A Hanafī Muhaddith in 12th/18th-Century Medina: The Scholarly Career of Muhammad Saʿīd Safar and His Poem Risālat al-Hudā

Yıl 2025, Sayı: 46, 223 - 256, 30.12.2025

İrfan İnce

https://doi.org/10.59777/ihad.1741093

Öz

This study examines the scholarly profile of Muḥammad Saʿīd Safer, a relatively lesser-known poet and scholar of Medina in the 12th/18th century, and his reflections on the relationship between ḥadīth and fiqh through his poem Risālat al-Hudā fī Ittibāʿ al-Nabiyy al-Muqtadā. Previous studies focusing on certain prominent scholars or scholarly circles of the Ḥijāz have demonstrated that during the 11th–12th/17th–18th centuries, Mecca and Medina emerged as major centers of ḥadīth studies. In this context, the present article aims to contribute to the existing literature by exploring the scholarly career and thought of Muḥammad Saʿīd, a Medinan scholar who has not been studied within the framework adopted in this research. The study first addresses biographical information about Muḥammad Saʿīd, his teachers, the depth of his relationships with some of these teachers, his position within the scholarly milieu of Medina, and his writings. Furthermore, his scholarly career is analyzed within the multilayered network of social relations in Ottoman-ruled Medina, particularly in terms of his transition from a military position to the scholarly hierarchy and his subsequent rise within it. His poem Risālat al-Hudā, which emphasizes adherence to the Sunnah (ittibāʿ al-Sunnah) and prioritizing ḥadīths in cases of conflict with juristic opinions, is analyzed in order to elucidate the main intellectual concerns of the author and his stance toward them. Within this framework, the article also evaluates Muḥammad Saʿīd’s attitude toward the thought and actions of Muḥammad b. ʿAbd al-Wahhāb (d. 1206/1792)—with whom he may initially appear to share a similar position regarding adherence to the Sunnah, commitment to the madhhab, and criticism of bidʿa—based on the taqrīẓ he wrote for the first fatwa composed against him. The analysis demonstrates that Muḥammad Saʿīd’s views and stance as reflected in his poem correspond to those of a group of prominent Medinan scholars—such as Abū’l-Ḥasan al-Sindī al-Kabīr (d. 1139/1726–7), Muḥammad Ḥayāt al-Sindī (d. 1163/1749–50), and Abū’l-Ḥasan al-Sindī al-Ṣaghīr (d. 1187/1773)—who emphasized the centrality of ḥadīth within the sharʿī sciences, particularly in fiqh. In conclusion, the article seeks to contribute to a better understanding of the role of ḥadīth knowledge within the “revivalist movements” that became visible in the 12th/18th-century Islamic world, by examining the scholarly career and thoughts of one of the lesser-known figures of this intellectual milieu.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Madhhab Criticism , 12/18th Century , Hadīth–Fiqh Relationship , Revival Movements , Muhammad Saʿīd Safar

12./18. Yüzyıl Medine’sinde Bir Hanefî Muhaddis: Muhammed Saîd Sefer’in İlmî Kariyeri ve Risâlet’ül-hüdâ Adlı Şiiri

