1877-78 Osmanlı - Rus Savaşı’nın (93 Harbi) Erzurum Vilâyeti’nin İdarî Yapısına Etkisi

Öz

Salnameler, Osmanlı Devleti’nin son dönemine ışık tutan önemli arşiv belgeleri arasında yer almaktadır. Bu belgeler sayesinde incelenecek bölgenin askerî, idarî, ekonomik ve kültürel yapısı ortaya konulabilmektedir. Geçmişi eski çağlara dayanan Erzurum bölgesi hakkında kaynakların yetersiz olduğu bilinmektedir. Malazgirt Savaşı’ndan sonra Türklerin eline geçen bölge, kısa sürede Türk-İslam beldesi haline gelmiştir. Osmanlı Devleti döneminde önemi daha da artan bölge özellikle İran seferlerinde önemli bir üs olarak kullanılmıştır. XVIII ve XIX. yüzyılda ise bölge, Rusya- Osmanlı mücadelesinin yaşandığı önemli bir merkez haline gelmiştir. Rusya’nın tarihi emelleri doğrultusunda bölgeye egemen olmak istemesi iki devleti birçok kez karşı karşıya getirmiştir. İlk olarak 1829 tarihinde Rusların kontrolüne geçen Erzurum şehri, 93 Harbi olarak adlandırılan 1877-78 Osmanlı- Rus Savaşı, sonrası tam bir yıkıntıya dönüşmüştür. Rusların saldırısı sonucu Kars, Ardahan ve Batum kaybedilmiştir. Böylece Erzurum Vilâyeti’nin sınırları daralmış ve sancak sayısı düşmüştür. İncelenen belge 93 Harbi öncesi Erzurum Vilâyeti’nin idarî teşkilatlanmasını ortaya koymaktadır. Erzurum Vilâyeti 1877-78 Osmanlı- Rus Savaşı öncesi hazırlanan 1294 tarihli salnameye göre; Erzurum, Kars, Bayezıd, Çıldır ve Erzincan sancaklarından oluşmaktadır. Savaş sonu hazırlanan 1299 tarihli salnamede ise Erzurum Vilâyeti; Erzurum, Erzincan, Bayezıd ve Bayburt sancaklarına sahiptir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Rusya
• Erzurum
• Salname
• 93 Harbi

Administrative Structure Of Erzurum Province Before 1877-78 Ottoman- Russian War (93 War)

Öz

YearbooksareamongtheimportantarchivaldocumentsthatshedlightonthelastperiodoftheOttomanEmpire.Thankstothesedocuments, the military, administrative, economic, and cultural structure of the region under study can be revealed. It is known that there is a scarcity of sources about the Erzurum region, whose history dates back to ancient times. The region, which came under Turkish control after the Battle of Malazgirt, quickly became a Turkish-Islamic settlement. The region, whose importance increased even more during the Ottoman Empire, was used as an important base, especially in the campaigns against Persia. In the 18th and 19th centuries, the region became an important center wherethestrugglebetweenRussiaandtheOttomanEmpiretookplace.Russia'sdesiretodominatetheregioninlinewithitshistorical ambitions brought the two states into conflict many times. The city of Erzurum, which first came under Russian control in 1829, was completely devastated after the 1877-78 Ottoman-Russian War, known as the 93 War. As a result of the Russian attacks, Kars, Ardahan, and Batumwerelost.Thus,thebordersoftheErzurumProvincenarrowedandthenumberofdistrictsdecreased.Thedocumentexaminedreveals the administrative organization of Erzurum Province before the Russo-Turkish War of 1877-78. According to the yearbook dated 1294 (Hijri calendar), prepared before the 1877-78 Ottoman-Russian War, Erzurum Province consisted of the districts of Erzurum, Kars, Bayezid, Çıldır, and Erzincan. In the yearbook dated 1299 (Hijri calendar), prepared after the war, Erzurum Province comprised the districts of Erzurum, Erzincan, Bayezid, and Bayburt.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Russia
• Erzurum
• Yearbook
• 93 War

