İstanbul’un Koyun Tedarikçileri: Koyun Eminliği Üzerine Bazı Değerlendirmeler

Öz

İstanbul, XV. yüzyıl ortalarından itibaren Osmanlı Devleti’nin başkenti ve yönetim merkezi olmuştur. Şehrin nüfusu ilerleyen yıllarda düzenli olarak artmakla beraber, burada meskun saray halkı, kapıkulu, tüccar ve ahalinin koyun ihtiyacı diğer bölgelere göre daha fazla olmuştur. Bu nedenle yönetim, hem temel gıda maddesi hem de çeşitli hizmet sektörlerinde hammadde olarak kullanılan bu metanın tedarik sürecini titizlikle takip etmeye çalışmıştır. Koyunun iaşe sürecinde meydana gelecek aksaklıklar devleti ve toplumu ekonomik, sosyal ve idari bunalımlara sürükleyebilmektedir. Bu durum yönetimin koyun iaşesinde malî ve idarî konularda bir sorumluya duyduğu ihtiyacı pekiştirmiş ve Koyun Eminliği memuriyetinin kurulmasına yol açmıştır. Varlığına dair ilk bilgilere XVI. yüzyıl ortalarında ulaşılan Koyun Eminleri, XVIII. yüzyıla kadar koyunun temini ve dağıtım organizasyonunda en üst idari yetkili olarak görev yapmıştır. Koyun Eminleri, koyunun çeşitli bölgelerden tedarik edilmesi ve daha sonra İstanbul’da piyasaya sürülmesine kadar geçen sürecin tamamından sorumludur. Denetim ve atama yetkilerine sahip olan bu memurlar, organizasyonun sorunsuz gerçekleşmesi için mesai harcamışlardır. Hazırlanan bu çalışma Koyun Eminliği memuriyetinin kuruluşu, işlevi, lağvı ve İstanbul’un koyun iaşesini ele almaktadır. İstanbul’un et iaşesi hakkında birçok kıymetli eser bulunmakla beraber, Koyun Eminliği özelinde bir çalışma bulunmamaktadır. Arşiv belgeleri, kronikler ve telif eserler kullanılarak hazırlanan bu çalışma ile İstanbul ve sarayın koyun tedarikinde otorite olan bir memuriyetin hizmet kapsamı aydınlatılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İstanbul
• Koyun
• Koyun Eminliği
• İaşe
• Et
• Celep
• Osmanlı Devleti

Sheep Suppliers of İstanbul: Some Evaluastions on the Koyun Eminliği

Öz

İstanbul became the capital and administrative center of the Ottoman Empire from the mid-15th century onwards. While the city's population grew steadily in the following years, the demand for sheep among the courtiers, kapikulu, merchants, and residents living in the city was higher than in other regions. For this reason, the administration sought to meticulously monitor the supply process of this commodity, which was used both as a staple food and as raw material in various service sectors. Any disruptions in the sheep supply process could lead the state and society into economic, social, and administrative crises. This situation reinforced the administration's need for someone responsible for financial and administrative matters in sheep supply and led to the establishment of the Koyun Eminliği. The first information about the existence of Koyun Eminleri dates back to the mid-16th century, and they served as the highest administrative authorities in the organization of sheep supply and distribution until the 18th century. Koyun Eminleri were responsible for the entire process of procuring sheep from various regions and then bringing them to market in İstanbul. These officials, who had supervisory and appointment powers, worked tirelessly to ensure the smooth running of the organization. This study examines the establishment, function, and abolition of the Koyun Eminliği and the supply of sheep to İstanbul. Although there are many valuable works on İstanbul's meat supply, there is no study specifically on the Koyun Eminliği. Prepared using archival documents, chronicles, and copyrighted works, this study attempts to shed light on the scope of services provided by an office that was the authority on sheep supply for İstanbul and the palace.

