İtalya’nın Montreux Boğazlar Sözleşmesinin İmzalanması Sürecindeki Tutumunun Türk Diplomatik Arşiv Belgeleri Üzerinden İncelenmesi

Öz

Türkiye, 1930’larda uluslararası ortamda artan gerginlik ve özellikle Akdeniz’de İtalya’nın sergilediği saldırgan dış politika nedeniyle Türk Boğazlarının yönetiminde ve güvenliğinde kısıtlayıcı hükümler içeren Lausanne Antlaşmasının ilgili kısmında değişiklik yapmak üzere harekete geçmiştir. Bu çerçevede Lausanne’a taraf olan devletlere bir çağrı yaparak Boğazların statüsünü görüşmek üzere Montreux Konferansına çağırmıştır. 22 Haziran – 20 Temmuz 1936 tarihlerinde gerçekleşen bu konferansa İtalya katılmamıştır. Roma Hükümeti, 1935’te Habeşistan’ı işgali dolayısıyla Milletler Cemiyeti tarafından uygulanan yaptırımların kaldırılmasını ve bu işgal nedeniyle İngiltere, Fransa, Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya’nın yer aldığı Akdeniz Anlaşmaları düzeninin sonlandırılmasını şart koşmuştur. Türkiye ise Montreux’nün ile bu konuların ilgisi olmadığını söyleyerek İtalya’yı ikna etmeye çalışsa da 20 Temmuz 1936’da imzalanan Montreux Boğazlar Sözleşmesine taraf olmasını sağlayamamıştır. İtalya, ancak yaptırımların kaldırılarak İngiltere ile Akdeniz’in statükosunun korunması ve Habeşistan’ı ilhakının tanınması konusunda anlaştıktan sonra 2 Mayıs 1938 tarihinde imzalamıştır. Bu makalede İtalya’nın Montreux’yü imzalamasına giden tüm bu süreç Türk diplomatik arşiv belgeleri üzerinden incelenmeye çalışılmıştır. Bu kapsamda 1936-1938 yılları arasında başta Türk Dışişleri Bakanlığı ve Roma Büyükelçiliği olmak üzere, konunun yakından takip edildiği Londra, Paris ve Moskova Büyükelçiliklerinin yazışmaları incelenerek İtalya’nın Montreux konusunda izlediği politikanın ve Türkiye’nin tepkisinin bir çerçevesi çizilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İtalya
• Lausanne
• Montreux
• Boğazlar
• Akdeniz
• Cumhuriyet
• Milletler Cemiyeti
• Habeşistan

An An Examination of Italy's Stance During the Montreux Straits Convention Signing Process Through Turkish Diplomatic Archive Documents

Öz

In the 1930s, due to increasing international tensions and especially Italy's aggressive foreign policy in the Mediterranean, Türkiye took action to amend the relevant section of the Lausanne Treaty, which contained restrictive provisions regarding the management and security of the Turkish Straits. In this context, it invited the states party to the Lausanne Treaty to the Montreux Conference to discuss the status of the Straits. Italy did not participate in this conference, which took place between June 22 and July 20, 1936. The Roman government demanded the lifting of sanctions imposed by the League of Nations due to its 1935 invasion of Abyssinia, and the termination of the Mediterranean Treaties system involving Great Britain, France, Türkiye, Greece, and Yugoslavia. Although Türkiye tried to persuade Italy by stating that the Montreux Convention was irrelevant to these issues, it was unable to secure Italy's participation in the Montreux Straits Convention, signed on July 20, 1936. Italy signed the Montreux Convention on May 2, 1938, only after agreeing with Britain to lift sanctions, maintain the status quo in the Mediterranean, and recognize the annexation of Abyssinia. This article attempts to examine the entire process leading to Italy's signing of the Montreux Convention through Turkish diplomatic archive documents. In this context, correspondence from 1936-1938, primarily from the Turkish Ministry of Foreign Affairs and the Embassy in Rome, as well as the Embassies in London, Paris, and Moscow, which closely followed the issue, has been examined to outline Italy's policy on Montreux and Türkiye's reaction.

