Ibn Rushd’s (Averroes) State: An Analysis from the Perspective of Public Law

Öz

This study examines the political and legal theory of the Andalusian philosopher Ibn Rushd (1126-1198) within the framework of public law. His long service as a chief judge and his rationalist-analytic method shape this theory. The method rests on the Aristotelian ideal of demonstrative reasoning (burhān). It lets us reach his theory of the state through his commentary on Plato's Republic (Talkhīṣ al-Siyāsa). The study is built around four questions. Can a law that constitutes the state and binds it be identified in Ibn Rushd's theory? Has the philosopher pointed to a fundamental law that constitutes and binds power? His answer brings reason and revelation together as the two sources of law. Revelation is finite in its letter, yet legal cases are infinite. Rational analogy (qiyās ʿaqlī) therefore becomes a necessary source of law. The philosopher also develops the Aristotelian distinction between natural and conventional justice as one between absolute and political justice. The political justice instituted by the ruler gains legitimacy only insofar as it conforms to absolute justice. This approach shows a notable kinship with the modern debate on the rule of law.

Anahtar Kelimeler

• Ibn Rushd (Averroes)
• public law
• absolute justice
• political justice
• reason-revelation relationship
• rule of law

İbn Rüşd'ün Devleti: Kamu Hukuku Perspektifinden Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Endülüslü filozof İbn Rüşt'ün (1126-1198) siyaset ve devlet kuramını kamu hukuku ekseninde ele almaktadır. Filozofun devlet anlayışını esasen Platon'un Devlet'ine yazdığı şerhten (Telhîsu's-Siyâse) öğreniyoruz. Ancak hem üst düzey kadılık tecrübesi hem de burhan ülküsüne dayanan rasyonalist analitik yöntemi onu Platon’dan ziyade Aristoteles’e yaklaştırmaktadır. Buna bir de İslam düşüncesi eklenince İbn Rüştün devlet anlayışı kendine özgü bir mahiyete bürünmektedir. Çalışma, devletin nasıl ortaya çıktığı, hangi unsurlardan müteşekkil olduğu ve nasıl yönetilmesi gerektiği gibi soruları da içinde barındırmakla birlikte özünde şu soru etrafında şekillendirilmiştir: İbn Rüşt'ün kuramında devleti devlet yapan, meşrulaştıran ve onu bağlayan temel bir ilkeden, üstün bir yasadan (hukuk) söz edilebilir mi? Adil devletin hukuka dayandığını vurgulayan düşünür, hukuku da vahiyle birlikte akıl kaynağına bağlar. Hukukî vakıaların sonsuzluğu karşısında vahyin lafzı bakımından sonlu olduğuna dayanarak aklî kıyası hukukun zorunlu bir kaynağı hâline getirir. Filozof ayrıca Aristoteles'ten devraldığı doğal-yasal adalet ayrımını mutlak adalet ile siyasi adalet ekseninde geliştirir. Yöneticinin koyduğu siyasi adaletin, ancak mutlak adalete uyduğu ölçüde meşruiyet kazanacağını vurgular. Bu yaklaşım, sonraki zamanlarda ortaya çıkan hukuk devleti tartışmasıyla dikkate değer bir benzerlik taşır, dahası buraya bir zemin teşkil eder.

Anahtar Kelimeler

• İbn Rüşt
• kamu hukuku
• mutlak adalet
• siyasi adalet
• akıl-vahiy ilişkisi
• hukuk devleti.

Kaynakça

1. Ahmed, Sabeen. “The Genesis of Secular Politics in Medieval Philosophy: The King of Averroes and the Emperor of Dante”. Labyrinth 18/2 (2016): 209-225.
2. Akad, Mehmet / Bihterin Dinçkol / Nihat Bulut. Genel Kamu Hukuku. İstanbul: Der Yayınları, 2025.
3. Akkaya, Rukiye. Bir Ders Konusu Olarak Devlet. İstanbul: Beta, 2013.
4. Akşit, Mirpenç. “İbn Rüşd’de Siyaset ve Ahlak İlişkisi”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 16 (2018): 47-65.
5. Akşit, Mirpenç. “İbn Rüşd’ün Siyaset Felsefesinde Muhafızların (Koruyucular) Durumu”. EKEV Akademi Dergisi 22/76 (2018): 209-225.
6. Apaydın, H. Yunus. “İbn Rüşd – Fıkhî Görüşleri”. TDV İslâm Ansiklopedisi, “İbn Rüşd” md., 2. bölüm. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
7. Aristoteles. Nikomakhos’a Etik. çev. Saffet Babür. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları, 1988.
8. Aristoteles. Politika. çev. Mete Tunçay. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1993.