Anahtar Kelimeler

• İstanbul
• Sheep
• Koyun Eminliği
• İaşe
• Meat
• Celep
• Ottoman Empire

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri
2. BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafi Mühimme Defterleri [A.{DVNMSHM.d]. No. 2; 3; 5; 7; 19; 28; 30; 35; 36; 39; 40; 42; 44; 46; 55; 61; 62; 64; 66; 67; 69; 70; 71; 72; 73; 110.
3. BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafi Ruus Kalemi Defterleri [A.{RSK.d]. No. 1570; 1572.
4. BOA, Osmanlı Arşivi. Ali Emiri Sultan Mehmed III [AE.SMMD.III]. No.1, Gömlek No.25.
5. BOA, Osmanlı Arşivi. Ali Emiri Sultan Ahmed I [AE.SAMD.I]. No.4, Gömlek No.376.
6. BOA, Osmanlı Arşivi. Ali Emiri Sultan Mehmed IV [AE.SMMD.IV]. No.43, Gömlek No.4907; No.63, Gömlek No.7356; No.64, Gömlek No.7522; No.91, Gömlek No.10798; No.94, Gömlek No.11081, No.98, Gömlek No.11500.
7. BOA, Osmanlı Arşivi. Ali Emiri Sultan Mustafa II [AE.SMST.II]. No.10, Gömlek No.932; No.73, Gömlek No.7717.
8. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Askeri [C.AS]. No.998, Gömlek No.43623.

9. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Belediye [C.BLD]. No.43, Gömlek No.2136; No.60, Gömlek No.2963; No.86, Gömlek No.4295.
10. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV]. No.397, Gömlek No.20118, No.629, Gömlek No. 31749,
11. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maarif [C.MF]. No.48, Gömlek No.2370; No.103, Gömlek No.5130; No.130, Gömlek No.6477; No.152, Gömlek No.7561.
12. BOA, Osmanlı Arşivi. İbnülemin Dahiliye [İE.DH]. No.2, Gömlek No.169; No.7, Gömlek No.693; No.15, Gömlek No.1391.
13. BOA, Osmanlı Arşivi. İbnülemin Evkaf [İE.EV]. No.63, Gömlek No.6911.
14. BOA, Osmanlı Arşivi. İbnülemin Maliye [İE.ML]. No.110, Gömlek No.10403.
15. BOA, Osmanlı Arşivi. İbnülemin Saray Mesalihi [İE.SH]. No.7, Gömlek No.601.
16. BOA, Osmanlı Arşivi. Kamil Kepeci Defterleri [KK.d]. No.7272.
17. BOA, Osmanlı Arşivi. Maliyeden Müdevver Defterler [MAD.d]. No.1167; 4419; 5872; 7174; 14664;15868; 16221.
18. BOA, Osmanlı Arşivi. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı [TS.MA.e]. No.1041, Gömlek No.56; No.1167, Gömlek No.46.
19. Araştırma ve İnceleme Eserler
20. Acar, Ayşegül. (2025). 71 Numaralı Mühimme Defterinin Transkripsiyonu ve İncelenmesi (s. 128-277). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
21. Ahmet Refik. (1930). Anadolu’da Türk Aşiretleri (966-1200). Devlet Matbaası.
22. Ahmet Refik. (1988). Onikinci Asr-ı Hicrî’de İstanbul Hayatı. Enderun Kitabevi.
23. Anhegger, R. ve İnalcık. H. (1956). Kanunname-i Osmani Ber-Muceb-i Örf-i Sultani. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
24. Âşık Paşazade. (2003). Osmanoğulları’nın Tarihi. K. Yavuz ve M. A. Y. Saraç (Haz.). K Kitaplığı.
25. Ateş, Oral. (2020). Osmanlı Sefer Organizasyonlarında Asker İaşesi. Çankırı Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 8/2 (2020), 286-316. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1381744.
26. Bayıl, Y. (2012). 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın İkmal ve İaşesi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Fırat Üniversitesi.
27. Berksan, F. E. (2005). Matbah-ı Âmire (Saray Mutfağı) (1703-1730). (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi.
28. Bilgin, A. (2004). Osmanlı Saray Mutfağı (1453-1650). Kitabevi.
29. Bostan, İ. (2005). Kürekli ve Yelkenli Osmanlı Gemileri. Bilge Yayım Habercilik.
30. Çağman, E. (2016). 18. Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul’un İaşesinde Balkanlar ve Karadeniz’in Önemi. Avrasya Etüdleri, 50, 127-151. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/422169.
31. Çiftçi, C. (2004). Osmanlı Döneminde İstanbul’un İaşesinde Bursa’nın Rolü. Osmanlı Tarih Araştırma ve İnceleme Merkezi Dergisi, 16/16, 153-171. https://doi.org/10.1501/OTAM_0000000526.
32. Demir, A. (2012). XVIII. Yüzyılın İlk Çeyreğinde Anadolu’da Bozdoğan Yörükleri. Berikan Yayınevi.
33. Draganova, S. (1994). XIX. Yüzyılın Ondalık-ı Ağnam Defterlerine Göre Bulgaristan’daki Koyunculuğun Gelişmesi. XI. Türk Tarih Kongresi-Kongreye Sunulan Bildiriler (Cilt 4, s. 1457-1467) içinde. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
34. Doğru, H. (1999). Rumeli’de Celepkeşanlar., XIII. Türk Tarih Kongresi-Kongreye Sunulan Bildiriler (Cilt 3 s.1675-1689) içinde. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
35. Emecen, F. (1988). Ağnam Resmi. İslam Ansiklopedisi (Cilt 1, s.478-479) içinde Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
36. Faroqhi, S. (2000). Osmanlı’da Kentler ve Kentliler Kent Mekanında Ticaret, Zanaat ve Gıda Üretimi 1550-1650. (N. Kalaycıoğlu, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
37. Genç, M. (2000). Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi. Ötüken Neşriyat.
38. Gökdoğan Dosay, M. Demir, R. Ve Unat, Y. (2023). Osmanlılar’da Bilim ve Teknoloji. (Cilt 1). M. Dosay Gökdoğan (Ed.). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
39. Güçer, L. (1964). XVI-XVII. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi.
40. Greenwood, A. (1998). İstanbul’s Meat Provisioning: A Study of The Celepkeşan System. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Chicago University.
41. Hammer-Purgstall, J. V. (2010a). Büyük Osmanlı Tarihi. (Cilt 10). M. Çevik (Ed.). M. Atabey (Çev.). Üçdal Neşriyat.
42. _______________. (2010b). Büyük Osmanlı Tarihi. (Cilt 15). M. Çevik (Ed.). M. Atabey (Çev.). Üçdal Neşriyat.
43. _______________. (2010c). Büyük Osmanlı Tarihi. (Cilt 16). M. Çevik (Ed.). M. Atabey (Çev.). Üçdal Neşriyat.
44. İnalcık, H. (2001). İstanbul. İslam Ansiklopedisi (Cilt 23, s.220-239) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
45. İşbilir, Ö. (1996). XVII. Yüzyıl Başlarında Şark Seferlerinin İaşe, İkmal ve Lojistik Meseleleri. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi.
46. İşbilir, Ö. (2002). Osmanlı Ordularının İaşe ve İkmali: I. Ahmed Devri İran Seferleri Örneği. Türkler (Cilt 10, s.151-158) içinde. Yeni Türkiye Yayınları.
47. İpşirli, M. (1991). Arpa Emini. İslam Ansiklopedisi (Cilt 3, s.392) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
48. Kala, A. (2012). Debbağlıktan Dericiliğe-İstanbul Merkezli Deri Sektörünün Doğuşu ve Gelişimi. Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları.
49. Kala, A. (1985). İstanbul’un Et İhtiyacının Temini İçin Kurulan Kasap ve Celep Teşkilatları (XV, XVII ve XVIII Asırlarda). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi.
