Merginânî’nin el-Hidâye Adlı Eserine Dair Literatür Araştırması: Kapsam, Önem ve Katkılar

Al-Hidāyah, one of the foundational texts of Ḥanafī jurisprudence, was authored by Imām Burhān al-Dīn al-Marghīnānī and has, throughout history, been the subject of numerous commentaries (sharḥ), glosses (ḥāshiyah), annotations (taʿlīq), and supplementary works (takmilah). While the classical and modern scholarly corpus developed around this work is academically significant, it also contains various issues such as duplication, erroneous attributions, and source confusion. This article does not merely aim to list the literature on al-Hidāyah, but rather to critically address the deficiencies within it. To this end, repeated entries, misattributions, and erroneous author identifications have been systematically corrected. Furthermore, works categorized as sharḥ, ḥāshiyah, and similar types have been reclassified based on specific criteria such as the volume of the work, the scope of topics discussed, and the content found in the introductions and colophons of manuscript copies. In light of the collected data, the development of the classical literature is presented chronologically and analytically, while thematic and geographical trends in modern research are statistically evaluated. Manuscript copies that were physically examined are explicitly noted both within the text and in the footnotes. A distinguishing feature of this study is its intensive use of manuscript library records, especially for printed works that also have extant handwritten copies, which were directly reviewed and analyzed. Contemporary academic works (e.g., theses, articles, conference papers) were assessed—albeit briefly—in terms of content, methodology, and chronological distribution, revealing ongoing methodological gaps and areas for future inquiry. In doing so, this study not only consolidates past scholarship but also aspires to provide a modest and original contribution that may guide future research on al-Hidāyah.

Hanefî fıkhının temel metinlerinden biri olan el-Hidâye, İmam Burhâneddin el-Merginânî tarafından kaleme alınmış ve tarih boyunca birçok şerh, hâşiye, taʿlik ve tekmileye konu olmuştur. Söz konusu eser üzerine yapılan klasik ve modern literatür birikimi, akademik açıdan önemli olmakla birlikte; mükerrerlik, atıf hataları ve kaynak karışıklıkları gibi çeşitli sorunlar da barındırmaktadır. Bu makale, el-Hidâye literatürünü yalnızca listelemeyi değil, aynı zamanda bu literatürdeki eksiklikleri eleştirel bir yaklaşımla ortaya koymayı amaçlamaktadır. Literatürdeki mükerrer kayıtlar, hatalı atıflar ve yanlış nispetler düzeltilmiş; şerh, hâşiye ve benzeri çalışmalar, eserin hacmi, konuların ele alınışı, yazma eserlerdeki mukaddime ve ferağ kaydı içerikleri gibi belirli kriterlere göre yeniden tasnif edilmiştir. Elde edilen veriler ışığında, klasik literatürdeki gelişim, eserler kronolojik olarak sıralanarak ve tahlil edilerek okuyucuya sunulmuş; modern çalışmalardaki tematik ve coğrafi eğilimler ise istatistiksel olarak değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Görülebilen yazma nüshalar bizzat tetkik edilmiş ve bu husus metin içinde ve dipnotlarda açıkça ifade edilmiştir. Çalışmamızda, özellikle diğer literatür çalışmalarından farklı olarak, matbu olan ve yazma nüshası bulunan eserlere ait yazmalar görülüp incelenmiş; bu çerçevede kütüphane kayıtlarına yoğun şekilde yer verilmiştir. Modern akademik çalışmalar ise yüzeysel olarak içerik, yöntem ve dönemsel yoğunluk açısından değerlendirilmiş; alanda hâlen varlığını sürdüren metodolojik boşluklar ve araştırma fırsatları tespit edilmiştir. Böylece çalışma, hem geçmiş birikimi derleyen hem de yeni araştırmalara yön verecek özgün ve mütevazı bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.