Ortak Kültürel Mirasın İzinde Ebrulu Ciltler: Erzurum İl Müftülüğü Kütüphanesi Örneği

Öz

Türk-İslam sanatlarının önemli kollarından biri olan cilt sanatı hem görsel hem de teknik açıdan zengin bir birikim oluşturmuş, bu alanda ortaya çıkarılan eserler, dönemin estetik ve kültürel değerlerini yansıtarak geleneksel sanat anlayışını somutlaştırmıştır. Bu birikimin önemli örneklerinden biri olan ebrulu ciltler hem yapıldığı dönemin estetik anlayışını yansıtırken hem de kitapların korunması ve değerinin artırılması işlevini yerine getirmiştir. Ebrulu ciltlerdeki çeşitlilik, dönemin sanat anlayışını ve kültürel etkileşimlerini açığa çıkarırken, günümüzde de araştırmacılar ve sanatseverler için ilham kaynağı olma özelliğini korumaktadır. Bu çalışma, Erzurum İl Müftülüğü Kütüphanesi envanterinde yer alan 15 ebru ciltli eseri sistematik bir yöntemle analiz etmektedir. Söz konusu ciltler; Amasya Beyazıt, Bursa İnebey, Çorum Hasan Paşa, İstanbul Üniversitesi, Süleymaniye Yazma Eser ve Millet Yazma Eser Kütüphanelerindeki örneklerle teknik ve renk özellikleri açısından karşılaştırılmıştır. Ebrulu ciltlerin üretim merkezleri kesin olarak saptanamasa da farklı kütüphanelerdeki örneklerle sergiledikleri teknik ve estetik benzerlikler, Osmanlı ebru sanatındaki yaygın uygulamaların bu ciltlerde de mevcut olduğunu göstermektedir. Bu bulgular, eserlerin üretim yerinden bağımsız olarak dönemin ortak teknik anlayışını yansıttığını kanıtlarken; Erzurum’da muhafaza edilen bu koleksiyonun bilim dünyasına tanıtılmasına, ebru sanatının mukayeseli bir biçimde değerlendirilmesine ve bu kaynağın literatüre kazandırılmasına imkan tanımıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türk-İslam Sanatları
• Cilt Sanatı
• Ebru Sanatı
• Ebrulu Cilt
• Erzurum İl Müftülüğü Kütüphanesi

Marbling Bindings in Pursuit of Common Cultural Heritage: The Example of Erzurum İl Müftülüğü Library

Öz

Bookbinding, one of the important branches of Turkish-Islamic arts, has created a rich accumulation in both visual and technical terms, and the works produced in this field have embodied the traditional artistic understanding by reflecting the aesthetic and cultural values of the period. Marbling bindings have both reflected the aesthetic understanding of the period in which they were made and fulfilled the function of protecting and increasing the value of books. The diversity in marbled bindings reveals the artistic understanding and cultural interactions of the period, and continues to be a source of inspiration for researchers and art lovers today.mWithin the scope of the research, 15 marbling bindings selected from the Erzurum İl Müftülüğü Library were compared with examples in Amasya Beyazıt, Bursa İnebey, Çorum Hasan Paşa, Istanbul University, Süleymaniye and Millet Libraries. As a result of this comparison, techniques commonly used in different times and regions were determined and the universal aspects of marbling art were revealed. The similarity between the marbling bindings in the mentioned library and the different libraries in terms of technique and color reveals that a common aesthetic understanding and technical knowledge prevailed in marbling art produced in different regions within the borders of the Ottoman Empire. In this context, it reinforces the idea that art spread from the center to the periphery during the Ottoman period and that artist living in different regions used common artistic forms of expression. As a result, the similarities in the examined marbling bindings provide important information about how art spread and became standardized in the vast geography of the Ottoman Empire. In this study, which was conducted on the examples of marbling art in the Erzurum İl Müftülüğü Library, it was aimed to reveal the similar characteristics of marbling art in both regional and general contexts.