Öz

Bu çalışma, 12./18. yüzyıl Medine şehrinin nispeten az tanınan alimlerinden Muhammed Saîd Sefer’in ilmi kişiliği ve Risâletü’l-hüdâ fi’t-tibâ‘i’n-nebiyyi’l-muktedâ adlı şiiri çerçevesinde hadis-fıkıh ilişkisine dair düşüncelerini incelemektedir. Hicaz’ın bazı ileri gelen alimleri veya ulema gruplarını konu edinen önceki çalışmalar, 11–12./17–18. yüzyıllarda Mekke ve Medine’nin özellikle hadis ilimleri açısından önemli bir merkez hâline geldiğini ortaya koymuştur. Bu bağlamda makale, mevcut araştırmada öngörülen kapsam dahilinde ele alınmamış bir Medineli alim olan Muhammed Saîd’in ilmi kariyerini ve düşüncelerini inceleyerek mevcut literatüre katkı sunmayı amaçlamaktadır. Araştırmada öncelikle Muhammed Saîd’e dair biyografik bilgiler, ders aldığı hocalar, bir kısmıyla olan ilişkisinin derinliği, Medine uleması içindeki konumu ve eserleri ele alınmıştır. Ayrıca, Muhammed Saîd’in ilmi kariyeri, Osmanlı hâkimiyetindeki Medine’nin çok katmanlı sosyal ilişkiler ağı içinde, askeri bir görevden ilmiyeye geçişi ve bu alandaki yükselişi çerçevesinde değerlendirilmiştir. Muhammed Saîd’in Sünnet’e ittibâ ve mezhep görüşleriyle çatıştığı düşünülen yerlerde hadislere öncelik verilmesi temasını işleyen Risâletü’l-hüdâ adlı şiiri, yazarın düşünce dünyasında öne çıkan meseleler ve bunlar karşısındaki tutumunu ortaya koymak üzere analiz edilmiştir. Bu bağlamda, ilk bakışta Sünnet’e ittibâ, mezhebe bağlılık ve bidat eleştirileri konularında benzer bir tutuma sahip olduğu düşünülebilecek Muhammed b. Abdülvehhâb’ın (ö. 1206/1792) düşünce ve eylemlerine dair yaklaşımı, ona karşı kaleme alınan ilk fetvaya yazdığı takriz üzerinden değerlendirilmiştir. İnceleme sonunda, Muhammed Saîd’in şiirinde sergilediği tutum ve savunduğu görüşlerin, Ebü’l-Hasen es-Sindî el-Kebîr (ö. 1139/1726-7), Muhammed Hayât es-Sindî (ö. 1163/1149-50) ve Ebü’l-Hasen es-Sindî es-Sağîr (1187/1773) gibi ileri gelen Medine ulemasının içinde yer aldığı, hadisin fıkıh başta olmak üzere şer’î ilimlerdeki konumunu öne çıkaran bir ulema grubunun düşüncelerini yansıttığı gösterilmiştir. Sonuç olarak çalışma, 12./18. yüzyıl İslam dünyasında görünür hâle gelen “ihyâ hareketleri” ve bu bağlamda temel kaynaklara dönüş düşüncesi içinde Sünnet bilgisinin rolünün daha iyi anlaşılmasına, bu sürecin az tanınan aktörlerinden birinin ilmi kariyeri ve düşünceleri üzerinden katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Mezhep Eleştirisi , 12/18’inci Yüzyıl , İhya Hareketleri , Hadis-Fıkıh İlişkisi , Muhammed Saîd Sefer

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Teşekkür

Yapıcı eleştirileriyle yazının iyileştirilmesine katkıda bulunan anonim hakemlere ve Merve Öztürk'e (İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, M.A.) teşekkür ederim.