9. Averroes (İbn Rüşd). Averroes’ Commentary on Plato's Republic. İng. çev. Erwin I. J. Rosenthal. Cambridge: Cambridge University Press, 1969.
10. Averroes (İbn Rüşd). Averroes on Plato's Republic. İng. çev. Ralph Lerner. Ithaca/New York: Cornell University Press, 1974.
11. Ayasbeyoğlu, Nevzad (çev.). İbn Rüşd’ün Felsefesi: Faslu’l-Mekaal ve Kitab-ül-Keşf Tercümesi. Ankara: Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Yayınları, 1955.
12. Black, Antony. The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present. 2. bs. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2011.
13. Butterworth, Charles E. “Averroes: Politics and Opinion”. The American Political Science Review 66/3 (1972): 894-901.
14. Çilingir, Lokman. “İbn Rüşd: Bilimsel (Burhani) Siyaset”. İçinde İslâm’ın Klasik Çağında Felsefî Bir Sorun Olarak Siyaset, ed. Lokman Çilingir. Ankara: Elis, 2016.
15. Güriz, Adnan. Hukuk Felsefesi. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2011.
16. İbn Rüşd. Bidâyetü’l-Müctehid ve Nihâyetü’l-Muktesid (Mezheblerarası Mukayeseli İslâm Hukuku). c. I-IV. İstanbul: Beyan Yayınları.
17. İbn Rüşd. Faslü’l-Makal. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2004.
18. İbn Rüşd. Felsefe, Din ve Te’vil: Faslu’l-Makâl. neşir, tercüme ve inceleme Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik, 2020.
19. İbn Rüşd. Siyasete Dair Temel Bilgiler. çev. Muharrem Hilmi Özev. İstanbul: Bordo Siyah, 2006.
20. Karlığa, Bekir. Batı’yı Aydınlatan İslam Düşünürü İbn Rüşd. İstanbul: Mahya, 2014.
21. Karlığa, H. Bekir. “İbn Rüşd”. TDV İslâm Ansiklopedisi, “İbn Rüşd” md., 1. bölüm. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
22. Kılıç, Muharrem. İbn Rüşd’ün Hukuk Düşüncesi, İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.
23. Korkut, Şenol. “İbn Haldûn’un ‘es-Siyâsetü’l-medeniyye’ Teorisini Eleştirisi”. İslâm Araştırmaları Dergisi 15 (2006): 115-140.
24. Leaman, Oliver. Averroes and his Philosophy. London/New York: Curzon Press, 1988. (2. bs. Routledge, 2013.)
25. Omar, Ayesha. “Ibn Rushd's The Decisive Treatise: A Text for Political Reform”. The Medieval History Journal 22/1 (2019): 131-155.
26. Özev, Muharrem Hilmi. “İbn Rüşd’ün Platon’a Düştüğü Kısa Şerhin Hikayesi”. İçinde Siyasete Dair Temel Bilgiler. İstanbul: Bordo Siyah, 2006.
27. Platon (Eflâtun). Devlet. çev. Sabahattin Eyüboğlu – M. Ali Cimcoz. 8. bs. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1995.
28. Rosenthal, Erwin I. J. Ortaçağ’da İslâm Siyaset Düşüncesi. çev. Ali Çaksu. İstanbul: İz Yayıncılık, 1996.
29. Sarıkaya, Mehmet Murat. “İbn Rüşd Felsefesinde Politik Adalet”, İçinde İslam Düşüncesinde Adalet, Editörler: Ömer Türker, Yunus Kaplan, (İstanbul: Fikir Kitap, 2024
30. Sarıoğlu, Hüseyin. İbn Rüşd Felsefesi. İstanbul: Klasik Yayınları, 2003.
31. Sarıoğlu, Hüseyin. İbn Rüşd. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
32. Şulul, Cevher. “İbn Rüşd’ün Siyaset Felsefesi”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/20 (2008): 57-69.
33. Şulul, Cevher, İbn Rüşd’ün Siyaset Felsefesi, İstanbul: Hikmet ve Felsefe Yayınları, 2015.
34. Weber, Max, Sosyoloji Yazıları. çev. Taha Parla. İstanbul: İletişim Yayınları 1996.