Zirihgeran’dan Kubaçi’ye: John Abercromby’nin Doğu Kafkasya Seyahatnamesi Işığında Kubaçilerin Dilleri, Kimlikleri ve Zanaatkarlıkları Üzerine Gözlemler

Öz

XIX. yüzyıl İskoç arkeolojisinin önde gelen isimlerinden John Abercromby’nin 1875 tarihli Doğu Kafkasya seyahatnamesi, bölgenin dilsel ve kültürel yapısını sahaya dayalı gözlemlerle belgeleyen erken örneklerden biridir. Bu makale, söz konusu metnin özellikle Kubaçilerle ilgili kısımlarını merkeze alarak topluluğun tarihsel arka planını, köken anlatılarını, dilsel aidiyetini, toplumsal yapısını ve zanaatkârlık geleneğini incelemektedir. VI. yüzyıldan itibaren Zirihgeran adıyla kaynaklara yansıyan Kubaçilerin, zırh ve silah üretimi üzerinden Kafkasya, İran ve Osmanlı coğrafyasında ün kazandıkları ortaya konulmaktadır. Abercromby’nin derlediği veriler, Kubaçi dilinin Hint-Avrupa ile akrabalık taşımadığını, Lezgi dil ailesi içinde yer aldığını; buna karşılık Frank kökenli olunduğuna dair yerel bir söylemin de dolaşımda olduğunu göstermektedir. Çalışmada ayrıca mezarlıklar, dini yapı, geçim kaynakları, toplumsal cinsiyet rolleri ile pirinç, metal ve keçe işçiliğine dayalı sanat üretimi analiz edilmekte; Rus hâkimiyeti ve ucuz Avrupa ürünleri bağlamında Kubaçi sanatındaki gerileme tartışılmaktadır. Sonuç olarak Abercromby’nin seyahatnamesi, Kubaçi kültür tarihinin yeniden inşasında birinci elden bir etnografik kaynak olarak konumlandırılmaktadır. Bu doğrultuda makale, seyahatname bulgularını çağdaş araştırmalarla mukayese ederek Kubaçilerin dil, kimlik ve zanaatkârlık temelli kültürel profilini yeniden kurmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kubaçiler
• John Abercromby
• Zirihgeran
• Seyahatname
• Doğu Kafkasya.

From Zirihgeran To Kubachi: Observations On The Languages, Identities And Craft Traditions Of The Kubachis In Light Of John Abercromby’s Eastern Caucasus Travelogue

Öz

John Abercromby, one of the leading figures of nineteenth-century Scottish archaeology, produced in 1875 a travel account of the Eastern Caucasus that stands as an early example of field-based documentation of the region’s linguistic and cultural landscape. This article focuses on the sections of this work devoted to the Kubači community and examines their historical background, origin narratives, linguistic affiliation, social structure, and craft traditions. It demonstrates that the Kubachi—attested in written sources from the sixth century onward under the name Zirihgeran—gained prominence across the Caucasus, Iran, and the Ottoman domains through their production of armour and weaponry. The data compiled by Abercromby indicate that the Kubachi language bears no relation to Indo-European languages and belongs to the Lezgian branch, while also revealing the presence of a local narrative claiming Frankish origins. The study further analyses Kubachi cemeteries, religious structures, subsistence patterns, gender roles, and artistic production based on brass, metal, and felt work, and discusses the decline of Kubachi craftsmanship in the context of Russian imperial rule and the influx of cheap European goods. Ultimately, Abercromby’s travelogue is positioned as a primary ethnographic source for reconstructing the cultural history of the Kubachi. In this regard, the article aims to reconstruct the cultural profile of the Kubachi—grounded in language, identity, and craftsmanship—by comparing the travelogue’s findings with contemporary scholarly research

