Amartya Sen’in Yapabilirlik Yaklaşımı Bağlamında Zorunlu Göç, Kadın ve Kalkınma

Öz

Bu çalışmada “zorunlu göç ve cinsiyet eşitliği” kavramları arasındaki ilişki Amartya Sen’in geliştirmiş olduğu “yapabilirlik yaklaşımı” çerçevesinde değerlendirilmiştir. İlgili literatür eleştirel bir perspektifle analize tabi tutulmuştur. Analiz sonucunda “yapabilirlik” yaklaşımında yoksulluk ile temel insan haklarının birlikte ele alındığı; cinsiyet eşitsizliğinin kalkınmanın önündeki en önemli engellerden biri olarak kabul edildiği tespit edilmiştir. Uluslararası göçün yönetilmesinde güvenlik politikalarının merkeze alınması, göçmenlere ilişkin hakların göz ardı edilmesine neden olmaktadır. Göçmenlere karşı oluşan olumsuz tutum ve tepkiler ‘göç’ olgusunun politikleştirilmesine ve göçmenlerin nesnelleştirilmesine neden olmaktadır. Göçmen kadınlar, sosyo ekonomik yaşamda ikincilleştirilmekte; eğitim ve sağlık gibi hizmetlerden yeterince yararlanamamaktadır. İnsani kalkınma yaklaşımında kadınların sosyo-ekonomik alanlarda daha eşit ve adaletli bir şekilde yer alması gerekliliği vurgulanmaktadır. Bu bağlamda sosyal ve ekonomik kalkınmanın gerçekleşebilmesi için yoksunlukların giderilmesi ve temel insan haklarının güvence altına alınması önerilmektedir. Ayrıca, insan kapasitesinin güçlendirilmesinde “devlet ve toplumun” destekleyici bir role sahip olması gerekliliği vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İnsani kalkınma
• Zorunlu göç
• Küreselleşme
• Eşitsizlik
• Kadın

Forced Migration, Women, and Development in the Context of Amartya Sen's Capabilities Approach

Öz

This study evaluates the relationship between the concepts of “forced migration and gender equality” within the framework of Amartya Sen's “capability approach.” The relevant literature has been subjected to a critical analysis. The analysis reveals that the “capability” approach combines poverty and fundamental human rights, and recognizes gender inequality as one of the most significant obstacles to development. Prioritizing security policies in managing international migration leads to the neglect of migrants' rights. Negative attitudes and reactions towards migrants cause the politicization of the migration phenomenon and the objectification of migrants. Immigrant women are marginalized in socio-economic life and do not have adequate access to services such as education and healthcare. The human development approach emphasizes the necessity of women’s participating more equally and more fairly in socio-economic fields. In this context, it is suggested that eliminating deprivations and guaranteeing fundamental human rights are necessary for achieving social and economic development. Furthermore, the necessity for “the state and society” to play a supportive role in strengthening human capacity is emphasized.

Anahtar Kelimeler

• Human development
• Forced migration
• Globalization
• Inequality
• Women

Kaynakça

1. Adıgüzel, Y. (2022). Göç sosyolojisi. Ankara: Nobel Yayınları.
2. Alam, M.Z., and Mamun, A.A. (2022). Dynamics of internal migration in Bangladesh: Trends, patterns, determinants, and causes. Plos One, 17(2). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0263878
3. Bader, B., Stoermer, S., Bader, A. K., & Schuster, T. (2018). Institutional discrimination of women and workplace harassment of female expatriates: Evidence from 25 host countries. Journal of Global Mobility, 6(1), 40–58. https://doi.org/10.1108/JGM-06-2017-0022
4. Baker, S., Due, C., and Rose, M. (2021). Transitions from education to employment for culturally and linguistically diverse migrants and refugees in settlement contexts: what do we know? Studies in Continuing Education, 43(1), 1–15. https://doi.org/10.1080/0158037X.2019.1683533
5. Basso, P. (2014). Neoliberalizm, kriz ve uluslararası göç. L. Pradella ve T. Marois (Ed.). B. Baysal (Çev.), Kutuplaştıran kalkınma içinde (s.124-138). Ankara: NotaBene Yayınları.
6. Betts, A. (2017). Zorunlu göç ve küresel politika. Çev: S.M. Türkaslan, Ankara: Hece Yayınları.
7. Bloch, A. (2008). Refugees in the UK Labour Market: The Conflict between Economic Integration and Policy-led Labour Market Restriction. Journal of Social Policy, 37(1), 21–36. https://doi.org/10.1017/S004727940700147X
8. Bourdieu, P. (2021). Devlet üzerine. A. Sümer (Çev.), İstanbul: İletişim Yayınları.

