The Concept Of Ghayr Mutaqawwim Property in Islamic Law Of Obligations And Its Effect On The Contract Of Sale Being Fāsid On One Side And Bātil On The Other Side

Yıl 2025, Sayı: 46, 1 - 19, 30.12.2025

Ahmet Muhammet Peşe , Büşra Nihan Çetinbaş

https://doi.org/10.59777/ihad.1682442

Öz

In Islamic law of obligations, the validity of a sales contract hinges on whether both the item being sold and the price paid by the customer qualify as property. If either item does not qualify as property, the contract is considered invalid. While there is a consensus among Islamic jurists on this issue there are disagreements regarding the precise definition of "property" as a fiqh term. What one school considers property may not be by another. The Hanafī jurists, in particular, have deepened these differences by introducing the concept of ghayr mutaqawwim property. According to the Hanafī jurists, property is divided into two categories: mutaqawwim and ghayr mutaqawwim. Goods that are not yet acquired, such as wood from a forest, or items not prohibited in other religions, such as wine, are considered ghayr mutaqawwim. Essentially, there is no distinction between the subject of the sales contract being ghayr mutaqawwim and it being something not included in the definition of property. However, a difference arises when these items are agreed upon as the price that the customer must pay in the sales contract. If the customer agrees to pay with a ghayr mutaqawwim good, the contract is considered bātil (void) in terms of the price and fāsid (irregular) in terms of the subject of the contract. To clarify the roles of the buyer and seller, Hanafī legal literature distinguishes two scenarios: If a ghayr mutaqawwim good is exchanged for a debt (dayn), the sales contract is bātil for both parties. If a ghayr mutaqawwim good is exchanged for a specific item (ayn), the contract becomes bātil with respect to the ghayr mutaqawwim good and fāsid with respect to the other item. It is noteworthy that Hanafī jurists, who typically classify invalid contracts as either bātil or fāsid, argue that a single contract can be bātil in one aspect and fāsid in another, thereby demonstrating a relative nature to contractual rulings. The purpose of this research is to uncover the original approaches of the Ḥanafīs through a careful examination of the explanations in fiqh literature and to contribute to the understanding of the distinction between fāsid and bātil contracts.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Contract of Sale , Bātil , Fāsid , Ghayr Mutaqawwim Property

İslâm Borçlar Hukukunda Gayri Mütekavvim Mal Kavramı ve Satım Akdinin Bir Taraftan Bâtıl Diğer Taraftan Fâsid Olmasına Etkisi

Öz

İslâm borçlar hukukunda satım akdinin konusunun veya müşterinin ödeyeceği bedelin mal niteliği taşıyıp taşımaması, akdin hükmüne etki eden önemli unsurlardan biri olarak kabul edilmektedir. Satım akdinde karşılıklı mübadele edilen bedellerden herhangi birinin mal niteliği taşımaması, akdin bâtıl olmasına neden olmaktadır. Bu hususta İslâm hukukçuları arasında görüş birliği bulunmaktadır. Ancak malın bir fıkıh terimi olarak ne anlama geldiği hususunda görüş ayrılıkları bulunmaktadır. Bir mezhebe göre mal tanımına dâhil olan bir şey, başka bir mezhebe göre mal tanımına dâhil olmayabilmektedir. Özellikle Hanefî mezhebine mensup hukukçular mal kavramına bağlı görüş ayrılıklarını biraz daha derinleştirerek gayri mütekavvim mal kavramını ortaya atmışlardır. Hanefîlere göre mallar, mütekavvim ve gayri mütekavvim olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Dağdaki odun gibi henüz ihrâz edilmemiş mallar ve şarap gibi diğer dinlerde yasaklanmayan mallar gayri mütekavvim olarak nitelendirilmektedir. Esasen satım akdinin konusunun gayri mütekavvim mal olmasıyla, mal niteliği taşımayan bir şey olması arasında fark yoktur. Bu ikisi arasındaki fark, onların satım akdinde müşterinin ödemesi gereken bedel olarak kararlaştırılmaları durumunda ortaya çıkmaktadır. Eğer müşterinin gayri mütekavvim bir mal ödemesi kararlaştırılırsa bu takdirde satım akdi, müşterinin ödediği gayri mütekavvim bedel bakımından bâtıl, akdin konusu bakımından fâsid olmaktadır. Taraflardan hangisinin müşteri hangisinin satıcı olduğunu belirleyebilmek için Hanefî hukuk literatüründe bu mesele, gayri mütekavvim malların deyn karşılığında mübadele edilmesi durumunda satım akdinin her iki taraf açısından bâtıl olduğu, gayri mütekavvim malların ayn karşılığında mübadele edilmesi durumunda ise satım akdinin bir taraftan (gayri mütekavvim mal tarafından) bâtıl diğer taraftan fâsid olduğu biçiminde formüle edilmiştir. Sahih olmayan akitleri genel olarak fâsid ve bâtıl olmak üzere ikiye ayırarak ele alan Hanefî hukukçuların bu meselede akdin bir taraftan bâtıl diğer taraftan fâsid olduğunu ileri sürmeleri, akdin hükmünün kimi zaman göreceli olduğunu göstermesi bakımından dikkat çekici niteliktedir. Bu araştırmanın amacı, Hanefîlerin sözü edilen orijinal yaklaşımlarını, fıkıh literatüründeki açıklamalar dikkatle incelenerek ortaya koymak ve fâsid-bâtıl ayrımının mahiyeti hakkındaki değerlendirmelere katkı sunabilmektir.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuku , Satım Akdi , Bâtıl Akit , Fâsid Akit , Gayri Mütekavvim Mal

