12./18. Yüzyıl Medine’sinde Bir Hanefî Muhaddis: Muhammed Saîd Sefer’in İlmî Kariyeri ve Risâlet’ül-hüdâ Adlı Şiiri

This study examines the scholarly profile of Muḥammad Saʿīd Safer, a relatively lesser-known poet and scholar of Medina in the 12th/18th century, and his reflections on the relationship between ḥadīth and fiqh through his poem Risālat al-Hudā fī Ittibāʿ al-Nabiyy al-Muqtadā. Previous studies focusing on certain prominent scholars or scholarly circles of the Ḥijāz have demonstrated that during the 11th–12th/17th–18th centuries, Mecca and Medina emerged as major centers of ḥadīth studies. In this context, the present article aims to contribute to the existing literature by exploring the scholarly career and thought of Muḥammad Saʿīd, a Medinan scholar who has not been studied within the framework adopted in this research. The study first addresses biographical information about Muḥammad Saʿīd, his teachers, the depth of his relationships with some of these teachers, his position within the scholarly milieu of Medina, and his writings. Furthermore, his scholarly career is analyzed within the multilayered network of social relations in Ottoman-ruled Medina, particularly in terms of his transition from a military position to the scholarly hierarchy and his subsequent rise within it. His poem Risālat al-Hudā, which emphasizes adherence to the Sunnah (ittibāʿ al-Sunnah) and prioritizing ḥadīths in cases of conflict with juristic opinions, is analyzed in order to elucidate the main intellectual concerns of the author and his stance toward them. Within this framework, the article also evaluates Muḥammad Saʿīd’s attitude toward the thought and actions of Muḥammad b. ʿAbd al-Wahhāb (d. 1206/1792)—with whom he may initially appear to share a similar position regarding adherence to the Sunnah, commitment to the madhhab, and criticism of bidʿa—based on the taqrīẓ he wrote for the first fatwa composed against him. The analysis demonstrates that Muḥammad Saʿīd’s views and stance as reflected in his poem correspond to those of a group of prominent Medinan scholars—such as Abū’l-Ḥasan al-Sindī al-Kabīr (d. 1139/1726–7), Muḥammad Ḥayāt al-Sindī (d. 1163/1749–50), and Abū’l-Ḥasan al-Sindī al-Ṣaghīr (d. 1187/1773)—who emphasized the centrality of ḥadīth within the sharʿī sciences, particularly in fiqh. In conclusion, the article seeks to contribute to a better understanding of the role of ḥadīth knowledge within the “revivalist movements” that became visible in the 12th/18th-century Islamic world, by examining the scholarly career and thoughts of one of the lesser-known figures of this intellectual milieu.

Bu çalışma, 12./18. yüzyıl Medine şehrinin nispeten az tanınan alimlerinden Muhammed Saîd Sefer’in ilmi kişiliği ve Risâletü’l-hüdâ fi’t-tibâ‘i’n-nebiyyi’l-muktedâ adlı şiiri çerçevesinde hadis-fıkıh ilişkisine dair düşüncelerini incelemektedir. Hicaz’ın bazı ileri gelen alimleri veya ulema gruplarını konu edinen önceki çalışmalar, 11–12./17–18. yüzyıllarda Mekke ve Medine’nin özellikle hadis ilimleri açısından önemli bir merkez hâline geldiğini ortaya koymuştur. Bu bağlamda makale, mevcut araştırmada öngörülen kapsam dahilinde ele alınmamış bir Medineli alim olan Muhammed Saîd’in ilmi kariyerini ve düşüncelerini inceleyerek mevcut literatüre katkı sunmayı amaçlamaktadır. Araştırmada öncelikle Muhammed Saîd’e dair biyografik bilgiler, ders aldığı hocalar, bir kısmıyla olan ilişkisinin derinliği, Medine uleması içindeki konumu ve eserleri ele alınmıştır. Ayrıca, Muhammed Saîd’in ilmi kariyeri, Osmanlı hâkimiyetindeki Medine’nin çok katmanlı sosyal ilişkiler ağı içinde, askeri bir görevden ilmiyeye geçişi ve bu alandaki yükselişi çerçevesinde değerlendirilmiştir. Muhammed Saîd’in Sünnet’e ittibâ ve mezhep görüşleriyle çatıştığı düşünülen yerlerde hadislere öncelik verilmesi temasını işleyen Risâletü’l-hüdâ adlı şiiri, yazarın düşünce dünyasında öne çıkan meseleler ve bunlar karşısındaki tutumunu ortaya koymak üzere analiz edilmiştir. Bu bağlamda, ilk bakışta Sünnet’e ittibâ, mezhebe bağlılık ve bidat eleştirileri konularında benzer bir tutuma sahip olduğu düşünülebilecek Muhammed b. Abdülvehhâb’ın (ö. 1206/1792) düşünce ve eylemlerine dair yaklaşımı, ona karşı kaleme alınan ilk fetvaya yazdığı takriz üzerinden değerlendirilmiştir. İnceleme sonunda, Muhammed Saîd’in şiirinde sergilediği tutum ve savunduğu görüşlerin, Ebü’l-Hasen es-Sindî el-Kebîr (ö. 1139/1726-7), Muhammed Hayât es-Sindî (ö. 1163/1149-50) ve Ebü’l-Hasen es-Sindî es-Sağîr (1187/1773) gibi ileri gelen Medine ulemasının içinde yer aldığı, hadisin fıkıh başta olmak üzere şer’î ilimlerdeki konumunu öne çıkaran bir ulema grubunun düşüncelerini yansıttığı gösterilmiştir. Sonuç olarak çalışma, 12./18. yüzyıl İslam dünyasında görünür hâle gelen “ihyâ hareketleri” ve bu bağlamda temel kaynaklara dönüş düşüncesi içinde Sünnet bilgisinin rolünün daha iyi anlaşılmasına, bu sürecin az tanınan aktörlerinden birinin ilmi kariyeri ve düşünceleri üzerinden katkı sunmayı amaçlamaktadır.