A Study on the Life, Works, and the Commentary al-Manjāt ʿalā Matn al-Mirqāt of Hocazāde Muhammad Rāsim al-Malātī

Yıl 2025, Sayı: 46, 139 - 187, 30.12.2025

Mehmet Birsin , Ömer Tozal , Emine Küçükşahin

https://doi.org/10.59777/ihad.1753058

Öz

Hocazāde Muḥammad Rāṣim al-Malāṭī was a distinguished 19th-century Ottoman scholar, jurist, and commentator renowned for his expertise in jurisprudence, theology, exegesis, and taṣawwuf. Born in Malatya, he studied in Istanbul and served as a judge and teacher across Anatolia. Fluent in Arabic, Turkish, and Persian, he authored numerous works across various Islamic sciences. This article focuses on his significant contribution to Islamic legal theory through his commentary al-Manjāt ʿalā matn al-Mirqāt, and presents a comprehensive overview of his intellectual biography and scholarly legacy. al-Manjāt is a commentary on Molla Hüsrev’s concise but challenging text Mirqāt al-uṣūl, a foundational work in usūl al-fiqh. Hocazāde’s aim was not merely explanatory; he sought to clarify ambiguities, eliminate excessively long discussions, and offer a more accessible version for students and scholars. His approach reflects a balance between classical tradition and the practical needs of the 19th-century Ottoman scholarly environment. The article first outlines Hocazāde’s background, including his education, teaching career, and judicial appointments, and presents a catalog of his known works, which demonstrate the breadth of his intellectual contributions. Special focus is given to al-Manjāt, analyzing its structure, manuscript characteristics, style, and methodology. The commentary draws upon major classical sources such as Sadr al-Sharīʿa, al-Taftāzānī, Ibn Melek, and Güzelhisārī, and integrates materials from various disciplines like fiqh, grammar and theology. The study also examines the sole surviving manuscript of al-Manjāt, noting its physical features, script, marginal notes, and scribal inconsistencies. The article concludes that al-Manjāt is not only a commentary but also a didactic work shaped for Ottoman madrasa education. It represents both the preservation and reinterpretation of classical scholarship, offering valuable insight into late Ottoman intellectual life.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Legal Thought , Islamic Law , Rāsim al-Malātī , Commentaries on Mirqāt , Mirʾāt al-usūl , al-Manjāt

Proje Numarası

3658381

Teşekkür

This study was produced within the scope of the project titled 'Critical Edition and Translation of al-Manjāt ʿalā Matn al-Mirqāt of Hocazāde Muhammad Rāsim al-Malātī', supported by the Scientific Research Projects (BAP) Coordination Unit of Inönü University. We would like to thank them for their support.

Hocazâde Rasim El-Malâtî’nin Hayatı ve el-Mencât ʿalâ metni’l-Mirkât Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme

