Türkiye Türkçesi Ağızlarında Olumsuz Duygu Durumunu İfade Eden Deyimler

Öz

Duygu ve düşünceleri aktaran en önemli araçlardan olan dil her zaman sözlü kültür ürünlerinden faydalanmıştır. Dil sayesinde nesilden nesile aktarılarak günümüze kadar taşınan ve az sözle çok şeyi anlatan deyimler de sözlü kültür ürünlerindendir. Şiirsel söyleyiş, tonlama ve uyum gibi özellikleri bulunan deyimlerin anlaşılması kolay ve akılda kalıcıdır. Bir olay ya da durum karşısında söylenen bu sözler, dil-kültür bağlamında oldukça önemlidir. Bu yönüyle değerli olan deyimler, Türkiye Türkçesi ağızlarında çok daha zengin ve farklı bir kullanıma sahiptir. Örneğin üzüntü, korku, öfke gibi olumsuz duygu durumu bildiren deyimler, yöreden yöreye değişiklikler gösterir. Pek çok çalışmada anlambilimsel olarak ele alınan deyimlerin bazı çalışmalarda sadece adları geçmektedir. Oysa yargı bildiren, bir olay ya da durumu belirtmek için söylenen, olumlu-olumsuz duygu durumunu aktaran deyimler; çeşitleri ve nitelikleri olan özel yapılardır. Dolayısıyla deyimleri bu şekilde farklı bir pencereden bakmak gerekir. Halk bir ifadeyi yeniden tasarlar, eskiyi canlandırır ya da yabancı bir unsuru Türkçenin kurallarına uydurur. Halkın bu becerisi, yeni dil unsuru bağlamında söz varlığını zenginleştirir. Çalışmada, halk ağızlarından tespit edilen olumsuz duygu durumu deyimlerinden bazılarına yer verilmiştir. Derleme Sözlüğü ve bazı müstakil çalışmalardan yararlanılarak oluşturulan çalışmada deyimlerin nitelik, anlam ve biçim temelinde yeniden ele alınması gerekliliği, duygu durumu deyimleri üzerinden anlatılmıştır. Yazı dilinde bulunmayan olumsuz duygu bildiren bu deyimler ve bunların işlevlerini ortaya koymak amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Deyim
• Duygu
• Olumsuzluk
• Söz varlığı
• Halk ağızları.

Idioms Expressing Negative Emotions in Turkish Dialects

Öz

Language, one of the most important tools for conveying feelings and thoughts, has always benefited from oral culture products. Idioms, which are passed down from generation to generation and convey much with few words, are also products of oral culture. Possessing characteristics such as poetic expression, intonation, and harmony, idioms are easy to understand and remember. These expressions, used in response to an event or situation, are quite important in the context of language and culture. Valuable in this respect, idioms have a much richer and more diverse usage in various dialects of Turkish. For example, idioms expressing negative emotions such as sadness, fear, and anger vary from region to region. While many studies analyze idioms semantically, some only mention their names. However, idioms that express judgment, describe an event or situation, and convey positive or negative emotions are special structures with various types and qualities. Therefore, it is necessary to look at idioms from this different perspective. The people redesign an expression, revive the old, or adapt a foreign element to the rules of Turkish. This skill of the people enriches the vocabulary within the context of new linguistic elements. This study includes some negative emotional expressions identified from folk dialects. Based on a compilation dictionary and some independent studies, the necessity of re-examining idioms in terms of their quality, meaning, and form is explained through the example of emotional expressions. The aim is to reveal these negative emotional expressions, which are not found in written language, and their functions.

Anahtar Kelimeler

• Idioms
• Emotions
• Negativity
• Vocabulary
• Turkish Dialects.

Kaynakça

1. Akman, H. (2023). “Van Küresin Ağzında Organ İsimleriyle Kurulan Deyimler”, Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(1). 150-169.
2. Akman, H. (2024). “Van Ağzı Deyimleri”, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(2). 479-499.
3. Aksoy, Ö. A. (1988). Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü-2, Deyimler Sözlüğü, İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
4. Alemdar, E. (2025). “Derleme Sözlüğü’nün Tanıklarındaki Deyimler”, TYB Akademi Dil Edebiyat ve Sosyal Bilimler Dergisi, (43). 189-246.
5. Alkayış, M. F. (2019). “Adıyaman Ağzı Söz Varlığına İlaveler: Atasözleri ve Deyimler”, Diyalektolog Ulusal Sosyal Bilimler Dergisi, Kış: 22. 141-149.
6. Arslan, D. (2018). “Eğirdir ve Yöresi Ağızlarından Derleme Sözlüğüne Katkılar”, Türük Uluslararası Dil Edebiyat ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 1(15). 358-363.
7. Atmaca, E. (2017). Antalya İli Korkuteli İlçesi ve Yöresi Ağızları, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Atmaca, E. ve Güzel, Ö. (2023). “Kumluca (Antalya) Ağzından Derleme Sözlüğü’ne Katkılar”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (57). 287-314.