Anahtar Kelimeler

• Turkish-Islamic Arts
• Binding Art
• Marbling Art
• Marbling Binding
• Erzurum İl Müftülüğü Library

Kaynakça

1. Arıtan, A. S. (1993). Ciltçilik. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C.7, ss.551-557). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
2. Arıtan, A. S. (2002). Türk Ebrû San’atı. Türkler Ansiklopedisi (C.12, ss.328-340). Yeni Türkiye Yayınları.
3. Arseven, C. E. (1983). Cild Maddesi. Sanat Ansiklopedisi (C.1, ss.341-350). Milli Eğitim Basımevi.
4. Aydın, F. (2023). Türk cilt sanatında ebrûnun kullanım alanları ve örnekler. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 32, 1030-1046. https://doi.org/10.29000/rumelide.1252864
5. Ayverdi, İ. (2020). Misalli Büyük Türkçe Sözlük. Kubbealtı Neşriyat.
6. Balkanal, Z. (2002). Bilgi ve Sanatı Kaplayan Sanat: Ciltçilik. Türkler Ansiklopedisi (C.12, ss.341-349). Yeni Türkiye Yayınları.
7. Başar F. ve Tiryaki Y. (2000). Türk Ebrû Sanatı. (1. Baskı). Gözen Yayınları.
8. Barutçugil, H. (2007). Türklerin Ebru Sanatı. (1. Baskı). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.

