19. Yüzyılda Eski Van Şehrinin Ekonomik Faaliyetleri ve Sosyo-Ekonomik Hayata Yansımaları

Öz

Bu çalışma, 19. yüzyılda Osmanlı taşrasının önemli merkezlerinden biri olan Eski Van şehrindeki ekonomik faaliyetleri ve bu faaliyetlerin sosyo-ekonomik hayata yansımalarını incelemektedir. Tanzimat sonrası dönemde Osmanlı taşrasında yaşanan idari ve iktisadi dönüşümün Van’ın ekonomik yapısı ve toplumsal yaşamı üzerindeki etkileri araştırmanın temel çıkış noktasını oluşturmaktadır. Bu doğrultuda şehirdeki ticari faaliyetler; çarşı ve pazar alanları, üretim-tüketim ilişkileri, esnaf ve meslek grupları ile ulaşım ve ticaret ağları bağlamında ele alınmıştır. Arşiv belgeleri, seyahatnameler, vilayet salnameleri ve nüfus kayıtları gibi birincil kaynaklardan yararlanılarak Van’ın üretim ve ticaret yapısı ile söz konusu ekonomik faaliyetlerin toplumsal ilişkiler üzerindeki etkileri çok yönlü olarak değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, şehirdeki ekonomik canlılığın üretim ve ticaret faaliyetleriyle sınırlı kalmadığını; meslekî örgütlenme, toplumsal ilişkiler ve farklı dinî ve etnik gruplar arasındaki ekonomik ve kültürel etkileşim üzerinde de etkili olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, Eski Van örneğinden hareketle 19. yüzyıl Osmanlı taşra kentlerinde ekonomik faaliyetler ile sosyo-ekonomik hayat arasındaki karşılıklı ilişkiyi ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• eski van
• 19. yüzyıl
• ticari faaliyetler
• yerleşim kültürü
• osmanlı kent tarihi

Economic Activities of Old Van in the 19th Century and Their Reflections on Socio-Economic Life

Öz

This study examines the economic activities of Old Van, one of the important provincial centers of the Ottoman Empire in the 19th century, and their reflections on socio-economic life. The impact of the administrative and economic transformations that took place in the Ottoman provinces during the post-Tanzimat period on Van’s economic structure and social life constitutes the main point of departure of the study. In this context, commercial activities in the city are examined in relation to bazaars and marketplaces, production-consumption relations, artisan and occupational groups, and transportation and trade networks. Drawing on primary sources such as archival documents, travel accounts, provincial yearbooks, and population registers, the study provides a multidimensional assessment of Van’s production and trade structure as well as the effects of these economic activities on social relations. The findings indicate that the city’s economic vitality was not limited to production and trade activities but also influenced occupational organization, social relations, and economic and cultural interactions among different religious and ethnic groups. In this regard, through the case of Old Van, the study aims to reveal the reciprocal relationship between economic activities and socio-economic life in 19th-century Ottoman provincial cities.

Anahtar Kelimeler

• old van
• 19th century
• commercial activities
• settlement culture
• ottoman urban history

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları
2. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
3. A.AMD. (Sadaret Amedî Kalemi), 27/40.
4. A.MKT. (Sadaret Mektubi Kalemi Evrakı), 136/92.
5. A.MKT.MHM. (Sadaret Mektubî Kalemi Mühimme Evrakı), 286/45; 313/94; 494/69.
6. A.MKT.NZD. (Sadaret Nezair ve Devair Evrakı), 227/92.
7. AYN.d. (Ayniyat Defterleri), nr. 892.
8. DH.MKT. (Dahiliye Nezareti Mektubî Kalemi), 1496/85; 1635/23.