9. Bryson, V. (2003). Feminist Political Theory, New York: Palgrave Macmıllan.
10. Butler, J. (2021). Şiddetsizliğin gücü. B. Ertür (Çev.),, İstanbul: MetisYayınları.
11. Calhoun, C. (2019). Şu anda kapitalizmi tehdit eden nedir? Kapitalizmin geleceği var mı içinde (s. 152-188), I. Wallerstein, R. Collins, M. Mann, G. Derluguian ve C. Calhoun (Der.), S. Sökmen (Yayıma Hazırlayan), İstanbul: Metis Yayınları.
12. Castles, S. ve Mıller, M. J. (2008). Göçler çağı: Modern dünyada uluslararası göç hareketleri, B. U. Bal ve İ. Akbulut (Çev.), İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
13. Chang, H. J. (2010). Kapitalizm hakkında size söylenmeyen 23 şey. B. Topal (Çev.), İstanbul: Say Yayınları.
14. Chomsky, N., and Waterstone, M. (2023). Kapitalizmin sonuçları. M. K. Coşkun (Çev.), İstanbul: Scala Yayıncılık.
15. Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women. (1979). Adopted by General Assembly resolution. United Nations. https://www.ohchr.org/sites/default/files/cedaw.pdf
16. Coşkun, E. (2018). Criminalisation and prostitution of migrant women in Turkey: A case study of Ugandan women. Women's Studies International Forum, 68, 85–93. https://doi.org/10.1016/j.wsif.2018.03.002
17. Dedeoğlu, S., and Gökmen, Ç.E. (2011). Göç ve sosyal dışlanma. Ankara: Efil Yayınevi.
18. Fleury, A. (2016). Understanding women and migration: A literature review. Global Knowledge Partnership on Migration and Development. Knomad working paper 8.
19. Gallino, L. (2012). Küreselleşme ve eşitsizlik. D. Kundakçı (Çev), Ankara: Dost Kitabevi.
20. Gibson-Graham, J.K. (2010). Bildiğimiz kapitalizmin sonu. Z. Gambetti (Çev.), İstanbul: Metis Yayınları.
21. Giddens, A. (2008). Sosyoloji. C. Güzel (Y.Haz.), İstanbul: Kırmızı Yayınları.
22. Hillmann, F., and B. Toğral Koca. (2021). By Women, for Women, and With Women: On the Integration of Highly Qualified Female Refugees Into the Labour Markets of Berlin and Brandenburg, Comparative Migration Studies, 9/3. https://doi.org/10.1186/s40878-020-00211-3
23. Hobbes, T. (2023). Leviathan. S. Lim (Çev.), İstanbul: Yapı KrediYayınları.
24. Indra, D. (2008). Endengering forced migration knowledge and practice. Berghahn Books.
25. International Organization for Migration. (2013). International Migration, Health and Human Rights. Switzerland. https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Migration/WHO_IOM_UNOHCHRPublication.pdf
26. International Organization for Migration. (2019). Glossary on migration. Switzerland. https://publications.iom.int/system/files/pdf/iml_34_glossary.pdf
27. İçduygu, A., and E. Di̇ker. (2017). Labor Market Integration of Syrians Refugees in Turkey: From Refugees to Settlers. Göç Araştırmaları Dergisi, Cilt: 3, Sayı: 1, Sayfa: 12-35. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/658082
28. İpek, N. (2006). İmparatorluktan ulus devlete göçler. Trabzon: Serander Yayınları.
29. Jankovic-Rankovic, J., Oka, R. C., Meyer, J. S., & Gettler, L. T. (2020). Forced migration experiences, mental well-being, and nail cortisol among recently settled refugees in Serbia. Social science & medicine (1982), 258, 113070. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2020.113070
30. Knappert, L. J., Kornau, A., & Figengül, M. (2018). Refugees' exclusion at work and the intersection with gender: Insights from the Turkish-Syrian border. Journal of Vocational Behavior, 105, 62–82. https://doi.org/10.1016/j.jvb.2017.11.002
31. Margaret, S. (2020). Kadının konumu nasıl değişti? İ.E. Sadi ve C. Somel (Çev.), Ankara: İmge Kitabevi.
32. Morokvasiśic, M. (1984). Birds of Passage are also Women. The International Migration Review, 18(4), 886–907. https://doi.org/10.2307/2546066
33. Nussbaum, M. C. (2000). Women and human development: The capabilities approach. Cambridge: Cambridge University Press.
34. Nussbaum, M. C. (2011). Creating Capabilities: The Human Development Approach. Belknap Press.
35. Özer, Y. Y. (2015). Türkiye ve Fransa örnekleriyle uluslararası göç ve yabancı düşmanlığı. İstanbul: Derin Yayınları.
36. Pelizzon, S. M. (2020). Kadının konumu nasıl değişti? Feodalizmden kapitalizme, İ. E. Sadi & C. Somel (Çev.), Ankara: İmge Kitabevi.
