Alâiye’de Bir Kısas Davası: 1840 Tarihli Kanun-ı Ceza Çerçevesinde Taşrada Görülen Katl-i Nefs Davalarında Kısas Hükmünün Tasdiki ve İnfazı

Öz

1840 tarihli Kanun-ı Ceza, Tanzimat Fermanı’nın ceza hukuku alanındaki vaatlerini kanuni bir zemine kavuşturmak amacıyla hazırlanmış ilk ceza kanunudur. Kanun, katl-i nefs suçunda uygulanacak kısas cezasına ilişkin maddî hukuk esaslarını değiştirmemiş, buna karşılık özellikle taşrada verilen kısas hükümlerinin tasdiki ve infazı için takip edilecek usulü kanuni bir çerçeveye bağlamıştır. Bu çalışma, 1848 yılında Alâiye kazasına bağlı Mahmud Seydî karyesinde meydana gelen bir katl-i nefs vakasına ilişkin kısas davası üzerinden, 1840 tarihli Kanun-ı Ceza’nın taşradaki uygulamasını incelemektedir. Çalışmanın temel kaynaklarını aynı davaya ilişkin iki ayrı arşiv dosyasında yer alan yedi belge oluşturmaktadır. Bu belgeler, tezkire-i sâmiye, Alâiye Meclisi mazbatası, Alâiye nâibinin ilâmı, fetva emininin fetva kaydı ve sâir evrak kayıtlarından oluşmaktadır. Belgeler birlikte değerlendirildiğinde davanın iki safhada ilerlediği görülmektedir. İlk safha, kısas hükmünün tasdiki için yürütülen süreçtir. Bu aşamada düzenlenen mazbata ve ilâm merkeze gönderilmiş, Fetvâhâne ve Meclis-i Vâlâ incelemesinden sonra ferman-ı âlî talep edilmiştir. İkinci safha ise çıkarılan fermanın Alâiye’ye ulaşmasından sonra başlamış, vereseden yeniden ve defaatle kısas talebi sorulmuş, neticede kısas hükmü infaz edilmiş, infaz sonrasında düzenlenen mazbata ile ilâm tekrar merkeze gönderilmiş ve Fetvâhâne tarafından tekrar incelenmiştir. Çalışma sonucunda, 1840 tarihli Kanun-ı Ceza’nın taşrada kısas hükmünün tasdiki ve infazı için öngördüğü normatif usulî düzenlemenin Alâiye örneğinde de uygulandığı, bunun yanında merkezi denetimin yalnızca hükmün tasdiki ile sınırlı kalmayıp infaz sonrasında da belirli ölçüde devam ettiği anlaşılmaktadır. Ayrıca kanuni düzenleme ile dava sürecinin işleyişi merkezileşmesine rağmen, maddi hukuk bakımından şer’i esasların ve kısasın şahsî hak niteliğinin korunduğu görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tanzimat Dönemi
• Kanun-ı Ceza
• katl-i nefs
• kısas
• Alâiye
• taşra meclisi

A Qisas Case in Alâiye: The Confirmation and Execution of Qisas Judgments in Provincial Homicide Cases under the Ottoman Penal Code of 1840

Öz

The Ottoman Penal Code of 1840 was the first penal code enacted to provide a statutory basis for the promises of the Tanzimat Edict in the field of criminal law. While the Code did not alter the substantive legal principles governing qisas for the offence of katl-i nefs (intentional homicide), it established a legal framework for the confirmation and execution of qisas judgments, particularly in the provinces. This study examines the provincial application of the Code through a qisas case arising from a homicide committed in 1848 in Mahmud Seydî, attached to Alâiye. The study is based on seven documents in two archival files relating to the same case, including a tezkire-i sâmiye, the minutes of the Alâiye Council, the i‘lâm of the deputy judge (nâib) of Alâiye, the fatwa record, and related documentary records. These documents reveal that the proceedings unfolded in two stages. The first concerned the confirmation of the qisas judgment, during which the council minutes and judicial i‘lâm were sent to the center and, following examination by the Fetvâhâne and the Meclis-i Vâlâ, an imperial decree (ferman-ı âlî) was requested. The second stage began after the decree reached Alâiye. The heirs were repeatedly asked whether they maintained their demand for qisas; upon their insistence, the sentence was executed. Afterwards, the newly prepared council minutes and judicial i‘lâm were again transmitted to the center and reviewed by the Fetvâhâne. The study demonstrates that the procedural framework of the Ottoman Penal Code of 1840 was implemented in the Alâiye case. It further indicates that central supervision continued, to a certain extent, even after the execution of the judgment, while the substantive principles of Islamic law and the private-right character of qisas remained preserved.