9. İ.DH. (İrade Dahiliye), 481/23276; 35282/518; 741/605974.
10. İ.HR. (İrade Hariciye), 45/2128.
11. MF.İBT. (Maarif Nezareti Tedrisat-ı İbtidaiyye Kalemi), 10/56.
12. MF.MKT. (Maarif Nezareti Mektubi Kalemi), 177/5.
13. ŞD. (Şura-yı Devlet Evrakı), 1874/32; 557/10; 187/32.
14. Y.EE. (Yıldız Esas Evrakı), 132/20.
15. Y.PRK.UM. (Yıldız Perakende Umumî), 8/27.
16. Y.PRK.AZN. (Yıldız Perakende Evrakı Adliye ve Mezahib Nezareti Maruzatı), 1/51.
17. Basılı Kaynaklar
18. Aksoy, E. ve Bülent, E. (2019). 19. ve 20. yüzyıllarda Harput bölgesinin tekstil sektöründeki ticari gelişmeleri. Sanat ve Tasarım Dergisi, 9(1), 58–71. https://doi.org/10.20488/sanattasarim.600029
19. Arvas, T. Z. (2016). Sultan II. Abdülhamid döneminde Van vilayeti (sosyal, ekonomik, idari ve demografik) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi.
20. Bozkurt, S. (2019). XIX. yüzyıl Batı seyahatnamelerinde Van Sancağı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi.
21. Cuinet, V. (1891). La Turquie d'Asie, geographie administrative II: Vilayet de Van. Ernest Leroux Editeur.
22. Dinç, F. (2020). Osmanlı-İran sınırında toplum ve siyaset: Caf Aşireti ve Nasturî Cemaati (1839–1914) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
23. Gencer, F. (2010). Merkezi düzenlemeler bağlamında Bedirhan Bey olayı [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
24. Güran, T. (2014). 19. yüzyılda Osmanlı ekonomisi üzerine çalışmalar. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
25. Güran, T. (2017). Resmî istatistiklere göre Osmanlı toplum ve ekonomisi. İş Bankası Kültür Yayınları.
26. Hakan, S. (2022). Van Ticaret Meclisi'nin kuruluşu-1861. Diyar-ı Van Dergisi, (3), 8–9. https://www.academia.edu/96992024/Van_Ticaret_Meclisinin_Kurulu%C5%9Fu_1861
27. Kütükoğlu, M. (2006). Mürur tezkiresi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 32, ss. 60–61). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
28. Layard, A. H. (1853). Discoveries in the ruins of Nineveh and Babylon with travels in Armenia, Kurdistan and the desert. John Murray.
29. Mayevsry, V. T. (1997). 19. yüzyılda Kürdistan'ın sosyo-kültürel yapısı: Kürt Ermeni ilişkileri (A. Varlı, Haz.). Sipan Yayıncılık.
30. Millingen, M. F. (1998). Kürtler arasında doğal yaşam (N. Mestci, Çev.). Doz Yayınları.
31. Minassian, A. T. (2000). 20. yüzyıl başında Van. R. G. Hovannisian (Ed.), Tarihi kentler ve Ermeniler: Van (N. Maskudyan, Çev.; ss. 193–217) içinde. Aras Yayıncılık.
32. Önal, S. (2003). Saadettin Paşa'nın anıları: Ermeni-Kürt olayları (Van, 1896). Remzi Kitabevi.
33. Pıçak, M. ve Eroğlu, O. (2018). Osmanlı döneminde Diyarbakır’ın sosyo-ekonomik yapısı. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (20), 70–82. https://izlik.org/JA94NC57DX
34. Talay, A. (2017). Yıkılan bir şehrin anatomisi: Van’da Ermeni olayları. Van Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Daire Başkanlığı Yayınları.
35. Tuna, S. A. (2022). Tanzimat döneminde Van. Sonçağ Yayınları.
36. Van Vilayet Salnamesi. (1315 H./1897). Van Vilayet Matbaası.
37. Yıldırım, N. (2026). Osmanlı döneminde Eski Van şehri yerleşim kültürü (1877–1915). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.