37. Petersen, W. (1958). A general typology of migration, American Sociological Review, Vol. 23, No. 3, pp. 256-266. http://www.jstor.org/stable/2089239.
38. Qin, M., Brown, J., Padmadas, S., Li, B., Qi, J., & Falkingham, J. (2016). Gender inequalities in employment and wage-earning among economic migrants in Chinese cities. Demographic Research, 34, 175–202. https://doi.org/10.4054/DemRes.2016.34.6
39. Ritzer, G. (202011). Küresel dünya. M. Pekdemir (Çev.), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
40. Ritzer, R. ve Stepnisky, J. (2018). Modern sosyoloji kuramları. Himmet Hülür (Çev.), Ankara: De Ki Basım Yayım.
41. Rivero, O. (2003). Kalkınma efsanesi. Ö. Karakurt (Çev.), İstanbul: Çitlembik Yayınları.
42. Sen, A.K. (1983). Development: Which Way Now? The Economic Journal, 93(372), 745–762. https://doi.org/10.2307/2232744
43. Sen, A.K. (1989). Development as Capability Expansion. Journal of Development Planning, 19, 41-58. https://doi.org/10.1007/978-1-349-21136-4_3
44. Sen, A.K. (1995). Inequality Reexamined. Harvard University Press.
45. Sen, A.K. (2000). Soccial exclusion: Concept application and scrutiny. Asian Development Bank Social Papers, Cilt 1, Asian Development Bank Publishing, Manila, Philippines. https://www.adb.org/sites/default/files/publication/29778/social-exclusion.pdf.
46. Sen, A.K. (2004). Özgürlükle kalkınma. Y. Alogan (Çev.), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
47. Sert, D. Ş. (2012). Uluslararası göç yazınında bütünleyici bir kurama doğru. Küreselleşme çağında göç içinde (s. 29-47). S. G. I. Öner ve N. A. Şirin Öner (Der.), İstanbul: İletişim Yayınları.
48. Siriwardhana, C. & Stewart, R. (2013). Forced migration and mental health: Prolonged internal displacement, return migration and resilience, International Health, Volume 5, Issue 1, March 2013, Pages 19–23, https://doi.org/10.1093/inthealth/ihs014
49. Steger, M.B. (2020). Küreselleşme. A. Ersoy (Çev.), İstanbul: Dost Yayınları.
50. Stiglitz, J.E. (2018). Eşitsizliğin bedeli. O. İşler (Çev.), İstanbul: İletişim Yayınları.
51. The Committee on the Elimination of Discrimination against Women. (2008). General recommendation on women migrant workers. No. 26. https://www.refworld.org/legal/general/cedaw/2008/en/61897
52. Tomlinson, J. (2004). Küreselleşme ve kültür. A. Eker (Çev.), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
53. Tümtaş, M.S. (2020). Nöbetleşe dışlanma: Göç ve sosyal dışlanma döngüsü, İstanbul: İletişim Yayınları.
54. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2018). Göç ve uyum raporu. Türkiye Büyük Millet Meclisi İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu.
55. United Nations Development Programme. (1990). Human development report. Oxford University Press. https://hdr.undp.org/system/files/documents/hdr1990encompletenostats.pdf
56. United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. (2019). International migration 2019: Report. United Nations. https://doi.org/10.18356/b9c1e2a5-en
57. Wallerstein, I. (2018). Kapitalist dünya ekonomisinde hane yapıları ve emek gücü oluşumu. Irk ulus sınıf içinde (s. 131-137), E. Balibar and I. Wallerstein (Der.), N. Ökten (Çev.), İstanbul: Metis Yayınları.
58. Wallerstein, I. (2019). Yapısal kriz ya da kapitalistler niçin kapitalizmi artık kazançlı bulmayabilirler? Kapitalizmin geleceği var mı içinde (s. 19-47), I. Wallerstein, R. Collins, M. Mann, G. Derluguian ve C. Calhoun (Der.), S. Sökmen (Yayıma Hazırlayan), İstanbul: Metis Yayınları.
59. Weichselbaumer, D. (2020). Multiple discrimination against female immigrants wearing headscarves. ILR Review, 73(3), 600–627. https://doi.org/10.1177/0019793919875707
60. WHO. (2025). Refugee and migrant mental health. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/refugee-and-migrant-mental-health
61. Yangın Kiremit, E., & Akfırat, S. (2023). Social psychological dynamics of migrant women employment: The experiences of displaced Syrian women in Turkey. International Journal of Intercultural Relations, 96, Article 101869. https://doi.org/10.1016/j.ijintrel.2023.101869
62. Yasmeen, F., Petersen, A., & Forbes-Mewett, H. (2025). Discrimination at work? The case of Pakistani migrant women in Australian workplaces. Australian Feminist Studies, 40(126). https://doi.org/10.1080/08164649.2025.2532054