Anahtar Kelimeler

• Tanzimat Era
• Ottoman Penal Code
• homicide
• qisas
• Alâiye
• provincial council

Kaynakça

1. Ahmet Lutfi. Mir‘at-ı Adâlet yahut Tarihçe-i Adliye-i Devlet-i Aliyye. İstanbul: Matbaa-i Nişân Berberyân, 1304.
2. Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri, C. 2. İstanbul: Fey Vakfı Yayınları, 1990.
3. Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri, C. 4. İstanbul: Fey Vakfı Yayınları, 1992.
4. Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri, C.11. İstanbul: OSAV, 2016.
5. Akgündüz, Said Nuri. Tanzimat Dönemi Osmanlı Ceza Hukuku Uygulaması. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2017.
6. Akman, Mehmet. Osmanlı Devleti’nde Ceza Yargılaması. İstanbul: Eren Yayıncılık, 2004.
7. Avcı, Mustafa. Osmanlı Ceza Hukuku Özel Hükümler. Konya: Mimoza Yayınları, 2014.
8. Aydın, M. Âkif. “Mahkeme”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, XXVII. 341-344. Ankara, 2003.

9. Aydın, M. Âkif. “Osmanlı Ceza Hukuku”. İçinde Osmanlı Devleti’nde Hukuk ve Adalet, 149-162. İstanbul: 2014.
10. Aydın, M. Âkif. Türk Hukuk Tarihi. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2025.
11. Bardakoğlu, Ali. “Katil”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, XXV, 45-48. Ankara, 2022.
12. Bilmen, Ömer Nasuhi. “Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye” Kamusu. Cilt III. İstanbul: Bilmen Basım ve Yayınevi, 1985.
13. Bostan, İdris. “Alanya”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, II. İstanbul, 1989.
14. Buchnill, John A. Strachey / Haig Apisoghom S. Utidjiyan. The Imperial Ottoman Penal Code. Cyprus: Oxford University Press, 1913.
15. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Sadâret Fonu, Âmedî Kalemi Evrakı, A.}AMD.5.38.
16. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Sadâret Fonu, Mektûbî Kalemi Evrakı, A.}MKT.161.31.
17. Develioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat. Ankara: 2015.
18. Düstur, 1. Tertip, C. I. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1289.
19. Gökcen, Ahmet. Tanzimat Dönemi Osmanlı Ceza Kanunları ve Bu Kanunlardaki Ceza Müeyyideleri. İstanbul, 1989.
20. Kaynar, Reşit. Mustafa Reşit Paşa ve Tanzimat. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2010.
21. Koca, Ferhat. “Fetvahâne”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, XII. 496-500. İstanbul, 1995.
22. Kütükoğlu, Mübahat S. Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2024.
23. Kütükoğlu, Mübahat S. “Tezkire”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, XLI. İstanbul, 2012.
24. Mehmed Salâhî. Kâmûs-ı Osmânî, C. II, Tıpkıbasım. İstanbul: 2019.
25. Mumcu, Ahmet. Osmanlı Devleti’nde Siyaseten Katl. Ankara: Phoenix, 2017.
26. Nugay, Kübra. XIX. Yüzyıl Ortak Ceza Hukuku Dilinin Oluşumu: Osmanlı’da Ta’zîrin Kalkması. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2020.
27. Osmanlı Arşivi’nde Şeyhülislam Fetvaları. İstanbul: Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2015.
28. Ömer Hilmi Efendi. Mi‘yâr-ı Adâlet. İstanbul: Bosnevî Hacı Muharrem Efendi Matbaası, 1301.
29. Redhouse, Sir James W. Turkish and English Lexicon. https://www.lexiqamus.com/tr/originalpage/102872 (erişim 11 Haziran 2026).
30. Şentop, Mustafa. Tanzimat Dönemi Osmanlı Ceza Hukuku: Kanunlar-Tadiller-Layihalar-Uygulama. İstanbul: Yaylacık Matbaası, 2004.
31. Şeyhülislam Ebussuud Efendi. Ma‘rûzât. Haz. Pehlul Düzenli. İstanbul: Klasik Yayınları, 2013.
32. Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi. Behcetü’l-Fetâvâ. Haz. Süleyman Kaya, Betül Algın, Zeynep Trabzonlu, Asuman Erkan. İstanbul: Klasik Yayınları, 2011.
33. Üçok, Coşkun / Ahmet Mumcu / Gülnihal Bozkurt. Türk Hukuk Tarihi. Ankara: Turhan Kitabevi, 2021.
34. Velidedeoğlu, Hıfzı Veldet. “Kanunlaştırma Hareketleri ve Tanzimat”. İçinde Tanzimat I. İstanbul: Maarif Matbaası, 1940.
35. https://ttk.gov.tr/tarih-cevirme-kilavuzu/ (erişim 12 Haziran 2026).