Türk Medeni Kanunu’nda ve Osmanlı Aile Hukukunda Nafaka Uygulamalarının Karşılaştırmalı Analizi

Yıl 2025, Sayı: 45, 313 - 347, 30.06.2025

Salih Şahin

https://doi.org/10.59777/ihad.1636212

Öz

Aile toplumun en küçük birimi olup insanlık tarihi kadar köklü bir kurumdur. Her kültür ve medeniyet aile kurumuyla ilgili kendi değerleri çerçevesinde bir hukuk oluşturmuştur. Aile hukuku eşlerin hak ve sorumluluklarını belirleyen kurallar bütünüdür. Osmanlı aile hukuku İslâm hukuku kaynaklarına dayanarak vazedilmiştir. Osmanlı hukukunun pratiğini yansıtan kadı sicillerinde de bu durumu tespit etmek mümkündür. Osmanlı sonrası kurulan yeni siyasal rejimle birlikte amaçlanan modernleşme kapsamında kabul edilen TMK ise Batılı hukuk normları esasa alınarak vazedilmiştir. İsviçre medeni kanununa göre düzenlenen aile hukukunda aile ile ilgili tüm hak ve sorumluluklarda eşlerin eşitliği esas alınmıştır. Bu husus nafaka sisteminde de görülmektedir. Nitekim bütün nafaka çeşitlerinde kadın ve erkek eşit kabul edilmiştir. Osmanlı aile hukuku ise hak ve sorumluluk bakımından erkeği ön plana çıkarmaktadır. Bu hukukta evliliğin tüm yükü bütün yönleriyle kocaya yüklenmiş, koca ailenin velisi kabul edilmiştir. Bu nedenle Osmanlı aile hukukunda nafaka sorumluluğu da kocaya yüklenmektedir. Kadının imkanları yerinde olsa da herhangi bir maddi külfete katlanma zorunluluğu yoktur. Çalışmada Türk Medeni Kanunu’nda (TMK) düzenlenmiş evlilikten doğan nafaka türleri olan “Bakım, Tedbir, İştirak ve Yoksulluk Nafakası” Osmanlı aile hukuku ile mukayeseli olarak ele alınmıştır. Konuyla yakın ilgisi ve tamamlayıcılığı nedeniyle de TMK’da düzenlenen “Boşanma Tazminatı” uygulaması Osmanlı aile hukuku sistemi bakımından değerlendirilmiştir. Çalışmada karşılaştırmalı analitik bir yöntem izlenmiştir. Bu bağlamda her iki hukuk sisteminin temel nasları olan kanun metinlerine müracaat edilmiş, bu metinlerin felsefesini ortaya koyan hukuk literatürüne müracaat edilerek konuyla ilgili yasal düzenlemelerin gerekçeleri irdelenmiştir. Osmanlı hukuku bağlamında bu hukukun üretildiği naslara ve birincil klasik hukuk kaynaklarına müracaata özen gösterilirken çağdaş kaynakların sunduğu yeni ve farklı bakış açılarından da istifade edilmiştir. Osmanlı hukukunun pratiğini yansıtan kadı sicilleriyle ise teorik hukuk normlarının desteklenmesine önem verilmiştir. Çalışmanın kamuoyunu uzun süredir meşgul eden nafaka tartışmalarına ve bu konuda yapılacak olan yasal düzenlemelere bir katkı sunması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuku , Aile Hukuku , Nafaka , Boşanma , İddet , Yoksulluk Nafakası

Comparative Analysis Of Alımony Practices In Turkish Civil Code And Ottoman Family Law

Öz

The family is the fundamental unit of society, with asince the dawn of human civilization. Each culture has developed its own legal framework for the family, and family law defines the legal rights and obligations of spouses. Ottoman family law, based on Islamic legal sources, reveals a distinct structure where the husband is seen as the head of the family, bearing all financial burdens, including alimony responsibilities, regardless of the wife’s financial status. In contrast, the Turkish Civil Code (TMK), adopted after the dissolution of the Ottoman Empire, aligns with Western legal standards and emphasizes equality between spouses. This principle is evident in the alimony system, where both men and women are treated equally in terms of support obligations. The study examines various types of alimony under the TMK, such as Maintenance, Precautionary, Participation, and Poverty Alimony, and analyzes them within the context of Ottoman family law. It also evaluates the concept of "Divorce Compensation" as it relates to both legal systems. Employing a comparative analytical approach, the research references fundamental legal texts from both the Ottoman and contemporary Turkish legal frameworks. It integrates classical legal sources alongside modern perspectives, ensuring a well-rounded analysis. Kadi records are utilized to support theoretical legal norms and reflect real-life applications of Ottoman law. Ultimately, the study aims to contribute to public discussions surrounding alimony and inform future legal regulations on the subject. By bridging historical and contemporary understandings, it seeks to enrich the discourse on family law within Turkish society.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Family Law , Divorce , İddat , Poverty , Alimony

