Osmanlı Devleti’nde Hz. Peygamber’in Hukukunu Korumaya Yönelik Tedbirler: Ahî Çelebî’nin Risâle fî sebbi’n-Nebî Aleyhisselâm ve ahkâmihî İsimli Risalesinin Tahkik ve Değerlendirilmesi

Yıl 2025, Sayı: 46, 189 - 221, 30.12.2025

Ünal Şahin

https://doi.org/10.59777/ihad.1771215

Öz

İnsan onurunun korunması, hukukun temel ilkeleri arasında yer alan evrensel bir değerdir. Doğuştan her insan için var olan bu hak, her dönemde hukukçular tarafından farklı biçimlerde normatif zemine taşınarak ifadelendirilmiştir. Ancak peygamberlerin ve özelde Hz. Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onurunun ve hukukunun korunması, inanca dayalı bir gereklilik taşıyarak hukuksal alanın ötesinde bir anlam kazanmaktadır. Çünkü Peygamberlere iman, bunun zımnında onların hukukunu korumayı imanî bir mesele hâline getirmektedir. Klasik dönem İslam hukukçuları, konuyla ilgili müstakil eserler kaleme alarak, Hz. Peygamber’in hukukunu ihlâl eden kimselere -ister müslüman ister zimmî olsun- uygulanacak cezaları normatif bir çerçevede sistemleştirmişlerdir. Günümüzde ise Türk pozitif hukukundaki mevcut boşluklar ve ifade özgürlüğünün sınırlarının muğlak olması, marjinal bazı kimselerin Hz. Peygamber’i tezyif etme cüretini göstermesine, toplumsal infiale ve kaotik ortamların oluşmasına zemin hazırlamaktadır. Binaenaleyh günümüz pozitif hukuk sisteminde buna dair bir kanun maddesiyle tüm peygamberlerin özelde ise Hz. Peygamber’in şahs-ı manevisi anayasal zeminde doğrudan koruma altına alınmalı, ifade özgürlüğünün sınırları net olarak çizilmeli, hakaret ve tahkir eylemlerine açık cezai müeyyideler belirlenmeli ve böylelikle toplumdaki dinî hassasiyetleri zedeleyen fiiller engellenerek kamu düzeni korunmalıdır. Bu çalışmada, Osmanlı âlimlerinden Ahî Çelebî’ye ait Risâle fî sebbi’n-Nebî ve ahkâmihî isimli risale ilk defa tahkik edilmiştir. Çalışmada, Osmanlı Devleti’nde Hz. Peygamber’in hukukunu korumaya yönelik tasavvurun ne şekilde olduğunun gösterilmesi hedeflenmiştir. Makalede, risâlenin aidiyet sorunları giderilmiş, muhtevası, yazım sebebi ve güncel bağlamı incelenmiştir. Son kısımda ise mevcut hukukî boşlukları gidermek ve kamu düzenini korumak amacıyla, tüm peygamberlerin özelde Hz. Peygamber’in şahs-ı manevisinin anayasal zeminde doğrudan koruma altına alınmasına yönelik somut öneriler sunulmuştur. Ayrıca, konunun uluslararası hukuk platformlarına (AİHM, UMIHK) taşınmasının gerekliliği vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Fıkıh , Hz. Peygamber’in Hukuku , Ahî Çelebî , Risâle fî sebbi’n-Nebî , Yaptırım

Measures for the Protection of the Rights of the Prophet in the Ottoman Empire: Critical Edition and Analysis of Ahî Çelebi’s Treatise Risâla fî Sabbi al-Nabî ʿAlayhi al-Salâm wa Ahkâmihî

