FRANZ KLİNE’NIN SOYUT DIŞAVURUMCU ESERLERİYLE HAT SANATININ İLİŞKİSEL ÖZELLİKLERİNE YÖNELİK ELEŞTİRİ

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 2, 499 - 509

Banu Davun , Fahrettin Geçen

https://doi.org/10.22252/ijca.1832029

Öz

Bu araştırma, Franz Kline’ın Soyut Dışavurumculuk ve “Action Painting” adıyla bilinen “Eylem Resmi” tekniği ile geleneksel İslami yazı sanatının biçimsel, anlamsal ve sanatsal ilişkilerini sanat eleştirel yöntemle incelemektedir. Kline’ın siyah-beyaz renk zıtlığına bağlı, cesur ve dinamik fırça darbeleriyle üsluplaşan eserlerinin, gelebeksel İslami yazı (hat) sanatındaki ritim, hareket, biçim, hareket, denge ve boşluk-doluluk kullanımıyla yani sanatın plastik ilke ve ögeleriyle kurduğu ilişkiler tartışılmaktadır. Çalışmamız nitel bir araştırma olup, Franz Kline’ın Soyut Dışavurumcu eserleri ile hat sanatçılarının yapmış olduğu eserler üzerinden sanatsal disiplin ve biçimsel benzerlikler bakımından bir etkileşim olup olmadığı konusu etrafında literatürden verilen örneklerle incelenmiştir.
Makale, öncelikle Kline’ın sanat anlayışını bulunduğu bölge açısından coğrafi ve tarihsel yapı içinde değerlendirerek onun çizgiyi nasıl bir yansıtma aracı olarak kullandığını analiz etmektedir. Bununla birlikte geleneksel İslami hat sanatının plastik ilkeleri, özellikle çizginin uhrevi fonksiyonu(form-fonksyon ilişkisi), oransal düzenlemeler, hareket ve kompozisyondaki düzenlemeler üzerinden ele alınmaktadır. Karşılaştırmalı estetik analizde, her iki teknikte çizginin taşıdığı kültürel anlam farklarına dikkat çekilmektedir. Sanatçının eserlerinin bilinçaltı düzeyinde bireysel ve ruhsal dışavuruma hizmet ettiği, hat sanatında ise çizginin kutsal metni taşıma işleviyle metafizik anlamda farklı bir boyut kazandığı işaret edilmektedir.
Araştırmamız, Franz Kline’ın hat sanatından doğrudan etkilenmiş olabileceği yönünde bir ihtimal ortaya koymakla birlikte, her iki geleneğin anlam dünyalarının, amaçlarının ve kültürel yapılarının gözle görülür şekilde, biçimsel olarak farklılaştığını göstermektedir. Bununla birlikte bu karşılaştırmanın çizginin kültürler arası estetik değerini anlamaya katkı sağlayabileceğini, ancak iki geleneğin amaç ve anlam bakımından köklü şekilde farklılaştığının altını çizmektedir. Araştırma, bu farklılıkların dikkate alınmasının hem çağdaş sanat yorumları, hem de kültürlerarası sanatsal çalışmalar için değerli bir inceleme alanı sunarak bundan sonra yapılacak çalışmalara ışık tutmayı hedeflemiştir.

Anahtar Kelimeler

Franz Kline , Soyut Dışavurum , Hat , Zen Sanatı , Çizgi , Siyah-Beyaz

Etik Beyan

Araştırmamız Nitel bir araştırma olduğu herhangi bir etik ihlali yapılmamıştır. Etik kurul raporu alınmamıştır.

A CRİTİQUE ON THE RELATİONAL CHARACTERİSTİCS BETWEEN FRANZ KLİNE’S ABSTRACT EXPRESSİONİST WORKS AND ISLAMİC CALLİGRAPHY.

Öz

This study examines the formal, semantic, and artistic relationships between Franz Kline’s Abstract Expressionism—particularly his technique known as *Action Painting*—and the traditional Islamic art of calligraphy, through a method of critical art analysis. It discusses how Kline’s works, characterized by bold and dynamic brushstrokes and a striking black-and-white contrast, relate to the rhythm, movement, form, balance, and interplay of void and fullness found in classical Islamic calligraphy; in other words, to the fundamental plastic elements and principles of art.