Anahtar Kelimeler

• Kubachis
• John Abercromby
• Zirihgeran
• Travelogue
• Eastern Caucasus

Kaynakça

1. Abercromby, J. (1889). A Trıp Through The Eastern Caucasus Wıth A Chapter On The Languages Of The Country. Edward Stanford.
2. Abu Hamida Al-Garnati. (1971). Puteşestvie Abu Hamida Al-Garnati V Vostoçnuyu i Tsentralnuyu Evropu (1131-1153). O. G. Volşakova, A.L. Mongayta, Çev.). Glavnaya Redaktsiya Vostoçnoy Literaturı.
3. Adjamatov, B. (2022). İmena i Familii Narodov Severnogo Kavkaza Tyurskogo Proishojdeniya. Fond Podderjki Talantlivoy Molodeji İmeni Sultan-Muta Tarkovskogo.
4. Alekseev, M.E. ve Perehvalskaya, E.A. (2010). Kubaçintsı i kubaçinskiy (urbugskiy yazık). A. Dj. Magomedov ve N.İ. Saidov-Akkutta (Ed.), Kubaçi: Yazık i Folklor İssledovanie i Materialı (s. 552-560) içinde. İzdatelstvo Nauka DNTS.
5. Berje, A.P. (1858). Kratkıy Obroz Gorskih Plemen Na Kavkaz. Tipografii Kantselyrin Namestinka Kavkazskago.
6. Bülbül, İ. (2020). İ.G. Gerber’in Eserine Göre 1728 Yılında Dağıstan ve Şirvan. Uluslararası Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, 2, 369-404. https://dergipark.org.tr/tr/pub/jiees/article/832479
7. Çaycıoğlu, S. O. (2025). Osmanlı İmparatorluğu’nun Lezgilerle İlişkileri (1578-1732). Kitabevi.
8. Erel, Ş. (1961). Dağıstan ve Dağıstanlılar. İstanbul Maatbası.

