağ’da Seyyah ve Coğrafyacıların Eserlerinde Van Gölü Havzası

Öz

Orta Çağ’da yaşanmış olayların daha iyi anlaşılabilmesi için hiç kuşkusuz coğrafi eserler ile seyahatnameler önemli bir yer tutmaktadır. Coğrafi eserler, tarihçiler arasında ilk elden kaynaklar olması açısından önemlidir. Bunun en büyük nedeni ise seyyah veya coğrafyacının gidip gördüğü yerleri kaleme alması açısından önem arz etmesidir. Hatta tarih kitaplarında yer almayan bazı siyasi olaylar da bu eserlerde yer almaktadır. Arapça ve Farsça yazılan bu eserler araştırmacılar tarafından ana kaynak olarak kabul edilir. Kaleme alınan bu belgeler bölgenin coğrafyası yanında kültürel ve siyasi özeliklerine de değinmişlerdir. İslam âlimleri tarih, fıkıh, hadis gibi ilimlerinin yanında coğrafi eserler de meydana getirmişlerdir. Bu nedenle coğrafi eserler ve seyahatnameler kendi dönemleri için her zaman önemli kaynak durumundadırlar. Van Gölü Havzası özelinde bakıldığında ise havza tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış ve Orta Çağ’da ünlü coğrafyacıların ve seyyahların geçiş noktasında yer almıştır. Bu havzada yer alan şehirler; Ahlât, Tatvan, Adilcevaz, Gevaş, Erciş ve Muradiye’dir. Özelikle Ahlât ve Erciş Orta Çağ için önemli iki şehir olma özelliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Van
• Ahlât
• Erciş
• Havza
• Seyahatname
• Coğrafya
• Orta Çağ

Van Lake Basın In The Works Of Travellers And Geographers In The Mıddle Ages

Öz

Undoubtedly, geographical works and travelogues have an important place for a better understanding of the events of the middle ages. Geographical works are important in terms of being first-hand sources among historians. The most important reason for this is that the traveller or geographer writes about the places he visited. Even some political events that are not included in history books are also included in these works. These works written in Arabic and Persian are accepted as the main sources by researchers. In addition to the geography of the region, they also touched on cultural and political characteristics. Islamic scholars have created geographical works in addition to their sciences such as History, Fiqh, Hadith. For this reason, geographical works and travelogues have always had an important place in their own periods. When we look at the Lake Van Basin in particular, the basin has hosted many civilisations throughout history and was located at the transit point of famous geographers and travellers in the Middle Ages. The cities in the Lake Van Basin are Ahlât, Tatvan, Adilcevaz, Gevaş, Erciş and Muradiye. Especially Ahlât and Erciş are two important cities for the middle ages.

Anahtar Kelimeler

• Van
• Ahlât
• Ercis
• Basin
• Travelogue Geograpy
• Middle Age

Kaynakça

1. Ağarı, M. (2006). “İslam Coğrafyacılarında Yedi İklim Anlayışı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. XLVII, S. 2, 195-214. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000055
2. Akşit, İ. (1989). Guide to Eastern Turkey. İstanbul, Mısırlı Matbaacılık.
3. Ali, H. (2020). “Ahlât’ın Fethi ve Ahlâtlı Alimler”. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD), C. VII, S. 5, 418-431. https://izlik.org/JA27RX79FY
4. Ali, H. (2021). “Ortaçağ’da Seyyah ve Coğrafyacıların Eserlerinde Diyarbakır”. İslâmi İlimler Dergisi, C. XVI, S. 1, 185-195. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.902021
5. Anonim, (2020). Hudûdü’l-Âlem Mine’l-Meşrik ile’l-Magrib. Türkçeye çev. Abdullah Duman-Murat Ağarı, İstanbul Ayışığı Kitapları.
6. Arınç, K. (1997). “Süte Depresyonu’nda Bazı Coğrafî Gözlemler”. Doğu Coğrafya Dergisi, C. III, S. 2, 369-409. https://izlik.org/JA58FP98KW
7. Arınç, K. (2001). Doğal, İktisadi, Sosyal ve Siyasal Yönleriyle Türkiye’nin İç Bölgeleri. Erzurum, Biyosfer Araştırmaları Merkezi.
8. Arınç, K. (2001). Tatvan Şehri (Kuruluşu, Gelişmesi ve Fonksiyonları). Erzurum, Atatürk Üniversitesi Yay.