Kaynakça

1. Ahmed B. Mahmud (2011). Selçuknâme. E. Merçil. (Haz), Bilge Kültür Sanat Yayınları.
2. Aydın, B. (2009). Salname. DİA. (Cilt XXXVI. 51-54) içinde. TDV Yayınları.
3. Aydın, D. (1998). Erzurum Beylerbeyiliği ve Teşkilatı Kuruluş ve Genişleme Devri (1535-1566). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
4. Ayn-î Ali Efendi (1280). Kavânin-i Âl-i Osman Der Hülâsa-i Mezâmin-i Defter-i Divân.
5. Azimi Tarihi (Selçuklular Dönemiyle İlgili Bölümler H. 430-538) (1988). A. Sevim. (Haz). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
6. Başar, F. (1997). Osmanlı Eyâlet Tevcihatı (1717-1730), Türk Tarih Kurumu Yayınları.
7. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Dahiliye Nezareti, BOAİ. DH. 745 – 60936.
8. Darkot, B. (1977). Erzurum. İslam Ansiklopedisi. . (Cilt IV. 340-345) içinde. Milli Eğitim Basımevi.

9. Duman, H. (2000). Osmanlı Sâlnâmeleri ve Nevsâlleri Bibliyografyası ve Toplu Kataloğu I-II. Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı.
10. Ebû Abdullah Muhammed İbn Battûta Tancî (2000). İbn Battûta Seyahatnamesi I-II. A. Sait Aykut. (Çev). Yapı Kredi Yayınları.
11. Erzurum1973 İl Yıllığı (1974). Kervan Kitapçılık.
12. Gazi Ahmet Muhtar Paşa (1985). Anadolu’da Rus Muharebesi 1876-1877. E. Yaşarbaş. (Sadeleştiren), Petek Yayınları.
13. Gencer, A. İhsan (1992). Berlin Antlaşması. DİA. (Cilt V. 516-517) içinde. TDV Yayınları.
14. Gürbüz, O. (2016). Kalîkalâ-Erzen İsimlerinin Menşei ve Erzurum’un Fethine Dair Bazı Değerlendirmeler. İLTED. Erzurum. (Sayı: 46). ss. 131-143.
15. Hadîdî Tarihi (Manzum Osmanlı Tarihi 1285-1523) (2015). N. Öztürk. (Haz), Bilge Kültür Sanat.
16. Heffening (1986). Vilayet. İslam Ansiklopedisi. (Cilt XIII. 316-318) içinde. Milli Eğitim Basımevi.
17. https://www.erzurum.bel.tr
18. İbn Bibi (2014). El-Evâmirü'l-Alâiyye fi'l-umûri'l-Alâiyye Selçuknâme, M. Öztürk. (Çev), Türk Tarih Kurumu Yayınları.
19. İnalcık, H. (1977). Erzurum. İslam Ansiklopedisi. (Cilt 4. 353-357) içinde. Milli Eğitim Basımevi.
20. İnalcık, H. (1995). Eyalet. DİA. (Cilt XI. 548-550) içinde. TDV Yayınları.
21. İnbaşı, M, Çakır, İ. Etem, Demir, S. (2014). 1642 Tarihli Erzurum Eyâleti Mufassal Avârız Defteri I (Erzurum - Tortum - İsbir - Hınıs – Pasin). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
22. Karal, E. Ziya (2007). Osmanlı Tarihi. (Cilt VIII). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
23. Kâtip Çelebi (2013). Cihannüma I-II, S. Öztürk. (Ed). Mahya Yayıncılık.
24. Kılıç, O. (1997). 18. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı Devleti’nin İdari Taksimatı - Eyalet ve Sancak Tevcihatı. Ceren Matbaacılık.
25. Kılıç Ü. , Gül A. (2012). Osmanlı Dönemi Erzurum Şehri’nin Fiziki Yapılanmasında Vakıflar. Prof. Dr. Enver Konukçu Armağanı Tarih Uğrunda Bir Ömür. İ. Ethem Atnur. (Ed). Berikan Yayınevi. Ankara, 325-371.