Öz

The protection of human dignity is a universal value and one of the fundamental principles of law. This right, inherent in every human being from birth, has been expressed and incorporated into normative frameworks in various ways by jurists throughout history. However, safeguarding the dignity and legal status of the prophets -and specifically of the Prophet Muhammad (peace be upon him)- carries a faith-based obligation that extends beyond the legal domain. Belief in the prophets implicitly renders the protection of their rights a matter of faith. Classical Islamic jurists devoted independent works to this issue and articulated the legal sanctions to be applied to those who violated (whether Muslim or dhimmī) the rights of the Prophet Muhammad, thereby grounding these rulings in a normative legal framework. In contemporary times, the existing gaps in Turkish positive law and the lack of clear boundaries regarding freedom of expression provide space for marginal groups to dare insult the Prophet Muhammad, which in turn leads to public outrage and creates conditions conducive to social unrest. Therefore, in the current positive legal system, the collective moral personality of all prophets -and specifically that of the Prophet Muhammad- should be granted direct constitutional protection through a specific legal provision. The limits of freedom of expression should be clearly defined, explicit criminal sanctions should be established for acts of insult and defamation, and thus actions that offend religious sensitivities within society should be prevented, thereby safeguarding public order. In this study, the treatise Risāla fī Sabb al-Nabī by the Ottoman scholar Ahî Çelebî has been critically edited for the first time. The study aims to reveal how the Ottoman Empire conceptualized the protection of the Prophet Muhammad’s rights. The article addresses the issues of authorship regarding the treatise, and examines its content, the reasons for its composition, and its relevance in the contemporary context. In the final section, concrete proposals are presented to address existing legal gaps and to protect public order by ensuring that the collective moral personality of all prophets—and especially that of the Prophet Muhammad—is granted direct constitutional protection. In addition, the necessity of bringing the issue before international legal platforms (such as the ECtHR and the UN Human Rights Committee) is emphasized.

Anahtar Kelimeler

Islamic Jurisprudence (Fiqh) , Rights of the Prophet Muhammad , Ahî Çelebî , Risāla fī Sabb al-Nabī , Sanctions