9. Evliya Çelebi. (2008). Evliya Çelebi Seyahatnamesi. (2. Cilt, 2. Kitap). Y. Dağlı, S.A. Kahraman, Haz.). Yapı Kredi Yayınları.
10. Fren, H. D. (1840). O Narod Kavkazskom Kubeçi, Jurnal Ministerstva Narodnago Prosvşeniya, (XXVII/ 2), 87-107.
11. Gadjiev, M.G., Davudov, O.M. ve Şihsaidov, A.R. (1996). İstoriya dagestana s drevneyşih vremen do kontsa XV. v. DNTS RAN.
12. Kazem-Beg, M. A. (1851). Derbend-Nâmeh, Or The History Of Derbend, Translated From A Select Turkish Version And Published With The Texts And With Notes, Illustrative Of The History, Geography, Antiquities. Printed For The Imperial Academy Of Sciences.
13. Kuiulova, F.A. (2022). Kubaçinskoe İskusstvo. Vestnik Dagestanskogo Gosudarstvennogo Universiteta, (37/1), 59-64. https://cyberleninka.ru/article/n/kubachinskoe-iskusstvo
14. Kurbanova, A. M. (2011). İskusstvo Masterov Kubaçi. Rossiyskiy Suvenir, 1, 71-76. https://cyberleninka.ru/article/n/iskusstvo-masterov-kubachi
15. Kuş, A. (2021). Avrupalı Seyyahların Gözüyle Kafkasya. Bilge Kültür Sanat Yayınları.
16. Lavrov L.İ. (1978). İstoriko-Etnografiçeskie Oçerki Kavkaza. İzdatelstvo Nauka.
17. Lavrov, L.İ. (1982). Etnografiya Kavkaza (Po Polevım Materialam 1924-1978 Gg.). İzdatelstvo Nauka.
18. Lavrov, L.İ., Ançabadze, Z.V., Rtveladze, E.V. ve Şihsaidov, A.P. (1988). Tataro-mongolskoe naşestvie i severnıy kavkaz. soprotivlenie mestnıh narodov zavoevatelyam (XIII-XIV. vv). A.L. Naroçnitski (Ed), İstoriya Narodov Severnogo Kavkaza S Drevneyşih Vremen Do Kontsa XVIII. V (s.188-222) içinde. Nauka.
19. Magomedov, A.Dj. (2010). Zoroastriyskie Kultı Kubaçintsev: Po Folklornım Materialam. A. Dj. Magomedov, N.İ. Saidov-Akkutta (Ed.), Kubaçi: Yazık i Folklor İssledovanie i Materialı ( s.546-552) içinde. İzdatelstvo Nauka DNTS.
20. Magomedov, M.G., Bagaev, M.H., Kuznetsov, V.A. ve Lavrov, L.İ. (1988). Severnıy kavkaz v VII.-IX. vv. arabo-hazarsko-vizantiyskie otnoşeniya i narodı severnogo kavkaza. A.L. Naroçnitski (Ed), İstoriya Narodov Severnogo Kavkaza S Drevneyşih Vremen Do Kontsa XVIII. V (s. 116-143) içinde. Nauka.
21. Mammaev M.M. (2016). K Voprosu O Proishojdenii İskusstva S. Kubaçi. Vestnik İnstituta İAE, 3, 119-139. https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-proishozhdenii-iskusstva-s-kubachi
22. Mammaev, M.M. (2005). Zirihgeran-Kubaçi Oçerki Po İstorii İ Kulture. DNTS RAN.
23. Miziev, İ.M., Alekseeva, E.P., Mujuhoev, M.B., Tmenov, V.H. ve Şihsaidov, A.R. (1988). Hozyaystvo, obşestvennıy stroy i kultura narodov severnogo kavkaza v XIII-XV vv. A.L. Naroçnitski (Ed), İstoriya Narodov Severnogo Kavkaza S Drevneyşih Vremen Do Kontsa XVIII. V ( s. 223- 255) içinde. Nauka.
24. Nemirovskiy, M.Ya. (1930). K Sovremennomu Sostoyaniyu Kavkazskoy Lingvistiki. İzdatelstvo Rastdzinad.
25. Nevruz, Y. (2017). Umûmî Kafkas Tarihine Giriş I, Sebil Yayınevi.
26. Nikolskaya, Z.A. (1960). Dargintsı. M.O. Kosven, L.İ. Lavrov, G.A. Nersesov, H.O. Haşaev (Ed), Narodı Kavkaza I ( s. 467-486) içinde. İzdatelstvo Akademii Nauk Sssr.
27. Nizamüddin Şâmi. (1987). Zafername. Türk Tarih Kurumu Basımevi. N. Lugal (Çev.)
28. Peler, G.Y.A. (2013). Kafkasya’da Türk Lehçelerinin Fonksiyonları. Karadeniz Araştırmaları, 36, 163-188. https://dergipark.org.tr/tr/pub/karadearas/article/124023
29. Peler, G.Y.A. (2017). Derbendname, Kesit Yayınları.
30. Piggott, S. ve Robertson, M., (1977). Lord Abercromby and the birth of modern archaeology. In Three Centuries of Scottish Archaeology: George Buchanan to Lord Abercromby (61-68). Edinburg University Press.
31. Society of Antiquaries of Scotland. (1925). Anniversary meeting, 1 December 1924. Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland 59 (1924–25) (s. 1-18) içinde. Society of Antiquaries of Scotland.
32. Şihsaidov, A. R., Aytberov, T. M. ve Orazaev, G.M.-R., (1993). Dagestanskie İstoriçeskie Soçineniya. Nauka.
33. Şihsaidov, A.R., Alekseeva, E.P., Vinogradov, V.B., Kuznetsov, V.A. ve Çeçenov, İ.M., (1988). Razvitie feodalnıh otnoşeniy na severnom kavkaze v X-naçale XII. v. A.L. Naroçnitski (Ed), İstoriya Narodov Severnogo Kavkaza S Drevneyşih Vremen Do Kontsa XVIII. V (s. 144- 187) içinde. Nauka.
34. Şilling, E.M. (1949). Kubaçintsı İ İh Kultura İstoriko-Etnografiçeskie Etyudı. İzdatelstvo Akademii Nauk Sssr.
35. Yalvar, C. (2025). Clive Phillips-Wolley’in Sport In The Crimea And Caucasus İsimli Seyahatnamesine Göre Lezgilerde Avcılık Ve Sosyal Yaşam. Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesinin Kuruluşunun 30. Yıl Dönümü Münasebetiyle XIII. Uluslararası Türk Halkları Geleneksel Spor Oyunları Sempozyumu, Kahramanmaraş, Türkiye.