Kur'ân'da İletişim Fiillerinin Söz Edimi, Değerlik ve Anlam Bilimsel Alan Üçlüsünde İncelenmesi

Öz

Bu çalışma, Kur'ân-ı Kerîm'deki 19 iletişim fiilini söz edimi kuramı, değerlik çözümlemesi ve anlambilimsel alan teorisinin oluşturduğu üçlü bir çerçevede incelemeyi amaçlamaktadır. Tanzil Kur'ân derleminden ve Diyanet İşleri Başkanlığı (2022) Türkçe mealinden derlenen 1.769 ayeti kapsayan çalışma grubu, karma yöntem deseni çerçevesinde niteliksel içerik çözümlemesi ve derlem dilbilimi araçlarıyla işlenmiştir. Elde edilen bulgular üç temel örüntü ortaya koymaktadır: bildirimci edimlerin söz edimi düzleminde baskın olduğu, Allah merkezli dikey inen iletişim kanalının hem sayısal hem yapısal düzeyde diğer kanalları aştığı ve anlambilimsel alanın قال merkezi prototip üye olarak dört ölçütün tamamında öne çıktığı bir yapı gözlemlenmektedir. وعد fiilinin aynı 3-valentli argüman yapısıyla zıt etik içerikleri taşıyabilmesi ve جادل fiilinin mufâ'ale morfolojisinin tarz aktantını zorunlu kılan tek fiil olması, bütünleşik çerçevenin tek eksenli analizlere göre ürettiği özgün bulgulardır. Araştırma, söz edimi ve değerlik eksenlerini Kur'ânî iletişim fiilleri üzerinde derlem temelli biçimde bütünleştiren ilk sistematik çalışma olma özelliğini taşımaktadır. Bu bulgular ışığında, Kur'ân dilbilimi alanındaki gelecek çalışmaların söz edimi ve değerlik eksenlerini bütünleşik biçimde işletmesinin analitik artı değer üreteceği önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• iletişim fiilleri
• söz dimi kuramı
• değerlik
• anlam bilimsel alan
• Kur'an dil bilimi

An Analysis of Communication Verbs in the Qur'ān Through the Triad of Speech Act Theory, Valency, and Semantic Field

Öz

This study investigates 19 communication verbs in the Qur'ān through a three-dimensional framework comprising speech act theory, valency analysis, and semantic field theory. The dataset consists of 1,769 verses drawn from the Tanzil Quranic corpus and the Turkish translation published by the Presidency of Religious Affairs (2022). A mixed-methods design integrating qualitative content analysis and corpus linguistics was applied. Three primary patterns emerged: assertive acts predominate in the speech act dimension; the Allah-centered vertical descending channel surpasses other channels both in frequency and structural complexity; and قال occupies the central prototype position in the semantic field across all four criteria. The capacity of وعد to carry ethically opposite content within the same three-valency structure, and جادل as the only verb whose mufāʿala morphology renders the manner actant obligatory, represent findings unique to the integrated framework. This is the first systematic corpus-based study to integrate speech act and valency dimensions in Quranic linguistics. Building on these findings, it is recommended that future research in Quranic linguistics integrate speech act and valency dimensions to generate analytical added value beyond single-axis analyses.

Anahtar Kelimeler

• communication verb
• speech act theory
• valency
• semantic field
• Quranic linguistics

Kaynakça

1. Aksan, D. (1987). Anlambilim: Anlambilim konuları ve Türkçenin anlambilimi (3. bs.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Al-Qahtani, D. M. (2005). Semantic valence of Arabic verbs. Beirut: Librairie du Liban Publishers.
3. Austin, J. L. (1962). How to do things with words. Oxford: Clarendon Press.
4. Bentrcia, R., Zidat, S., & Marir, F. (2018). Extracting semantic relations from the Quranic Arabic based on Arabic conjunctive patterns. Journal of King Saud University – Computer and Information Sciences, 30(3), 382–390. https://doi.org/10.1016/j.jksuci.2017.09.004
5. Bielický, V., & Smrž, O. (2008). Building the valency lexicon of Arabic verbs. Proceedings of the Sixth International Language Resources and Evaluation Conference (LREC'08). Marrakech: ELRA.
6. Cohen, J. (1960). A coefficient of agreement for nominal scales. Educational and Psychological Measurement, 20(1), 37–46. https://doi.org/10.1177/001316446002000104
7. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4. bs.). Thousand Oaks: Sage.
8. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2022). Kuran-ı Kerim ve açıklamalı meali. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.