Öz

Hocazâde Muhammed Râsim el-Malâtî, 19. yüzyıl Osmanlı ilmî geleneğinde yetişmiş çok yönlü bir âlimdir. Malatya’da doğmuş, eğitimini İstanbul’da tamamlamış, Anadolu’nun pek çok bölgesinde kadı ve müderris olarak görev yapmıştır. Arapça, Türkçe ve Farsça dillerinde kaleme aldığı eserlerle farklı alanlarda derinleşmiş bir ilim adamı olan Hocazâde, tefsirden tasavvufa, fıkıhtan kelama kadar birçok alanda özgün metinler üretmiştir. Bu makale, onun özellikle fıkıh usulüne dair kaleme aldığı el-Mencât ʿalâ Metni’l-Mirḳât adlı eserini merkeze almakta, hayatı, ilmî kimliği, eserleri ve yöntem anlayışı hakkında kapsamlı bir değerlendirme sunmaktadır. el-Mencât, Molla Hüsrev’in Mirkātu’l-vuṣūl adlı temel fıkıh usulü metnine yazılmış bir şerh olup, aynı zamanda metnin hacimli ve zor anlaşılır şerhi olan Mirʾâtü’l-uṣûl’ün eksiklerini telafi etme amacı taşımaktadır. Hocazâde bu eserde, metnin kapalı yönlerini açığa çıkarmış, gereksiz tartışmaları eleyerek daha sade ve öğretici bir anlatım ortaya koymuştur. Eser, sadece bir açıklama metni olmaktan öte, dönemin ilmî ihtiyaçlarına hitap eden bir usul çözümlemesi niteliği taşır. Makale, öncelikle Hocazâde’nin ailesi, eğitimi, meslekî hayatı ve görev aldığı yerler hakkında arşiv belgelerine dayalı bilgiler sunmaktadır. Ardından yazarın ulaşılan tüm eserleri detaylı şekilde sıralanmakta, bunlar arasında el-Mencât’ın özel yeri vurgulanmaktadır. Eserin tek yazma nüshası tanıtılmakta, fiziksel özellikleri, istinsah durumu, yazım hataları, kaynak kullanımı ve yapısı metin analizi yöntemiyle incelenmektedir. Eserin kaynakları arasında Sadrüşşerîa, Teftâzânî, İbn Melek ve Güzelhisârî gibi klasik otoritelerin bulunduğu, ayrıca fıkıh, kelam, tasavvuf ve Arap dili grameriyle ilgili çok sayıda eserden yararlanıldığı görülmektedir. Sonuç olarak el-Mencât, yalnızca bir şerh değil, aynı zamanda 19. yüzyıl Osmanlı medrese geleneğinde usul düşüncesinin geldiği noktayı yansıtan önemli bir eserdir. Fıkıh usulü alanında yapılan klasik yorumların yeniden değerlendirilmesini sağlayan bu metin gerek içerik gerek yöntem açısından dönemin entelektüel dinamiklerine ışık tutmaktadır. Bu yönüyle çalışma, klasik Osmanlı hukuk düşüncesinin anlaşılmasına ciddi katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Hukuk Düşüncesi , İslam Hukuku , Râsim el-Malâtî , Mirkât Şerhleri , el-Mencât

Proje Numarası

3658381

Teşekkür

Bu çalışma, İnönü Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri (BAP) Koordinatörlüğü tarafından desteklenen “Hocazâde Muhammed Râsim el-Malatî'nin el-Mencât alâ Metni’l-Mirkât Adlı Eserinin Tahkik ve Tercümesi” başlıklı proje kapsamında üretilmiştir. Desteklerinden ötürü teşekkür ediyoruz.