As a qualitative research, the study explores whether Kline’s Abstract Expressionist paintings and the works of traditional calligraphers share any artistic or formal parallels, drawing on selected examples from the literature. The article first situates Kline’s artistic vision within its geographical and historical context and analyzes how he uses the line as a means of expression. It then examines the plastic principles of Islamic calligraphy—particularly the spiritual function of the line (form–function relationship), proportional order, movement, and compositional arrangement.

In the comparative aesthetic analysis, attention is drawn to the cultural differences in the meaning attributed to line within each tradition. While Kline’s lines serve as a vehicle for individual, psychological, and subconscious expression, the line in Islamic calligraphy gains a metaphysical dimension through its function of transmitting sacred text.

Ultimately, the research suggests the possibility that Kline may have been indirectly influenced by calligraphy, yet demonstrates that the conceptual worlds, purposes, and cultural structures of the two traditions visibly diverge despite superficial formal similarities. The study underscores that although such comparisons enrich our understanding of the cross-cultural aesthetic value of the line, the two traditions differ profoundly in intention and meaning. Recognizing these differences not only contributes to contemporary art discourse but also offers valuable insight for future interdisciplinary and intercultural artistic studies.

Anahtar Kelimeler

Franz Kline , Abstract Expressionism , Calligraphy , Zen Art , Line , Black-and-White.

Etik Beyan

“Our study is a qualitative research, and no ethical violations were committed. An ethics committee approval was not obtained.”

Kaynakça

• Gökmen, M. (2007). Sanatta bir biçimlendirme yaklaşımı olarak Çin-Japon resminin Batı resmine etkisi. (Yüksek lisans tezi), Dokuz Eylül Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Güzel Sanatlar Eğitimi Anabilim Dalı, Resim-İş Öğretmenliği Programı, Dokuz Eylül Üniversitesi.
• Kline, F.,Zevi, A., &Pizzorno, M. (1963).Franz Kline. Stedelijk Museum.
• Kınacı, Ş. V. (2008). Soyut eylem resmi. (Yüksek lisans tezi), Marmara Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Resim Anasanat Dalı. Marmara Üniversitesi.
• Mattison, R. S.,ve Sandler, I. (2012). Franz Kline: Coaland Steel. Allentown Art Museum of the Lehigh Valley, 58(2), 9-13.
• Özderin, S. (2021). Franz Kline Resimlerinde “Monotip Soyut”. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 8(74), 2477-2494.
• Türkmen, B. B. (2023). Kaligrafi ve Lekecilik: Kaligrafide Lekeci Yorumlamalar. Sanat ve Tasarım Dergisi, 13(2), 435-450.
• Yılmaz, G. (2023). Amerikan soyut dışavurumcu resim sanatında renk kullanımı ve çeşitliliği. (Yüksek lisans tezi), Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Resim Ana Sanat Dalı, Bursa Uludağ Üniversitesi.
• Çay, R.,ve Yılmaz, M. (2023). Otomatist Anlatı Bağlamında Sürrealist ve Soyut Dışavurumcu Resimlere Yönelik Bir İnceleme. İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 12(26), 45-61.
• Görsel Kaynakçalar
• Görsel 1: https://www.amartemoderna.com/en/artist/franz-kline/
• Görsel 2: Türkmen, B. B. (2023). Kaligrafi ve Lekecilik: Kaligrafide Lekeci Yorumlamalar. Sanat ve Tasarım Dergisi, 13(2), 435-450.
• Görsel 3:Çay, R.,& Yılmaz, M. (2023). Otomatist Anlatı Bağlamında Sürrealist ve Soyut Dışavurumcu Resimlere Yönelik Bir İnceleme. İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 12(26), 45-61.
• Görsel 4:Kline, F.,Zevi, A., &Pizzorno, M. (1963).Franz Kline. Stedelijk Museum.
• Görsel 5:Kline, F.,Zevi, A., &Pizzorno, M. (1963).Franz Kline. Stedelijk Museum.
• Görsel 6: Sanatçı Akademisyen Selahattin Arslan’ın kişisel eserlerinden kendi şahsından temin edilmiştir.
• Görsel 7: Hz. Mevlana'nın 731. Vuslat Yıldönümü Sergisi Albümü, (2004), T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları No: 71, 51
• Görsel 8: https://whitney.org/collection/works/1997