9. Dukes, K. (2010). The Quranic Arabic Corpus [Dijital derlem]. https://corpus.quran.com
10. Durie, M. (2022). Semantic decomposition of four Quranic words. Russian Journal of Linguistics, 26(4), 937–969. https://doi.org/10.22363/2687-0088-30779
11. el-Cürcânî, A. (1992). Delâilü'l-i'câz [Özgün eser ö. 1078] (M. M. Şâkir, Thk.). Kahire: Mektebetü'l-Hâncî.
12. el-Sekkâkî, Y. (1987). Miftâhu'l-'ulûm [Özgün eser ö. 1229] (N. Zerzûr, Thk.). Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-'İlmiyye.
13. Halliday, M. A. K., & Hasan, R. (1976). Cohesion in English. London: Longman.
14. İbn Fâris, A. (1972). Mekâyîsü'l-luga [Özgün eser ö. 1004] (A. M. Hârûn, Thk.). Beyrut: Dâru'l-Fikr.
15. Izutsu, T. (1964). God and man in the Koran: Semantics of the Koranic Weltanschauung. Tokyo: The Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies.
16. Izutsu, T. (1966). Ethico-religious concepts in the Qur'ān. Montreal: McGill University Press.
17. Jakobson, R. (1960). Closing statement: Linguistics and poetics. T. A. Sebeok (Ed.), Style in language içinde (ss. 350–377). Cambridge, MA: MIT Press.
18. Khazaleh, H. A. D., Sapar, A. A., Mohd Jan, J., Hussin, M., & Alaqad, M. H. (2025). Expressions of reassurance in the Quran: A speech act analysis. Southeastern Philippines Journal of Research and Development, 30(2), 103–117. https://doi.org/10.53899/spjrd.v30i2.846
19. Leech, G. (1983). Principles of pragmatics. London: Longman.
20. Levin, B. (1993). English verb classes and alternations: A preliminary investigation. Chicago: University of Chicago Press.
21. Löbner, S. (2002). Understanding semantics. London: Arnold.
22. Lyons, J. (1977). Semantics (C. 1–2). Cambridge: Cambridge University Press.
23. Mayring, P. (2000). Qualitative content analysis. Forum: Qualitative Social Research, 1(2), Md. 20. https://doi.org/10.17169/fqs-1.2.1089
24. McEnery, T., & Wilson, A. (2001). Corpus linguistics: An introduction (2. bs.). Edinburgh: Edinburgh University Press.
25. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2. bs.). Thousand Oaks: Sage.
26. Neuman, W. L. (2014). Social research methods: Qualitative and quantitative approaches (7. bs.). Edinburgh: Pearson.
27. Owens, J. (Ed.). (2013). The Oxford handbook of Arabic linguistics. Oxford: Oxford University Press.
28. Patton, M. Q. (2002). Qualitative research & evaluation methods (3. bs.). Thousand Oaks: Sage.
29. Rosch, E. (1973). Natural categories. Cognitive Psychology, 4(3), 328–350. https://doi.org/10.1016/0010-0285(73)90017-0
30. Rubab, Z., & Parveen, R. (2024). A comparative study of illocutionary speech acts in Makki and Madni Surahs of the Holy Quran. Competitive Social Science Research Journal, 5(1), 54–65.
31. Searle, J. R. (1969). Speech acts: An essay in the philosophy of language. Cambridge: Cambridge University Press.
32. Searle, J. R. (1976). A classification of illocutionary acts. Language in Society, 5(1), 1–23. https://doi.org/10.1017/S0047404500006837
33. Shannon, C. E., & Weaver, W. (1949). The mathematical theory of communication. Urbana: University of Illinois Press.
34. Solihu, A. K. H. (2010). Semantics of the Qur'ānic Weltanschauung: A critical analysis of Toshihiko Izutsu's works. American Journal of Islam and Society, 27(4), 1–30.
35. Tanzil Project. (2007). Tanzil Quran Navigator [Dijital Arapça derlem]. Güncelleme tarihi: 2024. https://tanzil.net
36. Tesnière, L. (1959). Éléments de syntaxe structurale. Paris: Klincksieck.
37. Van Dijk, T. A. (1977). Text and context: Explorations in the semantics and pragmatics of discourse. London: Longman.
38. Vanderveken, D. (1990). Meaning and speech acts. Cambridge: Cambridge University Press.
39. Versteegh, K. (2014). The Arabic language (2. bs.). Edinburgh: Edinburgh University Press.
40. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9. bs.). Ankara: Seçkin.
41. Yule, G. (2016). The study of language (6. bs.). Cambridge: Cambridge University Press.