Kaynakça

• Abdulazîz el-Buhârî, Ahmed b. Muhammed Alâuddin. Keşfu’l-Esrâr an Usûli Fahru’l-İslam el-Bezdevî. ed. Muhammed Mu’tasımbillah el-Bağdâdî. İstanbul - Beyrut: Şeriketu’s-Sahfeti’l-Osmaniyye Tasvir: Dâru’l-Kitabi’l-İslâmi, 3. Basım, 1890.
• Aktan, Muhammet Felat. Hoca-Zâde Muhammed Râsim Hikmet’in Hâb-nâme’si (1b-168a) İnceleme-Metin-Dizin. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora, 2019.
• Baktır, Mustafa. “Tireli İbn Melek, Hayatı, Eserleri ve Menar Şerhi”. Atatürk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 9 (1991), 40-66.
• Bayraktar, Şule. Hocazâde Muhammed Râsim Hikmet Efendi’nin Tuhfetü’l-Âşıkîn Hediyyetü’l-Ma’şûkîn Adlı Mevlid Şerhi (1a -83a ). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2015.
• Başkaya, Mümtaz. “Buldan İlçesinin Tarihçesi ve Buldan Adının Anlamı”. Buldan Sempozyumu. Denizli: Pamaukkale Üniversitesi Yayınları, 2016. Hocam noktalama işaretlerini kontrol edelim.
• Beğavî, Ebû Muhammed el-Husyen b. Mes’ûd. Meâlimu’t-Tenzîl fî Tefsîri’l-Kur’ân. ed. Muhammed Abdullah en-Nemr ve diğerleri. Beyrut: Dâru’t-Taybe li’n-Neşr ve’t-Tevzî’, 1997.
• Beyazıt, Yasemin. “XVI Yüzyıl Osmanlı İlmiyye Kanûnnâmeleri ve Medrese Eğitimi”. Belleten 78/283 (2014), 955-981.
• Beyzâvî, Nâsıruddin Ebû Seîd Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1. Basım, 1418.
• Bilgili, İsmail. “Son Dönem Osmanlı İslâm Hukukçularından Şeyhzade Ahmed Ziya Efendinin Hasan Kudsî Efendiden Aldığı İlmî İcazet”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 1/1 (2012), 21-75.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Sicill-i Ahvâl İdâre-i Umûmiyesi Defterleri [DH.SAİDd]. No. 4, 458. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
• BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Sicill-i Ahvâl İdâre-i Umûmiyesi Defterleri [DH.SAİDd]. No. 223, 3b. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
• BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Sicill-i Ahvâl İdâre-i Umûmiyesi Defterleri [DH.SAİDd]. No. 445, 3b. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
• Boynukalın, Mehmet. “Hanefi Usûl Muhtasarlarının Gelişimi: III Habbâzî’nin Muğnî’si ve Hanefi Usulündeki Yeri”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 31 (2018), 589-609.
• Celaluddin es-Suyûtî, Abdurrahman b. Ebî Bekr. el-İtkân fî Ulûmi’l-Kur’ân. Kahire: el-Hey’etu’l-Mısriyyetu’L-Âmme li’l-Kitâb, 1973.
• Ceylan, Kübra. Hocazâde Muhammed Râsim Hikmet Efendi’nin Tuhfetü’l-Âşıkîn Hediyyetü’l-Ma’şûkîn Adlı Mevlid Şerhi (83a-164a). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2015.
• Coulson, Noel James. A History of Islamic Law. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1964.
• Eser, İzzet. Hoca-Zâde Muhammed Râsim Şerh-i Müntehabât-ı Mesnevî (İnceleme-Metin-Dizin). Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora, 2019.
• Fahrettin Atar, “Abdulaziz el-Buhârî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
• Güzelhisârî, Mustafa Hulusi. Menâfiʿu’d-deḳâiḳ fî şerḥi Mecâmiʿi’l-ḥaḳāʾiḳ. İstanbul: Daru’t Tabâti’l Âmire, 1273.
• Hallâf, Abdulvehhab. İlmu usûli’l-fıkh ve hulâsatu’t-teşrîi’l-islâmî. Kahire: Dâru’l-fikri’l-arabî, 1996.
• Hudarî, Muhammed. Târîhu’t-Teşrîi’l-İslâmî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 7. Basım, 1960.
• Ibrahim, Ahmed Fekry. “Customary Practices as Exigencies in Islamic Law Between a Source of Law and a Legal Maxim”. ORIENS 46 (2018), 289-318.
• İbn Melek, Abdullatîf. Şerhu Menâri’l-envâr fî usûli’l-fıkh. Beyrut: Matbaatu’n-Nefîse el-Osmaniyye, Tasvîr: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1308.
• Kevâşî, Ebu’l-Abbâs Ahmed b. Yûsuf b. el-Husyen. et-Telhîs fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-Azîm. ed. Ammâr Kadrî el-İyâdî. Birleşik Arap Emirlikleri - Beyrut: Dâru’l-Beşîr - Dâru İbn Hazm, 1. Basım, 2019.