Kaynakça

• Aydın, M. Akif. Türk Hukuk Tarihi. İstanbul: Beta Basım Yayım, 2010.
• Babanzâde, Bağdatlı İsmail Paşa. Hediyyetü’l-ʿârifîn, esmâʾü’l-müʾellifîn ve âsârü’l-musannifîn. Beyrut: Dâru İhyai’t-turâsi’l-Arabî, 1955.
• Bayder, Osman - Küçük, Muhammed Mustafa. “Osmanlı Hukukunda Kazf ve Hakaret Suçları: Teorik ve Pratik Bir İnceleme”. Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (2024), 674-690. https://doi.org/10.33931/dergiabant.1517185
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2. Basım, 1422/2001.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali. Delâʾilü’n-nübüvve ve maʿrifetü ahvâli sâhibi’ş-şerîʿa. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1985.
• Bilge, Necip. Hukukun Başlangıcı Hukukun Temel Kavram ve Kurumları. Ankara: Turhan Kitabevi, 2007.
• Çelebî, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah Kâtib. Keşfü’z-zunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. Beyrut: Dâru İhyai’t-turâsi’l-Arabî, 1941.
• Çelebî, Hacı Halife Mustafa b Abdullah Kâtib. Süllemü’l-vüsûl ilâ tabakâti’l-fuhûl. İstanbul: IRCICA, 2010.
• Erdoğan, Suat. “Gayri Müslimlerin Hz. Peygamber’e Karşı İşledikleri Hakaret Suçu ve Cezası”. Bilimname: Düşünce Platformu 51 (Ocak 2024), 485-513. https://doi.org/10.28949/bilimname.1404498
• Hamevî, Ebu’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed Mekkî el-Hanefî. Ğamzu Uyûni’l-Basâîr fî Şerhi’l-Eşbâh ve’n-Nezâîr. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1405/1985.
• Hattâbî, Ebû Süleyman Hamd b. Muhammed b. İbrâhim. Meʿâlimü’s-sünen = Şerhu Süneni Ebî Davud. Haleb: Matbaatü’l-İlmiyye, 1932.
• Hâzin, Ebû’l-Hasen Ali b. Muhammed. Lubâbu’t-Teʾvîl fî Meʿânî’t-Tenzîl. thk. Muhammed Ali Şâhîn. 4 Cilt. b.y.: y.y., ts.
• Hazrecî el-Munbicî, Ebû Muhammed Alî b. Ebî Yahyâ Zekeriyyâ b. Mesʿûd el-Ensârî. el-Lubâb fi’l-cemʿi beyne’s-sunneti ve’l-kitâb. thk. Muhammed Fazl Abdulaziz el-Murâd. 2 Cilt. Dımaşk - Beyrut: Dâru’l-kalem - ed-Dâru’ş-Şâmiyye, 1414/1994.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emin b. Ömer b. Abdülazîz ed-Dımaşkî. Mecmûʿatü resâʾili İbn ʿÂbidîn. İstanbul: Şirket-i Sahife-i Osmaniye, 1320.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdulmelik b. Hişâm el-Himyerî. es-Sîretu’n-Nebeviyye. thk. Mustafâ es-Sakkâ v.dğr. 2 Cilt. Mısır: Mektebetu Mustafâ el-Bâbî’l-Halebî, 1375/1955.
• İbn Seyyidi’n-Nâs, Ebû’l-Feth Muhammed b. Muhammed el-Yaʿmûrî. ʿUyûnu’l-Eser fî Funûni’l-Meğâzî ve’ş-Şemâil ve’s-Siyer. thk. İbrâhîm Muhammed Ramazan. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kalem, 1414/1993.
• İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takiyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm el-Harrânî. es-Sârimu’l-Meslûl ʿalâ Şâtimi’r-Resûl. thk. Muhammed Muhyî’d-dîn Abdulhamîd. Suudi Arabistan: y.y., ts.
• İbnu’l-Mulakkın, Ebû Hafs Omer b. Alî b. Ahmed el-Mısrî. Ğâyetu’s-Sûl fî Hasâisi’r-Rasûl. thk. Abdullâh Bahruddîn Abdullâh. Beyrut: y.y., ts.
• Kâdî ʿİyâz, Ebû’l-Fazl ʿIyâz b. Mûsâ el-Yahsubî. eş-Şifâ bi Taʿrîfi Hukûki’l-Mustafa. 2 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, 1409/1988.
• Kehhâle, Ömer Rızâ. Muʿcemü’l-müʾellifîn: Terâcimü musannifi’l-kütübi’l-ʿArabiyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
• Leknevî, Ebü’l-Hasenat Muhammed Abdülhay b. Muhammed. el-Fevâʾidü’l-behiyye fî terâcimi’l-Hanefiyye. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, ts.
• Mâturîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Teʾvîlâtu Ehli’s-Sunne. thk. Mecdî Bâsellûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1426/2005.
• Mâverdî, Ebû’l-Hasen Alî b. Muhammed el-Basrî. en-Nuket ve’l-ʿUyûn. thk. es-Seyyid b. Abdilmaksûd b. Abdirrahîm. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, ts.
• Muslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. Sahîh-i Muslim. Tah. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. 5 c. Beyrut: Dâru ihyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1991.
• Nesâî, Ebû Abdurrahmân Ahmed b. Şuayb el-Horâsânî. es-Sunenu’l-Kubrâ, thk. Hasen Abdulmunîm (Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1421/2001).
• Özarslan, Selim. “Hz. Peygamber’e Yönelik Saygısızlıklar”. KADER Kelam Araştırmaları Dergisi 5/2 (2009), 63-84.
• Özel, Ahmet. “Bezzâzî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/113-114. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Öztürk, Levent. “Hüsâm Çelebi (ö. 926 / 1520)’nin Hayatı ve Eserleri”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3 (2001), 453-468.
• Süreyya, Mehmed. Sicill-i Osmânî yahut Tezkire-i Meşâhîr-i Osmâniyye. thk. Ayhan Öztürk yay. haz.: Mustafa Keskin Hamdi Savaş, Havva Kurt. İstanbul: Sebil Yayınevi, 1997.
• Şahin, Ünal. “Kâsım b. Kutluboğa’ya Nisbet Edilen Uydurma Bir Metin: Menâkıbu Ebî Hanîfe”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 22/2 (30 Aralık 2022), 843-868. https://doi.org/10.33420/marife.1175939
• Taşköprizâde, Ebü’l-Hayr İsamüddin Ahmed Efendi. eş-Şekâʾiku’n-nuʿmâniyye fî ʿulemâʾi’d-Devleti’l-ʿOsmâniyye. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1975.
• Tirmizî, Muhammed b. İsâ. es-Sunen. Tah. Beşşâr Avâd Maʿruf. 6 c. Beyrut: Dâru’l-ğarbi’l-İslamî, 1996.
• Ünal, Halit. “Ahîzâde Yûsuf Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/549. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
• Yıldız, Hasan Basri. “Hz. Peygamber’e Hakaretin Cezası”. Usûl: İslam Araştırmaları 30 (2018), 133-160.
• Yıldız, Hasan Basri. İslam Hukukunda Hz. Peygambere Hakaret Suçu ve Cezası. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
• Ziriklî, Hayreddin. el-Aʿlâm: Kâmûsü terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ mine’l-ʿArab ve’l-müstaʿrebîn ve’l-müsteşrikîn. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melayin, 1984.