9. Avcı, Y. Y. (2015). “Türkiye Türkçesi Deyimlerinde Duyguların Analizi”, Turkish Studies, 10(7). 997-1020.
10. Bulak, Ş. (2016). “Van Küresin Ağzında Deyimler”, Journal Of Turkish Research Institute, (56). 837-857.
11. Bulut, S. (2023). “Alanya (Antalya) İlçesi Ağızlarından Tespit Edilen Atasözleri ve Deyimler”, Turkish Studies-Language ve Literature, 18(4). 2429-2442.
12. Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları
13. Coşar, A. M. (2016). “Gümüşhane Ağızlarından Derlenmiş Deyimler Üzerine”, Mavi Atlas, (6). 1-17.
14. Deniz, S. (2024). “Adıyaman Yöresi Ağızlarından Deyimlere Katkılar”. Folklor Akademi Dergisi, 7(2). 530-536.
15. Derleme Sözlüğü (2009), C. I, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları
16. Derleme Sözlüğü (2009), C. III, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları
17. Derleme Sözlüğü (2009), C. IV, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları
18. Derleme Sözlüğü (2009), C. VI, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları
19. Doğan, M. (2012). “Aksaray Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar-3”. Diyalektolog-Ağız Araştırmaları Dergisi, (4). 9-21.
20. Eratalay, S. Ö. (2017). “Batı Anadolu Ağızlarında Güzel Adlandırma”, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 159-165.
21. Eratalay, S. Ö. (2019). “Yeşilyurt (Manisa) Deyimlerinde Sosyal Tema”. Diyalektolog-Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, (21). 267-276.
22. Erdoğan, S. (2016). “Niğde Yöresi Ağzından Derleme Sözlüğü’ne Katkılar-1”. Türklük Bilimi Araştırmaları, (40). 69-82.
23. Eren, A. ve Öztürk A. (2017). “Yukarıkızılen Köyü Ağzından Derleme Sözlüğüne Katkılar”, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 7(3). 413-421.
24. Eryiğit, C. (2023). Bucak (Burdur) Ağzında Kullanılan Deyimler Üzerine. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 7(2). 986-1017.
25. Gösterir, İ. (2022). Çorum Yöresi Deyimleri Sözlüğü, Çorum Belediyesi Kültür Yayınları
26. Gösterir, İ. (2024). Çorum Yöresi Ağızları Sözlüğü, Çorum Belediyesi Kültür Yayınları
27. Güneş, B. (2016). “Borçalı ve Çıldır Karapapak/Terekeme Ağzı Söz Varlığının Türkçe/Türkçeleşmiş Sözler Açısından Karşılaştırılması”, Sosyal Bilimler Enstitüsü-Sosyal Bilimler Dergisi, 6(12). 285-306.
28. Güven, Ö. ve Yalnız, A. (2022). “Oğuzeli Ağzında Kullanılan Deyimler Üzerine Bir İnceleme”, Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 6(2). 854-889.
29. İlker, A. (2017). Manisa Ağızları, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. İnce, G. K. (2021). “Deyimlerde Kandırmak Kavramı”. Homeros, 2021, 4.3. 137-149.
31. Jeong, E. K. (2020). “Türkçe ve Korecede Duygu Aktaran Deyimlerin Karşılaştırılması”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi. 849-859.
32. Kamacı D. G. (2011) “Erzurum Yöresi Ağızlarından Derleme Sözlüğüne Katkılar”, Mediterranean Journal of Humanities, I/1. 157-164.
33. Karademir, F. (2013). “Türkiye Türkçesi Ağızlarında Birden (Bire)lik/Ansızlık Bildiren Sözler”, Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(16). 407-433.
34. Özbek, Ö. (2020). “Derleme Sözlüğü’nde Yalan ve Yalancı Anlamında Kullanılan Sözcükler”, Homeros, 3(4). 139-150.
35. Özdemirel, S. (2025). “Türkiye Türkçesi Ağızlarında Görülen Bazı Deyimler Üzerine”. Dil Araştırmaları, 19(36). 121-134.
36. Özok, G. (2024). “Van Ağzında Kullanılan İkilemeler Üzerine Bir Değerlendirme”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(3). 577-592.
37. Paçacıoğlu, B. (2016). VIII. ve XVI. Yüzyıllar Arasında Türkçenin Sözcük Dağarcığı, İstanbul: Kesit Yayınları.
38. San, S. Ö. (1990). Gümüşhane Kültür Araştırmaları ve Yöre Ağızları, Kültür Bakanlığı Yayınları.
39. Sarıca, B. (2006). Van Gölü Çevresi Ağızları Sözlüğü, Ankara: Atlas Yayınları
40. Solmaz, M. (2009). Konya-Alata. YDÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 1(16). 109-128.
41. Şaş, A. K. (2023). “Türkiye Türkçesinde Deyimleşmiş Birleşik Duygu Fiilleri”, Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (10). 602-631.
42. Tan, N. (2021). “Deyim Araştırmalarına Katkılar: Beş Deyim Üzerine”, Türk Dili Dergisi. 48-55.
43. Teres, E. (2011). “Söğüt (Bilecik) Ağzından Derleme Sözlüğüne Katkılar”, Folklor/Edebiyat, 17(65). 19-26.
44. Tietze, A. (2016). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati, C. I, Ankara: Tüba Yayınları
45. Tietze, A. (2016). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati, C. II, Ankara: Tüba Yayınları
46. Uysal, İ. N. (2018). “Himmetli (Niğde-Merkez) Köyü Ağzından Derleme Sözlüğü’ne Katkılar”, ERDEM, Haziran, S.74. 139-156.
47. Yalçın, S. K. ve Çalışır, R. (2012). “Elazığ Ağzında Görülen Deyimler Üzerine Bir Değerlendirme”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 1(3). 3-24.
48. Yaman, H. (2024). “Derleme Sözlüğü Bağlamında Anadolu Ağızlarında Duygu Fiilleri”. Uluslararası Dil, Edebiyat ve Kültür Araştırmaları (Udekad) Dergisi, 7(3). 610-628.
49. Yıldız, M. ve Özsoy, Y. (2016). “Bartın Ağzından Derleme Sözlüğüne Katkılar”, Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 1(1). 141-150.