9. Arınç, K. (2016). Doğal, Beşerî ve Siyasal Yönleriyle Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri. Erzurum, Eser Ofset Matbaacılık.
10. Atalay, İ. (2004). Türkiye Coğrafyası ve Jeopolitiği. İzmir, Meta Basım Yay.
11. Barbaro, J. (2016). Anadolu’ya ve İran’a Seyahat. çev. Tufan Gündüz, İstanbul, Yeditepe Yay.
12. Bitlisî, Ş. (2019). Şerefname (Osmanlı-İran Tarihi) II. çev. Osman Aslanoğlu, İstanbul, Nûbihar Yay.
13. Çelebi, E. (2010). Günümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi (Bağdat-Basra-Bitlis-Diyarbakır-Isfahan-Malatya-Mardin-Musul-Tebriz-Van). 4. Kitap, C. I, haz. Seyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı, İstanbul, Yapı Kredi Yay.
14. Çetin, S. (2014). Yâkût el-Hamevî’nin Mû’cemü’l-büldan’ında Kürtler. İstanbul, Nûbihar Yay.
15. Çilingiroğlu, A. (1994). Urartu Krallığı Tarihi ve Sanatı. İzmir, Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı.
16. Ebü’l-Fidâ, (2017). Takvimü’l-büldân (Ebü’l-Fidâ Coğrafyası). çev. Ramazan Şeşen, İstanbul, Yeditepe Yayınevi.
17. el-Aksarâyî, (1999). Müsâmeretü’l-Ahbâr (Moğollar Zamanında Türkiye Selçuklu Tarihi). çev. Osman Turan, Ankara, TTK Basımevi.
18. el-Belâzürî, (2013). Fütûhu‘l Büldân (Ülkelerin Fetihleri). trc. Mustafa Fayda, İstanbul, Siyer Yayınları.
19. el-Gırnâtî, (2022). Kitab el-mu‘rib ‘an ba‘d ‘acaib el-mağrib (Gırnâtî Seyahatnamesi). haz. Fatih Sabuncu, İstanbul, Yeditepe Yay.
20. el-İstahrî, (2020). Kitâbü’l Mesalik ve’l-memâlik (Ülkelerin Yolları). İstanbul, Ayışığı Yay.
21. el-Makdisî, (2022). Ahsenü’t-tekâsîm. çev. Ramazan Şeşen, İstanbul, Yeditepe Yay.
22. Erdoğan, S. (2025). “Hakkâri Sancağında Bir Maden: Zırnıh (1848-1857)”. Mavi Atlas, C.13, S.2, 639-657. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1688811
23. Erinç. S., Öngör, S. (1976). Türkiye Coğrafyası. Milli Eğitim Basımevi.
24. Erzen, A. (1992). Doğu Anadolu ve Urartular. Ankara, TTK.
25. Eskikurt, A. (2014). “Ortaçağ’da Anadolu’da Ticaret Yolları”. Sosyal Bilimler Dergisi, Sıtkı Koçman Üniversitesi, S. 33, 15-40. https://doi.org/10.33905/bseusbed.1119985
26. Grousset, R. (2005). Histoire de l’Armênie des origines â 1071 (Başlangıcından 1071’e Ermenilerin Tarihi). çev. Sosi Dolanoğlu, İstanbul, Aras Yay.
27. Gülcü, A. İ. (1994). “Kubbetü’l-İslâm”. Tarih ve Medeniyet, İstanbul, S, 9, 9-15.
28. Güngördü, E. (2001). Türkiye’nin Ekonomik ve Beşeri Coğrafyası. Ankara, Nobel Yay.
29. Güngördü, E. (2010). Türkiye’nin Coğrafyası: Türkiye Fiziki ve Coğrafi Bölgeler. Ankara, Gazi Kitapevi.
30. Halîfe b. Hayyât, (2001). Tarihu Halife b. Hayyât (Halife b. Hayyât Tarihî). çev. Abdulhalık Bakır, Ankara, Bizim Büro Basımevi.
31. Hovannisian, R. G. (2016). Tarihi Kentler ve Ermeniler “Van”. çev. Serdar Aksoy, Sema Baraç, Solina Silahlı vd., İstanbul, Aras Yay.
32. İbn Ecâ, (2018). Kitâp fî Târih Yeşbek ez-Zâhirî (İbn Ecâ Seyahatnâmesi). çev. Mehmet Şeker, İstanbul, Ötüken Neşriyat.
33. İbn Havkal, (2014). Sûretü’l-arz (10. Asırda İslâm Coğrafyası). çev. Ramazan Şeşen, İstanbul, Yeditepe Yay.
34. İbn Hurdazbih, (2008). Kitâbü’l-Mesâlik ve’l-memâlik (Yollar ve Ülkeler). çev. Murat Ağarı, İstanbul, Ayışığı Kitabevi.
35. İbn Rüste, (2017). el-A’lâku’n-nefise (Dünya Coğrafyası). çev. Ali Fuat Eker, Ankara, Ankara Okulu Yay.
36. İbn Saîd el-Mağribî, (2024). el-Muğrîb fi Hule’l-Mağrib (Kitâbü’l Coğrafya ve ibn Fazlulah’ın Anadolu İle İlgili Verdiği Bilgiler). çev. Ramazan Şeşen, İstanbul, Yeditepe Yay.