26. Kılıç, Ü. (2018). XVI. Yüzyıl ve Sonrası Erzurum Vakıfları Üzerine Genel Bir Değerlendirme. Osmanlı Hâkimiyetinin 500. ve Kurtuluşunun 100. Yılında Uluslararası Erzurum Sempozyumu. Erzurum. 875-883.
27. Konukçu, E. (1992). Selçuklulardan Cumhuriyete Erzurum. Yükseköğretim Kurulu Matbaası.
28. Konyalı, İ. Hakkı. (1960). Abideleri ve Kitabeleri İle Erzurum Tarihi. Ercan Matbaası.
29. Kunt, İ. Metin. (1978). Sancaktan Eyalete 1550-1650 Arasında Osmanlı Ümerası ve İl İdaresi. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
30. Küçük, C. (1995). Erzurum. DİA. (Cilt XI. 321-329) içinde. TDV Yayınları.
31. Mehmed Ârif Bey (2014). Başımıza Gelenler 93 Harbinde Anadolu Cephesi-Ruslarla Savaş. M. Ertuğrul Düzdağ. (Haz,). İz Yayıncılık.
32. Müneccimbaşı Ahmed b. Lütfullah(2000). Câmiu’d-düvel I-II. A. Öngül. (Yay), Akademi Kitabevi.
33. Okçu, N. Akdağ, H. (2010). Salnâme-i Vilâyet-i Erzurum (1287/1870-1288/1871-1289/1872-1290/1873) Erzurum İl Yıllığı. Atatürk Üniversitesi Yayınları.
34. Ortaylı, İ. (2000). Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahallî İdareleri (1840-1880). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
35. Ortaylı, İ. (2008). Türkiye Teşkilat ve İdare Tarihi. Cedit Neşriyat.
36. Pakalın, M. Zeki. (1971). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü I-III. Milli Eğitim Basımevi.
37. Pamuk, B. (2006). XVII. Yüzyılda Bir Serhad Şehri Erzurum. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
38. Reşîdü’d-din Fazlullah (2010). Cami’ü’t-tevârih, Selçuklu Devleti. E. Göksu, H. Güneş, (Çev,) Selenge Yayınları.
39. Salnâme (1980). İslam Ansiklopedisi. (Cilt.10. 134-135) içinde. Milli Eğitim Basımevi.
40. Salnâme-i Vilâyet-i Erzurum 1294 Hicrî. https://isamveri.org/salname/sayilar.
41. Salnâme-i Vilâyet-i Erzurum 1299 Hicrî. https://isamveri.org/salname/sayilar.
42. Sevim, A. (2003). Malazgirt Muharebesi. DİA. (Cilt XXVII. 481-483) içinde. TDV Yayınları.
43. Sevim, A. Merçil, E. (2020). Selçuklu Devletleri Tarihi, Siyaset, Teşkilat ve Kültür. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
44. Som, M. Nusret (2005). Tarihçe-i Erzurum. A. Fidan. (Yay. Haz.) Erzurum Kitaplığı.
45. Sözer, A. Nejdet (1970). Erzurum Ovasının Beşeri ve İktisadi Coğrafyası. Atatürk Üniversitesi Basımevi.
46. Turan, O. ( 1998). Selçuklular Zamanında Türkiye Siyasi Tarih Alp Arslan’dan Osman Gazi’ye (1071-1328). Boğaziçi Yayınları.
47. Turan, O. (2001). Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi. Ötüken Yayınları.
48. Uzunçarşılı, İ. Hakkı (1998). Osmanlı Tarihi. (Cilt II). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
49. Ünal, M. Ali (2011). Osmanlı Tarih Sözlüğü. Paradigma Yayıncılık.
50. Yinanç, M. Halil (1977). Tarih-Erzurum. İslam Ansiklopedisi. (Cilt IV. 345-353) içinde. Milli Eğitim Basımevi.