50. Kala, A. (1997). İstanbul Ticaret Tarihi. (Cilt 1). İstanbul Araştırmaları Merkezi.
51. Kala, A. (1992). 19. Yüzyılın İlk Yarısına Kadar İstanbul Kasap Esnafının Organizasyonu. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 37-38, 111-117. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/9613.
52. Kalaycı, Z. B. (2023). Osmanlı Sarayında İaşe ve Tüketim (1680-1730). (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Sakarya Üniversitesi.
53. Koçi Bey. (1972). Koçi Bey Risalesi. Zuhuri Danışman (Haz.). Devlet Milli Eğitim Bakanlığı Kitapları.
54. Kılıç, O. (2002). Osmanlı Devleti’nde Meydana Gelen Kıtlıklar. Türkler (Cilt 10, s. 718-730) içinde. Yeni Türkiye Yayınları.
55. Kıraç, A. K. (2025). Osmanlı Sultanlarının Odun Tedarikçileri: Odun Eminliği Üzerine Bazı Mülâhazalar. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26/2, 491-509. https://doi.org/10.17494/ogusbd.1677867
56. Kıraç, A. K. (2025). Istabl-ı Âmire’nin Ot Tedarikçileri: Otluk Eminliği Hakkında Notlar. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16/2, 404-416. https://doi.org/10.54558/jiss.1698342
57. Kırayit, Y. (2017). 73 Numaralı Mühimme Defterinin Transkripsiyonu ve Değerlendirmesi (1-120). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Bitlis Eren Üniversitesi.
58. Kolçak, Ö. (2005). Osmanlılarda Bir Küçük Sanayi Örneği: Selanik Çuha Dokumacılığı (1550-1650). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi.
59. Köprülü, O. F. (1993). Çavuş. İslam Ansiklopedisi (Cilt 8, s. 236-238) içimde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
60. Mantran, R. (1990). 17. Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul (Kurumsal, İktisadi, Toplumsal Tarih Denemesi). (M. A. Kılıçbay, Çev.). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
61. Neşrî. (1949). Kitâb-ı Cihan-Nümâ. (Cilt 1). F. R. Unat ve M. A. Köymen (Haz.). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
62. Öztel, M. (2013). Tanzimat Dönemi ve Sonrasında İstanbul Et Piyasasını Düzenlemek İçin Alınan Tedbirler. History Studies International Journal of History, 5/5, 149-175. https://www.historystudies.net/dergi/tar201512f3e38.pdf.
63. Öztürk, M. (2019). Osmanlı Devleti’nde Hayvancılığın İktisadi Boyutu. Hatay: BELLEK Uluslararası Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 1, 28-44. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/911686.
64. Pakalın, M. Z. (1983). Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. (Cilt 3). MEB Yayınları.
65. Polat, S. (2022). Osmanlı Seferlerinin İaşe Organizasyonunda Zor Bir Görev: Ganem Emini Şaban Ağa’nın “Et Temini” Hususundaki Çabaları. S. Nurdan ve M. Özler (Ed.), XVIII. Türk Tarih Kongresi Askerî Tarih Ayaklanmalar, İsyanlar, Darbeler ve İhtilaller Tarihi (Cilt 6, s. 397-419) içinde. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
66. Sahillioğlu, H. (1991). Avarız. İslam Ansiklopedisi (Cilt 4, s. 108-109) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
67. Selânikî Mustafa Efendi. (1999). Tarih-i Selânikî. (Cilt 2). M. İpşirli (Haz.). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
68. Şeyh Ahmet El-Bediri El-Hellak. (1995). Berber Bediri’nin Günlüğü 1741-1762 Osmanlı Taşra Hayatına İlişkin Olaylar. (H. Yüksel, Çev.). Akçağ Yayınları.
69. Tan, S. (2022). Osmanlı Devleti’nde Halk Sağlığı Uygulamalarına Önemli Bir Örnek; Salhanelerin Şehir Dışına Nakilleri. S. Nurdan ve M. Özler (Ed.), XVIII. Türk Tarih Kongresi-Kongreye Sunulan Bildiriler (Cilt 3, s. 1363-1385) içinde Türk Tarih Kurumu Yayınları.
70. Tekin, Z. (1992). Tanzimat Dönemine Kadar Osmanlı İstanbul’unda Dericilik. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi.
71. Türkal Karaçay, N. (2012). Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa Zeyl-i Fezleke (1065-22 Ca. 1106 / 1654-7 Şubat 1695). (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi.
72. Türkhan, M. S. (2006). 18. Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul’un Et İaşesinin Temini: Hassa Kasabbaşılık Kurumu. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi.
73. Türkhan, M. S. (2020). Celep. İslam Ansiklopedisi (2. Basım, Cilt Ek-1, s. 253-255) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
74. Uçtu, R. (2002). Celebkeşan Teşkilatı. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Anadolu Üniversitesi.
75. Uzun, A. (1997). İstanbul’un Et İhtiyacının Sağlanması: Ondalık Ağnam Uygulaması (1783-1858). (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul Üniversitesi.
76. Uzun, A. (2015). İstanbul’un İaşesi. Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, 6, 56-80. https://istanbultarihi.ist/assets/uploads/pdf/istanbulun-iasesi-191.pdf
77. Ünal, N. (2020). Osmanlı Şem’haneleri ve Mumcu Esnafı. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 3, 231-250. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1163703
78. Wallerstein, I. (2015). Modern Dünya Sistemi: Kapitalist Tarım ve 16. Yüzyılda Avrupa Dünya Ekonomisinin Kökenleri. (L. Boyacı, Çev.). Latif Boyacı. Yarın Yayınları.
79. Withers, R. (1996). Büyük Efendinin Sarayı. (C. Kayra, Çev.) Pera Turizm ve Ticaret Anonim Şirketi.
80. Yazıcı, H. (2024). Mühimmelere Göre Osmanlı Klasik Döneminde İstanbul’un Et İaşesinin Teminine Dair Bazı Notlar. Journal of Asian Studies, 8/2, 183-198. https://doi.org/10.58640/asyar.1554026