• Koca, Ferhat. “Menârü’l-Envâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/118-119. Ankara, 2004.
• Koca, Ferhat. “Mirʾâtü’l-usûl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/148. Ankara, 2020.
• Kübra Ceylan, Hocazâde Muhammed Râsim Hikmet Efendi’nin Tuhfetü’l-Âşıkîn Hediyyetü’l-Ma’şûkîn Adlı Mevlid Şerhi (83a-164a). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2015.
• Molla Hüsrev, Mehmed b. Ferâmurz b. Ali. Mirkâtü’l-vusûl ilâ İlmi’l-usûl - Mir’âtü’l-Usûl fî Şerhi Mirkâti’l-Vusûl: Molla Hüsrev’in Fıkıh Usûlü. ed. Davut İltaş. çev. Davut İltaş. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2023.
• Molla Hüsrev, Muhammed b. Ferâmuz b. Ali. Mirʾâtü’l-uṣûl fî şerḥi Mirḳāti’l-vüṣûl. İstanbul: Dersaadet, Şirket-i Sahafiye-i Osmaniye, 1321.
• Nesefî, Ebu’l-Berekât Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Tefsîru’n-Nesefî -Medâriku’t-Tenzîl ve Hakâiku’t-Te’vîl. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1. Basım, 1998.
• Özen, Şükrü. “Osmanlı Dönemi Fetvâ Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3/5 (2005), 249-378.
• Özen, Şükrü. “Tenkîhu’l-usûl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/454-458. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
• Râsim el-Malâtî, Hocazâde Muhammed. el-Mencât ʿalâ Metni’l-Mirḳât. İstanbul: Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi Rıza Paşa Kütüphanesi Koleksiyonu, A683, 1-395.
• Râsim el-Malâtî, Hocazâde Muhammed. İcazetnâme. İstanbul: İBB Atatürk Kitaplığı, Nadir Eserler Koleksiyonu, OE_Yz_001123/05, 25a-25b.
• Râsim el-Malâtî, Hocazâde Muhammed. Risâletu Valideyn, İstanbul: İBB Atatürk Kitaplığı, Nadir Eserler Koleksiyonu, OE_Yz_001123/05, 22b-23a.
• Savran, Ömer. “Mehmed Râsim’in Mesnevî’nin İlk On Sekiz Beytine Şerhi ve Şerh Anlayışı”. Journal of Turkish Studies 4 (2009), 387-406.
• Siracuddin el-Hindî, Ömer b. İshâk eş-Şilbî el-Gaznevî. Şerhu’l-Muğnî fî usûli’l-fıkh. ed. Saterya Efendi Zeyn. Mekke: Câmiʿatu Ümmü’l-Ḳurâ, 1985.
• Şa’rânî, Abdulvehhâb b. Ahmed. el-Mîzânu’l-kubrâ. ed. Abdurrahman Mahmud es-Sa’dî. Dımeşk: Dâru’t-Takvâ, 1. Basım, 2022.
• Şeker, Züleyha. Hocazâde Muhammed Râsim Efendi’nin Kâşifu’t-Te’vîlât İsimli Eserinin Transkripsiyonu Ve İncelenmesi. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2009.
• Şemsuddin es-Sivâsî, Ahmed b. Muhammed b. Ârif. Zübdetu’l-Esrâr fî Şerhi Muhtassari’l-Menâr. ed. Âdil Ahmed Abdu’l-mevcûd, Ali Muhammed Muavvad. Riyad: Mektebetu Nezâr Muṣṭafâ el-Bâz, 1. Basım, 1998.
• Şeybânî, Muhammed b. Hasen. el-Câmiu’l-Kebîr. Haydarabâd Dekkân: Lecnetu İhyâi’l-Meârifi’n-Nu’mâniyye -Tasvir: Dâru’l-Meârii’n-Nu’mâniyye, 1401.
• Teftâzânî, Sa’duddin Mes’ûd b. Ömer. et-Telvîh ala’t-Tavdîh li Metni’t-Tenkîh fî usûli’l-fıkh. Mısır / Beyrut: Matbaatu Muhammed Ali Sabîh ve Evladihi tasvir: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1958.
• Telkenaroğlu, M. Rahmi. “Osmanlı’dan Günümüze Anadolu Medreselerinde Fıkıh Tedrisatı ve Sorunları”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 20 (2012), 151-177.
• Unan, Fahri. “Mevleviyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/467-468. Ankara, 2004.
• Vural, Ahmet. Hocazâde Muhammed Râsim Efendi’nin Hayatı, Eserleri Ve Zübdetü’t-Tarîka Adlı Eserinin Tahkik Ve Tahlili. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2016.
• Zemahşerî, Cârullah Ebi’l-Kâsım Muhammed b. Ömer. el-Keşşâf an Hakâiki Ğavâmidi’t-Tenzîl. Kahire - Beyrut: Dâru’r-Reyyan -Dâru’l-Kitabi’l-Arabî, 3. Basım, 1987.
• Zemahşerî, Cârullah Ebi’l-Kâsım Muhammed b. Ömer. el-Keşşâf an Hakâiki Ğavâmidi’t-Tenzîl ve Uyûni’l Ekâvîl fî Vücûhi’t-Te’vîl. Kahire - Beyrut: Dâru’r-Reyyan -Dâru’l-Kitabi’l-Arabî, 3. Basım, 1987.