Cinsiyet ve Adalet Normları Bağlamında Mirastaki Pay Farklılıklarının Fıkhî Analizi

Islamic inheritance law possesses a unique structure that distinguishes it from other inheritance systems by taking into account both individual rights and kinship ties. However, a lack of adequate understanding of this system has led to various criticisms, particularly claims that the distribution of the estate among heirs is unjust. A particularly prominent criticism is the claim that men receive significantly larger shares than women, a practice often portrayed as fundamentally unjust and incompatible with the principle of equality. Yet such claims, when made without considering the holistic and systematic nature of Islamic law, fail to reflect the true intent of its provisions. A proper understanding of inheritance law requires analyzing its rulings within their internal logic and broader legal context. There are cases in which women receive equal shares, instances where women receive more than men, and even scenarios where only women inherit while men receive nothing. These examples demonstrate that Islamic inheritance shares are proportionate to the familial and social responsibilities of each heir. Accordingly, the system is not based on gender-based injustice but rather on a justice model grounded in duty and responsibility. The purpose of this study is to demonstrate that Islamic inheritance law, when considered in its full context, embodies a consistent and equitable approach to justice. To achieve this, the research first outlines the general structure of Islamic inheritance law using classical sources. It then examines the principles underlying inheritance distribution and explains the rationale behind differences in shares. A review of current literature, including relevant books, theses, and articles, is also provided. Additionally, to enhance clarity, the study includes comparative examples illustrating how inheritance shares differ between men and women, thereby offering a contribution that goes beyond existing research.

İslâm miras hukuku, kendine özgü bir sisteme sahip olup hem bireysel hakları hem de akrabalık bağlarını gözeten ve bu özelliği ile diğer miras sistemlerinden ayrılan özgün bir yapıya sahiptir. Ancak bu yapının yeterince anlaşılamaması, vârislerin terekeyi paylaşımında adaletin sağlanmadığı yönünde çeşitli eleştirilerin gündeme gelmesine yol açmış ve açmaya da devam etmektedir. Özellikle, erkeklerin kadınlardan daha fazla pay almasının adalet ilkesine aykırı olduğu iddiası sıkça dile getirilmektedir. Ne var ki İslâm hukukunun bütüncül yaklaşımı göz önünde bulundurulmadan yapılan bu eleştiriler gerçeği yansıtmamaktadır. Zira miras hukukunu doğru anlamak, hükümlerin kendi iç bütünlüğü ve sistematik bağlamı ile birlikte değerlendirmek gerekmektedir. Bazı durumlarda kadınların erkeklerle eşit pay aldığı, kimi durumlarda kadınların daha fazla, erkeklerin ise daha az pay aldığı hatta bazı hallerde yalnızca kadının pay alıp erkeğin hiç pay almadığı örnekler bulunmaktadır. Bu durum, İslâm miras hukukunda payların vârislerin ailevi ve toplumsal yükümlülükleri ile doğru orantılı olarak belirlendiğini göstermektedir. Dolayısıyla burada cinsiyet temelli bir adaletsizlikten ziyade, görev ve sorumluluk esasına dayalı bir adalet anlayışı söz konusudur. Bu çalışmanın amacı, İslâm miras hukukunun kendi bütünlüğü içerisinde adaleti daima tesis edici bir yaklaşıma sahip olduğunu ortaya koymaktır. Bu amaç doğrultusunda araştırmada önce klasik kaynaklardan elde edilen bulgular ışığında İslâm miras hukukunun genel yapısı tanıtılmış, ardından miras hukukuna hâkim ilkeler çerçevesinde paylardaki farklılıkların gerekçelerine değinilmiştir. Ayrıca güncel literatür taraması yapılmış; ilgili kitap, tez ve makalelerden yararlanılarak konuya dair genel bir değerlendirme sunulmuştur. Bunun yanında, konunun daha anlaşılır kılınması için kadın ve erkek paylarının örnekler üzerinden karşılaştırılması yoluna gidilerek mevcut çalışmaların ötesinde yeni bir katkı sağlanması hedeflenmiştir.