Kaynakça

• Akgündüz, Ahmed. Karşılaştırmalı Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye (Mecelle Ta’dilleri ve Gerekçeleriyle Birlikte). İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2017.
• Ali Haydar Efendi. Düreru’l-hukkâm şerhu Mecelleti’l-ahkâm. 4 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017.
• Araz, Yunus. “İslam Hukuku Açısından Menfaat ve Menfaat İçerikli Bazı Tasarruflar”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 46 (Aralık 2016), 81-129. https://doi.org/10.29288/ilted.304778
• Aydın, Mehmet Âkif. “Deyn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/266-268. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Aynî, Mahmûd b. Ahmed Bedreddîn. el-Binâye fî şerhi’l-Hidâye. thk. Eymen Sâlih Şa‘bân. 13 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2000.
• Bâbertî, Ekmeluddîn Muhammed b Muhammed. el-‘İnâye şerhu’l-Hidâye (Fethu’l-Kadîr içinde). 10 Cilt. Lübnân: Dâru’l-Fikr, 1389.
• Bardakoğlu, Ali. “Butlân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/476-478. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Barutçu, Mehmet. Hanefi Mezhebi Bağlamında İslam Hukukunda Mal Türlerinin Hukuki İşlemlere Etkisi. Ankara: Adalet Yayınevi, 2023.
• “el-Bey‘”. el-Mevsûatü’l-fıkhiyye el-Kuveytiyye. Kuveyt: Vizâratüʾl-Evkâf ve’ş-Şüûni’l-İslâmiyye, 1404.
• Bilicioğlu, İlknur Yaşar. İslam Hukuku’nda Nitelikleri İtibarıyla Satım Akdine Konu Olamayan Mallar. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukukı İslamiyye ve Istılahâtı Fıkhiyye Kamusu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, ts.
• Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Hammâd el-Fârâbî. Tâcu’l-Luğa ve Sıhâhu’l-ʿArabiyye. thk. Ahmed ʿAbdulğafûr ʿAttâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1407/1987.
• Çağlar, Muhammet Ali. “Akitlerde Satış Bedelinin Meşrû Sınırını Belirleme Bağlamında Hanefî Mezhebinde Semenin Genel Özelliklerinin Tahlili”. ULUM 5/2 (Aralık 2022), 249-283. https://doi.org/10.54659/ulum.1126871
• Çalış, Halit. “İslâm Hukuku Literatüründe Eşya Hukukunun Temel Kavramları ve Konu ve Kapsam Açısından Milk Terimi”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 2 (2003), 185-205.
• Çetintaş, Recep. “Batıl Bey‘ Akdinde Teslim Alınan Malın Hasarını Tazmin Sorumluluğu”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 9/1 (Ocak 2023), 398-415. https://doi.org/10.5281/zenodo.7513505
• Dalgın, Nihat. “İslam Hukukuna Göre Satım Sözleşmesi Açısından Mal Kavramı”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/11 (Mart 1999), 97-128. https://doi.org/10.17120/omuifd.01195
• Ergün, Mehmet. “Hanefî Hukukçularına Göre Mâl Kavramı”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 12/63 (2019), 1222-1229. http://ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.php?navdil=tr&midno=126466875&MakaleAdi2=HANEF%C3%8E+HUKUK%C3%87ULARINA+G%C3%96RE+M%C3%82L+KAVRAMI
• Hacak, Hasan. “Mal”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/461-465. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Hacak, Hasan. “Menfaat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/131-134. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
• Haskefî, Alâüddîn Muhammed b. Alî. ed-Dürrü’l-muhtâr şerhu Tenvîru’l-ebsâr (Reddü’l-muhtâr içinde). 6 Cilt. Beyrût: Reddü’l-muhtâr, 2. Basım, 1966.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer. Reddü’l-muhtâr ale’d-Dürri’l-muhtâr. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1966.
• İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm. el-Bahrü’r-râʾik şerhu Kenzi’d-dekâʾik. 8 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, 2. Basım, ts.
• Kahraman, Abdullah - Karataş, Nizamettin. “İbn Hümam’ın Mezhebine Muhalif Bir Görüşü: Menfaatlerin Tazmini Meselesi”. Kocaeli İlahiyat Dergisi 1/2 (Aralık 2017), 43-70. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kider/issue/33133/345629
• Kahveci, Nuri. “İslam Hukuku Açısından Menfaatlerin Tazmini”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (Nisan 2006), 41-63. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ksuifd/issue/10242/245359
• Karaman, Hayreddin. “Ayn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/257-258. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd. Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâiʿ. 7 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2. Basım, 1986.
• Kemâlpaşazâde, Şemseddîn Ahmed. Îzâhu’l-İslâh. Riyâd: Mektebetü Câmiati’r-Riyâd, Kısmü’l-mahtûtât, 3345. https://archive.org/details/m015108/page/n137/mode/2up?view=theater
• Liv, Cemil. “Ticari Ürünlerde Mütekavvim Olma Şartının Fıkhi Açıdan Değerlendirilmesi”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 8/2 (Temmuz 2022), 602-619. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ihya/issue/71248/1071794
• Merğinânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr. el-Hidâye fî Şerhi Bidâyeti’l-Mübtedî. thk. Tallâl Yusuf. 4 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
• Nûr, Muhammed Süleyman. “İhtilâfü’l-fukahâ fî mâliyyeti’l-menâfi‘ ve ’âsâruh”. Mecelletü’l-Câmi’ati’l-İslâmiyye li’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye 23/1 (2015). https://doi.org/10.12816/0013690
• Ortaç, Gülsüm. “İmam Şâfiî’nin Menfaat Anlayışı”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 44 (Aralık 2024), 97-135. https://doi.org/10.59777/ihad.1458116
• Özpolat, İbrahim. Mütekavvim Mal -Klasik ve Modern Yaklaşımlar-. İstanbul: İktisat Yayınları, 2020.
• Semerkandî, Ebû Bekr Alâüddîn Muhammed b. Ahmed. Tuhfetü’l-fukahâ. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1994.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eʾimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. 30 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Maʿrife, 1993.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eʾimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l Maʿrife, 1431.
• Siğnâkî, Hüsâmeddîn Hüseyin b. Alî. en-Nihâye fî şerhi’l-Hidâye (Min bidâyeti kitâbi’l-büyûʿ ilâ nihâyeti fasl fîmâ yukrahü min kitâbi’l-büyûʿ). thk. Abdullah b. el-Hasen el-Ayderûs. 25 Cilt. Mekke: Câmiʿatü ʾÜmmü’l-Kurâ, Yüksek Lisans Tezi, 1435.
• Şeyhîzâde, Abdurrahman b. Muhammed. Mecma‘u’l-enhur fî şerhi Mülteka’l-ebhur. 2 Cilt. İstanbul: Dâru’t-Tıbâati’l-Âmire, 1328.
• Üsmendî, Ebü’l-Feth Alâüddîn Muhammed b. Abdilhamîd. Tarîkatü’l-hilâf fi’l-fıkh beyne’l-eimmeti’l-eslâf. thk. Muhammed Zekî Abdülber. Kâhire: Mektebetü Dâri’t-Türâs, 2007.
• Yerlikaya, Ünal. “Hanefî Hukuk Düşüncesinde Ayn-Deyn Ayrımı ve Hukukî Düzenlemelere Etkisi -İş ve İstisnâ’ Akdi Örneği-”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 8/1 (Haziran 2022), 289-319. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1080677
• Zebîdî, Muhammed b. Muhammed b. ʿAbdurrezzâk. Tâcu’l-ʿArûs min Cevâhiri’l-Kâmûs. thk. Heyet. 40 Cilt. b.y.: Dâru’l-Hidâye, ts.
• Zeylaʿî, Ebû Muhammed Fahruddîn Osmân b. Alî. Tebyînü’l-hakâʾik şerhu Kenzü’d-Dekâik. 6 Cilt. Kâhire: el-Matbaʿatü’l-Kübrâ el-Emîriyye, 1314.
• Zühaylî, Vehbe b. Mustafa. el-Fıkhü’l-İslâmî ve edilletühü. 10 Cilt. Dimaşk: Dâru’l-Fikr, 4. Basım, ts.