9. Berkli, Y. (2011). Türk Sanatında Avrasya Üslubunun Evreleri Avrupa ve İslam Sanatına Etkileri. (1. Baskı). Atatürk Üniversitesi Yayınları.
10. Binark, İ. (1975). Eski Kitapçılık Sanatlarımız. (1. Baskı). Ayyıldız Matbaası.
11. Çelik, B. ve Gültepe, G. (2025). Erzurum Merkez Çortan Camii ve 2020- 2021 Yılları Restorasyonu. Art and Interpretation, 46, 17-28. https://doi.org/10.47571/sanatyorum.1506524
12. Çığ, K. (1953). Türk Kitap Kapları. (1. Baskı). Feyz ve Demokrat Ankara Matbaası.
13. Çığ, K. (2011). Topkapı Sarayı ve Türk İslam Sanatları. (1. Baskı). Kaynak Yayınları.
14. Çoktan A. (1992). Türk Ebru Sanatı. (1. Baskı). Emekçin Matbaası.
15. Dere, Ö. F. (2007). Ebrû Sanatı, Tarihçe, Malzeme, Uygulama. (1. Baskı). İSMEK.
16. Derman, M. U. (1994). Ebru. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C.10, ss.80-82). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
17. Elhan, S. (2004). Yapım Yöntemleriyle Ebru Sanatı. (1. Baskı). Murat Kitabevi.
18. Genç, H. ve Bilen, Y. (2021). Üsküdar Hacı Selim Ağa Kütüphanesi Kemankeş Koleksiyonundaki Bazı Ebrulu Ciltler. Art-E Sanat Dergisi, 14(27), 473-497. https://doi.org/10.21602/sduarte.896853
19. Güven, İ. M. V. N. ve Yetiş, E. (2022). Ebru Sanatında Kullanılan Bazı Malzemelerde Renk Değişimlerinin Değerlendirilmesi. Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi, 9, 116-131.
20. http://dx.doi.org/10.29228/usved.66287.
21. Halîmî. Îzâhu Bahri’l-Garâ’ib. Amasya: Amasya Beyazıt Kütüphanesi, Amasya Beyazıt, 1349, Arka Kapak ve Mikleb. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/388200.
22. Hamza b. İmad. Makamat-ı Evliya. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, nekty00852, Arka Kapak ve Mikleb. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TY/nekty00852.pdf.
23. İbnü’l-Esîr. en-Nihâye fî Garîbi’l-Hadîs ve’l-Eser. İstanbul: Millet Kütüphanesi, Feyzullah Efendi, 2111, Arka Kapak ve Mikleb. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/160459.
24. İbrahim b. Süleyman Nihali. Divan. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, nekty00584, Ön-Arka Kapak. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TY/nekty00584.pdf.
25. Kantemiroğlu. Edvar-ı İlm-i Musiki. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, nekty05636, Ön-Arka Kapak. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TY/nekty05636.pdf.
26. Kemâlpaşazâde. Risâle fi’l-İhtilâf beyne’l-Eş‘arî ve’l-Mâturîdî. Amasya: Amasya Beyazıt Kütüphanesi, Amasya Beyazıt, 908/02, Arka Kapak ve Mikleb. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/387195.
27. Kemâlpaşazâde. el-Ferâ’id ve’l-Fevâ’id. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Karaçelebizade, 00086, Arka Kapak. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/291077.
28. Kitâbü'l-Mev’ize. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ali Nihat Tarlan, 00034-002, Ön-Arka Kapak. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/181708.
29. Kuşoğlu, M. Z. (1994). Dünkü Sanatımız-Kültürümüz. (1. Baskı). Ötüken Neşriyat.
30. Mahmud b. Osman b. Ali Lamii Çelebi. İbretname. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, nekty00702, Ön-Arka Kapak. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TY/nekty00702.pdf.
31. Mecmua-i Gazeliyat. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, nekty00835, Arka Kapak. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TY/nekty00835.pdf.
32. Mekkûdî. Şerhu’l-Elfiyye, Çorum: Çorum Hasan Paşa Kütüphanesi, Hasan Paşa Yazma, 5278, Arka Kapak ve Mikleb. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/125726.
33. Mektûb Sûretleri. Çorum: Çorum Hasan Paşa Kütüphanesi, Hasan Paşa Yazma, 2178/2, Ön Kapak. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/129013.
34. Muhammed b. Ali Sipahizade. Evdahu'l-mesalik ila Ma’rifeti'l-Büldani ve’l-Memalik. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, nekty00346, Arka Kapak ve Mikleb. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TY/nekty00346.pdf.
35. Mu'în ed-dîn Ebû Nasr Ahmed b. Abd er-Rezzâk et-Tantarânî. Kaside-i Tantaraniyye Şerhi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, nekty00713, Ön-Arka Kapak. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TY/nekty00713.pdf.
36. Özçimi, M. S. (2007). Geçmişten Geleceğe Türk Ebru Sanatı. İSMEK Türk Kitap Sanatları Sempozyumu, İstanbul, Türkiye.
37. Özçimi, M. S. (2010). Ebrû. (1. Baskı). Bilim Kültür ve Sanat Derneği Yayınları.
38. Özen, M. E. (1998). Türk Cilt Sanatı. (1. Baskı). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
39. Özkeçeci, İ. ve Özkeçeci, Ş. B. (2007). Türk Sanatında Tezhip. (1. Baskı). Seçil Ofset.
40. Sönmez, G. (2007). Gelenekselden Günümüze Ebru. (1. Baskı). İnkılap Kitabevi.
41. Toktaş, P. (2012). Türk Ebru Sanatçılarının Kronolojik Olarak İncelenmesi. Akdeniz Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Akdeniz Sanat Dergisi, 5(9), 123-132. https://izlik.org/JA99KE25HT.
42. Yaman, B. ve Yavuz, Y. (2025). Renkli Toprakların Ebru Sanatında Boya Olarak Kullanımı. Art and Interpretation, (45), 139-147. https://doi.org/10.47571/sanatyorum.1496824.
43. Yazan, İ. (1986). Ebru Sanatı. Antika, (14), 40-46.
44. Yenişehirli Hüseyin Hüsnü b. Süleyman. Mir’ât-ı Akâ’id. Bursa: Bursa İnebey Kütüphanesi, Genel, 5046, Arka Kapak ve Mikleb. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/30497.