Kaynakça

• Arif Hikmet Bey. Mecmû‘atü’t-terâcim. İstanbul: Millet Kütüphanesi, Ali Emiri, 788, 1-83.
• Aydın, Ahmet. “18. Yüzyıl Medinesi’nde Sindî Âlimler”. The Journal of International Social Research 11/60 (2018), 1207–1220.
• Aydın, Ahmet. “Ebû’l-Hasen es-Sindî’nin Birgivî’nin Eserine Yazdığı Menhelü’l-Hüdât ilâ Muaddili’s-Salât Adlı Şerhi Çerçevesinde Taʿdîl-i Erkân Kavramı”. The Journal of International Social Research 12/62 (2019), 1690–1702.
• Aydın, Ahmet. “Namazda Başka Bir Mezhepten Olan İmama Uymanın Hükmüne Dair Tartışmalar ve Rahmetullah es-Sindî’nin Risâle fî Beyâni’l-İktidâ bi’ş-Şâfiiyye ve’l-Hilâf fî Zâlik Adlı Risâlesi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 12/62 (2019), 1677–1689.
• Ayyaşî, Ebû Sâlim Abdullâh b. Muhammed. er-Rihletü’l-ayyâşiyye: mâu‘l-mavâid. thk. Saîd el-Fâzilî - Süleymân el-Kureşî. Abu Dhabi: Dâru’s-Süveylî li’n-Neşri ve’t-Tevzî, 2006.
• Cebertî, Abdurrahmân b. Hasan. Târîhu acâibu’l-âsâr fi’t-terâcimi ve’l-ahbâr. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, ts.
• Çiftci, Adem. “Emîr Pâdişâh’ın Hayatı ve Risâle Ferîde fî İktidâi’l-Hanefiyye bi’ş-Şâfiîyye İsimli Eserinin Tahkik ve Değerlendirmesi”. Tahkik: İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 14 (Aralık 2024), 101–137
• Damadî, Hasan b. Ahmed. Ukûdu’d-dürer bi-terâcimi ulemâi’l-karni’s-sâlisi aşer. thk. Abdülhamîd b. Sâlih. Sana: el-Ceyl’l-Cedîd Naşirûn, 1424/2013.
• Dumairieh, Naser. Sufis and Their Lodges in the Ottoman Hijâz: Hasan b. Alī al-ʿUjaymī’s (d. 1113/1702) Khabāyā al-zawāyā “Secrets of the Lodges” & Risāla fî turuq al-sūfiyya “Treatise on Sufi Orders”. Leiden: Brill, 2023.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eşas es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Muhammed Avvâme. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Reyyân, 1998/1419.
• Ensârî, Abdülkerîm b. Abdurrâhmân. Tuhfetü’l-mühibbîn ve’l-ashâb fî ma‘rifeti mâ l’i-medeniyyine mine’l-ensâb. thk. Muhammed el-Matvî. Tunus: el-Mektebetü’l-Atîka, 1390/1970.
• Esad Efendi. el-Fetâva’l-es‘adiyye. 2 Cilt. Mısır: el-Matba‘atü’l-Hayriyye, 1309.
• Hâşimî, Seyyid Cafer b. Hüseyin. el-Ahbârü’l-garîbe fî zikri mâ vaka‘a bi-tîbe’l-habîbe. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1413/1993.
• Irâkî, Abdürrahîm b. el-Hüseyn. Şerhü’t-tebsire ve’t-tezkire. thk. Abdüllatîf el-Hümeym - Mâhir Yâsîn Fahl. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1423/2002.
• İbn Emîr-i Hâcc, Muhammed Şemsüddîn. et-Takrîr ve’t-tahbîr. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983/1403.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Muhammed b. Ebî Bekr. İ‘lâmu’l-muvakki‘în. thk. Ebû Ubeyde. 7 Cilt. Suudi Arabistan: Dâru İbni’l-Cevzî li’n-Neşr ve’t-Tevzî, 1423/2002.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed el-Kazvînî. es-Sünen. thk. M. Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. Kahire: Matba‘atu Dâri İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1388/1918.
• İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed. Fethü’l-kadîr. 7 Cilt. Mısır: Şeriketü Mektebeti ve Matba‘ati Mustafâ el-Bâbî el-Halebî, 1389/1970.
• İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed el-Kurtubî. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktasıd. 2. Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1406/1986.
• İnce, İrfan. Medina im 12./18. Jahrhundert: Politische Strukturen, Beziehungen und Konflikte, mit Einblicken in den Gelehrtendiskurs. Bochum: Ruhr-Universität Bochum, Fakultät für Philologie, Doktora Tezi, 2014.
• İnce, İrfan. “Ḥarem-i Şerîf’te Teʿaddüd-i Cemâʿât: Uygulamanın Başlangıcı, Tarihî Gelişimi ve Konuyla İlgili Fıkhî Tartışmalar (Hicrî 6–10. yy.)”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 67 (Aralık 2024), 161–192.
• Kârî, Ali b. Sultân. Fathü bâbi’l-inâye bi-şerhi’n-nukâye. thk. Muhammed Nizâr Temîm - Heysem Nizâr Temîm. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Erkam b. Ebi’l-Erkam, 1418-1997.
• Kârî, Ali b. Sultân.“El-meşrebü’l-verdî fi mezhebi’l-mehdî”. Mecmû‘u resâili’l-allâme ali el-kârî. nşr. Muhammed Hallûf el-Abdullâh. 8 Cilt. Fatih: Lubab Yazma Eserleri İhya ve İlmi Araştırma Yayınları, 1437/2026.