Kaynakça

• Abdülhamid, Muhhyiddîn. el-Ahvâlü’ş-şahsiyye fi’ş-şerîati’l-İslâmiyye. Beyrut: el-Mektebetü’l-İlmiyye, 2007.
• Acar, H. İbrahim. “İddet”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 21/466-471. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
• Acar, H. İbrahim. “Talâk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/496. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Akgül, Lütfiye. “İslâm Hukukunda Evli Kadının Nafakası Ve Kapsamı”. Ekev Akademi Dergisi 19/ 62 (Bahar 2015), 21-34.
• Akıncı, Şahin. “Medeni Kanun’da Kadın ve Aile”. Ankara Hacı Bayram Veli Hukuk Fakültesi Dergisi 2/8, (Haziran 2004), 1-16.
• Akıntürk, Turgut. Türk Medeni Hukuk. Ankara: Savaş Yayınları, 1996.
• Akıntürk, Turgut - Ateş, Derya. Türk Medenî Hukuku-Aile Hukuku. İstanbul: Beta Yayınları, 2016.
• Alkış, Alpaslan - YILMAZ, Gülnihal. “Medeni Hukuktaki Boşanma Nafakasının İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi”. ÇÜİFD 23/2 (2023), 51-72. https://orcid.org/0000-0003-3401-7073, https://orcid.org/0000-0001-6326-8694
• Ali, Haydar. Dürerü’l-hükkâm şerhü Mecelleti’l-ahkâm. thk. Fehmî el-Hüseyin. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• İstanbul Kadı Sicilleri Ahi Çelebi Mahkemesi 1 Numaralı Sicil (H. 1063-1064 / M. 1652-1653). haz. Sabri Atay - Nedim Pakırdağ. İstanbul: Kültür AŞ, 2019. http://istanbulkadisicilleri.istanbul
• Apaydın, Yunus. “Velâyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/15-19. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Arbek, Ömer. “Boşanmanın Mali Sonuçları”. AÜHFD 54/1 (Aralık 2004), 115-163. https://doi.org/10.1501
• Atar, Fahrettin. “Muhâlea”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/397-401. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Aydın, Mehmet Akif. İslâm-Osmanlı Aile Hukuku. İstanbul: İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1985.
• Aydın, Mehmet Akif. “Mehir”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 28/389-321. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
• Çeker, Orhan. Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi. Konya: Mehir Yayınları, 2016.
• Çıtak, Burçak. “Yoksulluk Nafakası”. İÜHFM 74/1 (2016), 241-257.
• Dalgın, Nihat. “İslam Hukuku Aşısından Boşanmanın Sonuçlarından Maddi Tazminat Üzerine Bir Değerlendirme”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/18-19, (2005), 35 - 69. https://doi.org/10.17120/omuifd.64580
• DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. “Din İşleri Yüksel Kurulu Başkanlığı”. Erişim 04 Şubat 2025.https://kurul.diyanet.gov.tr Yukarı satıra alalım.
• Dirlik, Mehmet. “İslâm Aile Hukukunda Kocanın Nafaka Mükellefiyetini Düşüren Haller”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 25 (2015), 135-159. https://orcid.org/0000-0002-1581-7836
• Doğan, İzzet. “Türk Medeni Kanunu’nun Düzenlemelerine Göre Tedbir, Yoksulluk Ve İştirak Nafakası”. MHB 35/1 (2015), 59-95.
• İmam Mâlik, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes el-Asbahî. el-Müdevvenetü’l-Kübra. thk. Zekeriyyâ Umeyrât. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Erbay, Celal. “Nafaka”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 32/282. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
• Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2013.
• Genç, Mustafa - Aksoy, Muhammed Mihdi. "Bazı Kanunlar ile Mukayeseli Olarak İslâm Hukukunda Eş Nafakası”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 17/33 (Haziran 2019), 351-390. https://orcid.org/0000-0002-4948-8575, https://orcid.org/0000-0003-2854-730X
• Hamzaçebi, Mehmet. “Türk Medeni Kanunu’na Göre Boşanma ve Ayrılık Hallerinde Tedbir, Yoksulluk ve İştirak Nafakası”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 10/3-4 (2002), 23-48.
• Heyet. el-Fetâva’l-Hindiyye. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1991.
• İbn Kudâme, Abdullâh b. Ahmed el-Makdisî. el-Muğnî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1405.