Anahtar Kelimeler

• Italy
• Lausanne
• Montreux
• the Straits
• Mediterranean
• the Republic
• League of Nations

Kaynakça

1. Barbu, D. (2011). Revisonism. Badie B. (Ed.). International Encyclopedia of Political Science (s. 2309-2312). Sage Pub.
2. Belge, M. (2012). Militarist Modernleşme: Almanya, Japonya ve Türkiye. İletişim Yayınları.
3. Birlik, G. K. (2021). Akdeniz Anlaşmaları ve Türkiye’deki Uygulamaları. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 17(34), s. 863-900.
4. Cantemur, T. (2012). Türkiye-İtalya İlişkileri: 1930-1950. 38. ICANAS: Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi Bildirileri, Cilt II: Tarih ve Medeniyetler Tarihi (s. 779-813) içinde. Atatürk Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
5. Cumhuriyet, 15 Mayıs 1934.
6. Çalıkkılıç, Y. (2025). Akdeniz Paktı ve Türk Basınındaki Yankısı. Metin & Analiz Kültürel Çalışmalar ve Strateji Dergisi, 1(1), s. 15-31.
7. Çelebi, M. (2021). Türkiye-İtalya İlişkileri. Atatürk Ansiklopedisi. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/434/T%C3%BCrkiye-%C4%B0talya_%C4%B0li%C5%9Fkileri adresinden 5 Mayıs 2026 tarihinde alınmıştır.
8. Dışişleri Bakanlığı (1973). Montreux ve Savaş Öncesi Yılları: 1935-1939.

9. Hart, B. L. (2015). İkinci Dünya Savaşı Tarihi. (K. Bağrıaçık Çev.). İş Bankası Yayınları.
10. Hedinger, D. (2013). Universal Fascism and its Global Legacy: İtaly’s and Japan’s Entangled History in the Early 1930s. Fascism 2: Journal of Comperative Fascist Studies, 2 (2), s. 142-160.
11. Kissenger, H. (2007). Diplomasi, (İ. Kurt Çev.). İş Bankası Yayınları.
12. Newton, D. (2005). Treaty of Versailles. McNeill, W. H. (ed.). Berkshire Encyclopedia of World History. Vol. 5 (s. 1901-1903) içinde. Berkshire Pub.
13. Oran, B. (2001). Lausanne Boğazlar Sözleşmesi. Oran B. (Ed.), Türk Dış Politikası, cilt 1, (s. 232-235) içinde. İletişim Yayınları.
14. Oran, B. (Ed.) (2001). Revizyonizm ve Statükoculuk. Türk Dış Politikası, cilt 1 (s. 46) içinde. İletişim Yayınları.
15. Özersay, K. (2001). Montreux Boğazlar Sözleşmesi. Oran B. (Ed.). Türk Dış Politikası, cilt 1 (s. 370-384) içinde. İletişim Yayınları.
16. Pazarcı, H. (1989). Uluslararası Hukuk Dersleri II. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
17. Sarınay, Y. (2021). Hatay Sorunu ve Çözümü. Atatürk Ansiklopedisi. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/551/Hatay_Sorunu_ve_%C3%87%C3%B6z%C3%BCm%C3%BC adresinden 5 Mayıs 2026 tarihinde alınmıştır.
18. Seydi, S. (2010). The Turkish Straits and the Great Powers: from the Montreux Convention to the Early Cold War 1936-1947. The Isis Press.
19. Steiner, Z. (2011). The Triumph of the Dark: European International History 1933-1939. Oxford University Press,
20. Türk Diplomatik Arşivi (TDA)
21. Türkmen, Z. (2021). Musul Meselesi. Atatürk Ansiklopedisi, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/383/Musul_Meselesi adresinden 5 Mayıs 2026 tarihinde alınmıştır.
22. Şahin, S. E. (2015). Kolektif Güvenlik İdeali Bağlamında Milletler Cemiyeti. S. Turan ve N. Ö. Köroğlu (Ed.). Uluslararası İlişkilerde Teoriden Pratiğe Güncel Yaklaşımlar, (s. 233-248) içinde. Dora Yayıncılık.
23. Uzgel, İ. (2001). Almanya’yla İlişkiler. Oran B. (Ed.). Türk Dış Politikası, cilt 1 (s. 297-313) içinde. İletişim Yayınları.
24. Uzgel, İ. (2001). İtalya’yla İlişkiler. Oran B. (Ed.), Türk Dış Politikası: 1919-1980, cilt 1, (s. 292-297) içinde. İletişim Yayınları.
25. Yücekök, A. (1984). 100 Soruda Türk Devrim Tarihi. Gerçek Yayınevi, İstanbul, 1984.