37. İdrîs eş-Şerîf, (2024). Nüzhetü’l-müştâk fi’htirâk’l-âfâk (Kadim Dünya Coğrafyası). çev. Ramazan Şeşen, İstanbul, Yeditepe Yay.
38. Kaman, S. (2018). “Firdevsü’l İkbal’de Geçen Ağırlık, Mesafe ve Uzunluk Ölçü Adları”. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları e-Dergisi, C.V, S.1, 48-68. DOI: 10.30804/cesmicihan.433133.
39. Kaya, F. (2011). “Aladağ’da Yaylalar Ve Yaylacılık”. Doğu Coğrafya Dergisi, 13(19), 123-148. https://izlik.org/JA48HL87MU
40. Kılıç, O. (1999). XVI. Yüzyılda Adilcevaz ve Ahlât (1534-1605). Ankara, Tamga Yay.
41. Köksal, A. (1982). Türkiye’nin Genel ve Turizm Coğrafyası. Ankara, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay.
42. Kudâme İbn Cafer. (2024). Kitabü’l Harac, İstanbul, Yeditepe yay.
43. Külekçi, C. (2012). İslâm Tarihinde Ermeniler ve Ermenistan Fetihleri (Hulefâ-yi Râşidîn ve Emevîler Dönemi). İstanbul, Dün Bugün Yarın Yay.
44. Mehmed Hurşîd Paşa, (1997). Seyâhatnâme-i Hudûd. çev. Alaattin Eser, İstanbul, Simurg Yay.
45. Memiş, E. (2009). Eskiçağ Türkiye Tarihi (En Eski Devirlerden Pers İstilasına Kadar). Konya, Çizgi Yay.
46. Nâsr-ı Hüsrev, (1967). Sefername. çev. Abdülvehap Tarzî, İstanbul, Milli Eğitim Basımevi.
47. Okumuş, E. (2008). “Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Tatvan ve Çevresi”. I Uluslararası Dünden Bugüne Tatvan ve Çevresi, İstanbul, Beyan Yay.
48. Perk, K. (1944). Cenup Doğu Anadolu’nun Eski Zamanları. İstanbul, Güven Basımevi,
49. Piotrovsky, B. B. (2000). Ourartou. çev. Rachid Bornak, Tahran.
50. Saraçoğlu, H. (1962). Bitki Örtüsü ve Akarsular ve Göller II. İstanbul, Milli Eğitim Basımevi.
51. Saraçoğlu, H. (1989). Doğu Anadolu Bölgesi. İstanbul, Milli Eğitim Basımevi.
52. Sezen, T. (2017). Osmanlı Yer Adları. Ankara, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayın no: 26. 1140.
53. Sipâhîzâde Mehmet, (2019). Evzâhu’l-Mesâlik ilâ Ma’rifeti’l-Buldân ve’l-Memâlik. haz. İlhami Danış, Ankara, Türkiye Bilimler Akademisi Yay.
54. Strange, G.L. (2015). Doğu Hilafetinin Memleketleri (Mezopotamya-İran ve Orta Asya İslâm Fetihlerinden Timur Zamanına Kadar). haz. Adnan Eskikurt-Cengiz Tomar, İstanbul, Yeditepe Yay.
55. Sümer, F. (1986). “Ahlât Şehri ve Ahlâtşahlar”. Belleten, C. L, S. 197, 447-493.
56. Şahinalp M. S., Elmastaş, N., Günal, V. (2010). “Şehirlerin Sınıflandırılması ve Tatvan Şehri’nin Bu Sınıflandırmadaki Yeri”. Doğu Coğrafya Dergisi, C. XV, S. 23, 47-64. https://izlik.org/JA62PY38FC
57. Şeşen, R. (2020). İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri. İstanbul, Bilge Kültür Sanat Yay.
58. Turan, O. (2013). Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi. İstanbul, Ötükent Neşriyat.
59. Üner, S., Okuldaş, C., Yılmaz, A. V. (2015). “Pliyosen Dorutay Havzası (Özalp-Van) Gölsel Çökellerin Yapısal ve Sedimontolojik Özellikleri”. Hacettepe Üniversitesi, Yerbilimleri Uygulama ve Araştırma Merkezi Bülteni, İstanbul, 36 (1), 19-30. https://doi.org/10.17824/yrb.51617
60. Yâkut el-Hamevî, (1995). Mu’cemü’l-Büldân I-II. Beyrut.
61. Yeşilova, Ç., Üner, S., Güngör, P. (2015). “Kuvaterner Yaşlı Edremit Travertenleri’nin Fasiyes Özellikleri ve Oluşum Ortamları (Van Gölü Havzası-Doğu Anadolu)”. Traverten-Tufa Çalıştayı, Denizli.
62. Van Gölü Havzası’nın lokasyonun alındığı site:
63. https://www.tarimorman.gov.tr/SYGM/Sayfalar/Detay.aspx?SayfaId=142 Erişim Tarihi: (11.04.2026)