ACEMKÂRÎ CİLTLERDEN TOPKAPI SARAYI MÜZESİ HAZİNE 726 NO’LU NİZÂMÎ-İ GENCEVÎ HAMSE’SİNİN CİLT ÖZELLİKLERİ

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 2, 423 - 437

Selahattin Aslan

https://doi.org/10.22252/ijca.1831109

Öz

Türk-İslâm medeniyetinde yazma eserler yüzyıllar boyunca kültürel birikimin temel göstergelerinden biri olarak kabul edilmiştir. Bu nedenle hem müstakil yazma eserler hem de bu eserleri barındıran koleksiyonlar büyük önem görmüştür. Günümüzde bir bölümü yazma eser kütüphanelerinde korunan, bir bölümü ise farklı koleksiyonlarda yer alan bu nadide eserlerin bir çok kısmı hâlâ incelenmeyi beklemektedir. Tarihî süreç içerisinde kültürel hafızayı taşıyan kıymetli belgeler niteliğindeki yazmaların gelecek nesillere aktarılmasında ciltleme sanatı önemli bir işlev üstlenmiştir. Bu çalışmada, Topkapı Sarayı Müzesi Hazine Kitaplığı’nda yer alan H. 726 numaralı Nizâmî-i Gencevî Hamse’sinin Acemkâri cildi, görsel analiz ve nitel araştırma yöntemleri doğrultusunda ele alınmıştır. Eserde kullanılan cilt teknikleri, motif çeşitleri ve uygulama yöntemleri ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular doğrultusunda söz konusu ciltte görülen bezeme özelliklerinin Türk-İslâm süsleme geleneği içindeki yeri ortaya konulmuştur. Çalışmanın sonucunda belirlenen motif ve tekniklerin geleneksel sanat hafızasına katkı sunması ve gelecek kuşaklara aktarılmasına zemin hazırlanması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Cilt sanatı , Acemkâri cilt , Topkapı Sarayı Müzesi , Türk-İslâm süsleme sanatları , Motifler.

SKIN FEATURES OF THE NIZAMI-I GENCEVI HAMSE, TOPKAPI PALACE MUSEUM TREASURY NO. 726, FROM THE ACEMKARI BINDS

Öz

Manuscripts have long been regarded as essential indicators of cultural accumulation within the Turkish-Islamic civilization. Accordingly, both individual manuscript works and the collections in which they are preserved have been highly valued. Today, while some manuscripts are safeguarded in manuscript libraries, others are kept in various private or institutional collections, and many still await scholarly examination. Throughout history, bookbinding has played a crucial role in ensuring the preservation and transmission of these culturally significant documents to future generations. This study examines the Acemkâri binding of the H. 726 manuscript of Nizāmī-i Ganjavī’s Hamse, housed in the Treasury Library of Topkapı Palace Museum, through visual analysis and qualitative research methods. The binding techniques, motifs, and decorative applications used in the manuscript are analyzed in detail, and the findings reveal the position of these ornamentation features within the broader Turkish-Islamic decorative arts tradition. The study aims to contribute to the corpus of traditional arts by documenting these motifs and techniques and ensuring their transmission to future generations.

Anahtar Kelimeler

Bookbinding art , Ājemkārī binding , Topkapı Palace Museum , Turkish-Islamic decorative arts , Motifs.

Kaynakça

• Adıbelli, T. S., & Yıldırım, M. Safevi Dönemi Hükümdarlık Sembolü: Kızılbaş Tacı/Tac-ı Haydari. İSTEM, (43), 119-134.
• Albayrak, S. (2024). Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde bulunan H. 762 envanter numaralı Hamse-i Nizami'in tezhip yönünden incelenmesi ve günümüz tezhip anlayışı ile yorumlanması (Master's thesis, Mimar Sinan Fine Arts University (Turkey)).
• Arıtan, A. S. (1993). Ciltçilik. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 25 Kasım 2025, adres: https://islamansiklopedisi.org.tr/ciltcilik
• Arıtan, A. S. (2002). Anadolu Selçuklu cilt sanatı, Türkler Ansiklopedisi, (c. VII, ss.933- 943), Yeni Türkiye.
• Arıtan, A. S. (2013) Değişmez Güzel Kur’an ve İslam Sanatları, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları , (s. 40-43).
• Aydın, F. (2017). Türk cilt sanatı ve özellikleri. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(62), 469-478.
• Binark, İ, (1975), Eski Kitapçılık Sanatlarımız, , s.2. Ankara.
• Çağman, F. (1971). Topkapı Sarayı Müzesi, Hazine 762 no.lu Nizami Hamsesi'nin minyatürleri (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
• Çelik, M. (2024). Topkapı Sarayı Müzesi H. 762 numaralı “Hamse-i Nizâmî” minyatürlerinin çözümlemeleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, İstanbul.
• Çığ, K. (1971). Türk kitap kapları. İstanbul, Yapı ve Kredi Bankası Kültür Hizmeti.
• İşmen, H. (1994), Süleymaniye Kütüphanesi’ndeki Fatih Devri Ciltleri, Mimar. Sinan. Ū. Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Sanatta Yeterlik Tezi, İstanbul.
• ÖZEN, M. E. (1998) Türk Cilt Sanatı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara.
• ÖZEN, M. E. (1987) "Klasik Cilt Sanatımızın Bazı Özellikleri", Antika Dergisi, sayı:25, Ankara.
• Özkeçeci, İ. Ö. (2014). Türk Sanatında Tezhip, Yazıgen Yayıncılık. İstanbul.
• Lugatim. (2025). Rugani. Lugatim. https://www.lugatim.com/s/rugani
• Tanındı, Z. (2009). Kitap ve cildi. Osmanlı uygarlığı içinde Günsel Renda - Halil İnalcık (ss. 841–863). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı İstanbul.
• Ülker, M, (1987). Türk Cilt Sanatı. Sandoz Bülteni, İstanbul.
• Yazıcı T. ve Kurnaz C. (1997). “Hamse”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 15, İstanbul, TDV Yayınları.
• Yılmaz. A. (2004). Türk Kitap Sanatları Tabir ve Istılahları, Damla Yayınevi, İstanbul.
• Görsel Kaynakça Tozun, H., & Gedik, R. (2023). Süleymaniye Kütüphanesi Ayasofya Koleksiyonu’na ait Kitâbu’l-İlel ve Ma’rifeti’r Ricâl isimli yazma eserin kodikolojik incelemesi. Journal of Humanities and Tourism Research, 13(3), 536–556. https://doi.org/10.14230/johut1505