• İbn Rüşd, Ebû’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Ahmed Kurtûbî Endelusî. Bidâyetu’l-Muctehid ve Nihayetu’l-Muktesid. Kâhire: Dâru’l-Hadîs, 2004.
• Işık, Hanife. “Yoksulluk Nafakasında Süresizlik Sorunu: Hukuk Sistemleri Arasında Bir Mukayese”. Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/1 (2022), 66-82. https://doi.org//duifad.1104714
• İstanbul Kadı Sicilleri Bab Mahkemesi 3 Numaralı Sicil (1077-1078). haz. Rıfat Günalan - Mehmet Akman. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011. http://www.kadisicilleri.org/index.php
• İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm. el-Bahru’r-râik şerhu Kenzi’d-dekâik. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1988.
• KEDV, Kadın Dayanışma Vakfı. Yoksulluk Nafakası Araştırma Raporu. Ankara: KEDV, 2024. Erişim. 05. 11. 2024. https://WWW.kedv.org.tr,
• Karaman, Hayrettin. vd. Kur’ân Yolu Türkçe Meal ve Tefsiri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2023.
• Kâsânî, Ebû Bekir b. Mesʿûd el-. Bedâʾiʿu’s-ṣanâʾiʿ fî tertibi’ş-şerâʾiʿ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1986.
• Keleş, Dilek. “Nafaka Veren Erkeklerin ‘Nafaka Mağduru’ Söylemine ‘Yoksulluğun Kadınlaşması’ Olgusu Üzerinden Bakmak”. Mülkiye Dergisi 47/6 (2023), 1546-1579. https://doi.org/10.25064/mulkiye.1309609
• Kocabaş, Gediz. “Evlilik Sonrası Dayanışma İlkesi Ve Bu İlkenin Sınırı Olarak Clean Break İlkesi Doğrultusunda Yoksulluk Nafakasını Belirleyici Ölçütler”. MÜHF Hukuk Araştırmaları Dergisi 19/1 (2013), 358-391.
• MAK, Meclis Araştırması Komisyonu. Türkiye Büyük Millet Meclisi Aile Bütünlüğünü Olumsuz Etkileyen Olayları Araştırma Komisyonu Raporu. Ankara: TBMM, 2016. Erişim. 08. 10. 2024. ss399[1].pdf (20.52 MB)
• Mâverdî, Muhammed b. Muhammed b. Habîb el-Bağdâdî. el-Hâvî’l-kebîr. thk. Ahmet Abdullah. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-İlmiyye, 1994, 9/548.
• Mergînânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl el-Fergânî. el-Hidâye şerh-i Bidâyetü’l-mübtedî. thk. Muhammed Adnân Dervîş. Beyrut: Dâru’l-Erkâm Bin Ebî’l-Erkâm, ts.
• Müslim, Ebu’l-Hüseyin Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1991.
• Odabaşı, Büşra. “Yoksulluk Nafakasında Süre Sorunu”. İstanbul Barosu Dergisi 94/2 (2020), 45-82.
• Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi (HAK). Ankara: Meclis-i Mebusan, 1917.
• Önder, Emine. Muğla 203 No’lu Şer’iyye Sicili Defteri (1332-1334) Ve Hukuki Analizi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Yüksek Lisans, ts.
• Semerkandî, Ebû Bekr Alâüddîn Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed. Tuhfetü’l-Fukahâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1984.
• Serahsî, Şemsüddîn Ebûbekir Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el- Mebsût. thk. Halîl Muhyiddin el-Meyyis. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000.
• Şahin, Salih. Osmanlı’da Şehir Yönetimi Ve İstanbul’da Sosyal Hayat İstanbul Mahkemesi 225 Nolu Sicil (H. 1286-1287 / M. 1869-1870). Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2022.
• Tanrıverdi, Hasan. İslam Hukukunda Boşanma Tazminatı (Mut’a). Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 10/38 (2011), 443-463.
• TKM, Türk Kanunu Medenisi (Kanun No. 473). Resmî Gazete 339 (4.4.1926). Erişim 3 Ekim 2024. http://www.mevzuat.gov.tr
• TMK, Türk Medeni Kanunu (Kanun No. 4721). Resmî Gazete 4721 (8. 12.2001). Erişim 10 Ekim 2024. http://www.mevzuat.gov.tr
• Ulusal, Şemsettin. “İslam Ve Türk Aile Hukukunda Kocanın Nafaka Yükümlülüğünü Yerine Getirememesinin Tefrik/Boşanma Sebebi Olması”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 38 (2021), 185-208.
• Uyanık, Mehmet Zeki. “İslâm Aile Hukukunda Evlilik Ve Boşanma Nafakası Bağlamında Süresiz Nafaka Yasası”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47 (2019), 57-87.
• Yaman, Ahmet - Çalış, Halit. İslâm Hukuku. Ankara: Bilay, 2018.
• Zeylaî, Fahreddîn Osmân b. Ali. Tebyînü’l-hakâik şerhu Kenzi’d-dekâik. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-İslâmiyye, 1313.