• Kârî, Ali b. Sultân. Tebyînu’l-ibâre li-tahsîni’l-işâre. İstanbul: Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, 1687, 15a-20b.
• Murâdî, Muhammed Halîl. Silkü’d-dürer fî a‘yâni’l-karni’s-sânî aşer. 4. Cilt. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye-Dârü İbn Hazm, 1408/1988.
• Mirdâd, Ebü’l-Hayr Abdullâh. Muhtasar min kitâbi neşrü’n-nevr ve’z-zehr fî terâcimi efâzili mekke. nşr. Muhammed Saîd el-Âmûdî - Ahmed Ali. Cidde: Âlemü’l-Ma‘rife, 1406/1987.
• Müellifun Mechûl (Ebu’s-Su‘ûd eş-Şirvânî). Terâcimu a‘yâni’l-medîneti’l-münevvere fi’l-karni’s-sânî aşer el-hicrî. thk. Muhammed et-Tûncî. Cidde: Dâru’ş-Şurûk li’n-Neşri ve’t-Tıbâ‘a, 1404/1984.
• Medenî, Seyyid Mirzâ Hoca b. Seyyid Âlim en-Nakşbendî. Tahkîkü’l-isâbe fi’r-reddi alâ men mene‘a refu’s-sebbâbe. İstanbul: Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, 1687, 1a-14a.
• Mizcâcî, Abdülhalik b. Ali. Nüzhetü riyâzi’l-icâzeti’l-müstetâbe bi-zikri menâkibi’l-meşâyih ehli’r-rivâye ve’l-isâbe. thk. Mustafâ Abdülkerîm el-Hatîb - Abdullâh Muhammed el-Yemenî. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1418/1997.
• Musakhanov, Orkhan. “Muhammed Hayât es-Sindî’nin (ö. 1163/1750) Fethu’l-Vedûd Alâ Vahdeti’l-Vücûd İsimli Vahdet-i Vücûd Reddiyesinin Tahkiki ve Eleştirisi.” Afyon Kocatepe Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 1/1 (2018), 94–132.
• Okuyucu, Nail. Batı Gözüyle Tecdid: İslâm Dünyasında Tecdid Hareketleri (1700-1850). İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
• Parsâ, Muhammed. el-Fusûlü’s-sitte. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 395M, 1a.-101b.
• San‘ânî, Muhammed b. İsmâîl el-Emîr. Tathîru’l-i‘tikâd an edrâni’l-ilhâd. thk. Abdullâh b. Yûsuf. Kuveyt: Dârü’l-Hulefâ li’l-Kitâbi’l-İslâmî, 1984.
• San‘ânî, Muhammed b. İsmâîl el-Emîr. Risâletü’l-idrâk li-za‘fi edilleti tahrîmi’t-tinbâk. Riyad: Mektebetü Câmi‘atü’l-Melik Su‘ûd, Mahtûtât, 7721, 28b-31b.
• Sefer, Muhammed Saîd. Risâletü’l-hüdâ fi’t-tibâ‘i’n-nebiyyi’l-muktedâ. thk. Abdullâh b. Sürûr el-Cûdî. Mekke: Dâru Selef li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1440/2018.
• Sefer, Muhammed Saîd. Risâle. Medine: Beşîr Âğa Kütüphanesi, 550/101,105b-110a.
• Sefer, Ahmed b. Muhammed Saîd, Feyzu’l-cevvâd bi-uluvvi’l-isnâd. el-Elûke. “Mektebetü’l-elûke”. Erişim 9 Temmuz 2025. https://www.alukah.net/library/0/130852/, 1a-13a.
• Sindî, Ebü’l-Hasen (el-Kebîr). el-Bedrü’l-münîr fi’l-keşfi an mebâhisi fethi’l-kadîr. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, Nadir Eserler, 820: 1b-459b.
• Sindî, Muhammed Sâdık en-Nakşibendî Ebü’l-Hasen (es-Sağîr). İhyâü’l-ahyâ fî hayâti’l-enbiyâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 3427, 52b-65b.
• Sindî, Ebü’t-Tayyib. Kurretü’l-enzâr alâ şerhi tenvîri’l-ebsâr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Aşir Efendi, 113, 1a-640b.
• Sindî, Muhammed Hayât. Tuhfatü’l-enâm fi’l-amel bi-hadisi’n-nebiyyi aleyi’s-selâm. thk. Ebû Ali Tâhâ Bû-Sureyh. Beyrut: Dâru İbn Hazm – el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1414/1993.
• Sindî, Muhammed Hayât. Risâltü reddi rüsûmi’l-câhiliyye. thk. Hânî b. Sâlim el-Hârisî. Beyrut: Dâru’l-Beşâiiri’l-İslâmiyye, 1446/2024.
• Sindî, Muhammed Hayât. Risâle. Tahran: Kütübhâne-i Meclis-i Şûrâ-yı İslâmî, 207345/16180, 81b–94a.
• Sirhindî, Ahmed. el-Mektûbât. çev. Muhammed Murâd el-Mekkî. thk. Abdullâh Ahmed el-Mısrî. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’n-Nîl, ts.
• Tettevî, Muhammed Hâşim. Dirhemü’s-surra fî vaz‘i’l-yedeyni tahte’s-sürre. thk. Nuaym Eşref Nûr Ahmed. Karaçi: İdâretü’l-Kur’ân ve’l-Ulûmi’l-İslâmiyye, 1414.
• Traboulsi, Samer. “An Early Refutation of Muhammad ibn Abd al-Wahhâb's Reformist Views”. Die Welt des Islams 42/3 (2002), 373–415.
• Voll, John. “Abdallah Ibn Salim al-Basrî and 18th Century Hadīth Scholarship”. Die Welt des Islams 42/3 (2002), 357–372.
• Zebîdî, Muhammed Murtaza. el-Mu‘cemu’l-muhtass. thk. Nizâm Muhammed Sâlih Ya‘kûbî - Muhammed b. Nâsır el-Acemî. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1427/2006.
• Zebbâre, Muhammed. Naylü’l-vatar min terâcimi ricâli’l-yemen fi’l-karni’s-sâlis aşer. Kahire: el-Matba‘atü’s-Selefiyye, 1929–1930.