16. yüzyıl tezkirelerinde yer alan müderris şairlerin şiirlerinde eğitimle ilgili mesleki kavramların kullanımı

Yıl 2025, Cilt: 3 Sayı: 2, 171 - 193, 31.12.2025

Selami Turan , Ogün Peçenek

https://doi.org/10.62195/ijdes.1403898

Öz

Osmanlı İmparatorluğu’nda eğitimciler arasında yer alan müderrisler, medrese ve camilerde ders okutan en yüksek rütbeli hocalardı. Eğitimde önemli bir rol oynayan müderrislerden bazıları aynı zamanda şairdir. 16. yüzyılda yazılmış tezkirelerde yapılan taramalarda, hem müderris hem şair olan 96 kişi tespit edilmiştir. Bu şairlerin şiirlerine dair yapılan detaylı incelemede ise şairlerin gerçek mesleklerine ait birçok kavramı kullandıkları görülmüş ve bu şiirler tasnif edilmiştir. Şairler, gelenekle birlikte şahsiyetlerini, mesleklerini, dünya görüşlerini şiir yoluyla ortaya koyar. Müderris şairlerin de sayısının fazla olması ve mesleklerine ait unsurları şiirlerinde kullanmaları, klasik Türk şiiri ve toplum arasındaki ilişkiyi göstermesi açısından dikkate değerdir. Bu tespitlerden yola çıkarak çalışmada; edebiyat-toplum ilişkisi bağlamında şairlerin toplumsal yönünü göstermek, şairlerin eğitimle ilgili mesleki kavramları Klasik Türk şiiri geleneği çerçevesinde nasıl kullandığını yorumlamak, müderris şairleri tanıtmak ve mesleki kavramların dökümünü ortaya koymak amaçlanmıştır. Makalede doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Çalışmanın sınırlıkları 15 ve 16. yüzyılda yaşamış şairler olup eğitimle ilgili mesleki kavramlar müderrislik mesleği çerçevesinde belirlenmiştir. Mesleki unsurlar; ‘eğitimci ve öğrenci, eğitim mekânları, medresede okutulan ilimler ve kitaplar ve eğitimle ilgili diğer kavramlar’ başlıkları altında incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Klasik Türk Şiiri , Meslek , Şair , Eğitim , Müderris

The use of education-related professional concepts in the poems of mudarris poets in the 16th century tezkires

Öz

In the Ottoman Empire, muderris, who were among the educators, were the highest-ranking teachers who taught in madrasas and mosques. Some of the muderris who played an important role in education were also poets. A search of 16th century tezkires revealed 96 people who were both muderris and poets. A detailed analysis of the poems of these poets revealed that they used many concepts belonging to their real professions and these poems were classified. Along with tradition, poets reveal their personalities, professions and world views through poetry. The fact that the number of muderris poets is also high and that they use elements of their profession in their poems is remarkable in terms of showing the relationship between classical poetry and society. Based on these findings, this study aims to show the social aspect of poets in the context of the relationship between literature and society, to interpret how poets use professional concepts related to education within the framework of the classical poetic tradition, to introduce the poets of the muderris and to reveal their breakdown. Document analysis method was used in the article. The limits of the study are the poets who lived in the 15th and 16th centuries and the professional concepts related to education are determined within the framework of the profession of muderris. Professional elements; It was examined under the headings of 'educator and student, educational spaces, sciences and books taught and other concepts'.

Anahtar Kelimeler

Classical Turkish Poetry , Profession , Poet , Education , Muderris

Kaynakça

• Adorno, W.T. (2004). Edebiyat yazıları. Metis Yayınları.
• Akün, Ö. F. (1994). Divan edebiyatı. DİA, TDV Yayınları, c. 9, s. 389-427.
• Akturan, U., & Baş, T. (2008). Nitel araştırma yöntemleri. NVivo 7.0 ile nitel veri analizi. Seçkin Yayınları.
• Akalın, H. Ş. (2019). Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Alper, Ö.M. (1999). İbni Sina. DİA, TDV Yayınları, c. 20, s. 321.
• Aytaç, G. (1999). Genel edebiyat bilimi. Papirüs Yayınları.
• Atik-Gürbüz, İ. (2018). Mecmû’atü’l-Letâif ve Sandûkatü’l-Maârif, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü Yayınları.
• Ayverdi, İ. (2010). Kubbealtı Lugatı. Misalli büyük Türkçe sözlük. Kubbealtı Yayınları.
• Bal, E. (2019). Karamanlı Sabûhî divanı. (Tez No. 609388). [Yüksek Lisans Tezi. 29 Mayıs Üniversitesi-İstanbul]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Bozkurt, N. (1995). Sanat ve estetik kuramları. Sarmal Yayınevi.
• Bozkurt, N., İpşirli, M. (2020). Müderris. DIA, TDV Yayınları, c. 31, s. 465-468.
• ----- (2003). Medrese. DİA, TDV Yayınları, c. 28, s. 327.
• Canım, R. (2017). Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü Yayınları.
• Cebecioğlu, E. (2009). Tasavvuf terimleri ve deyimleri sözlüğü. 5. Baskı. Ağaç Kitabevi Yayınları.
• Çağrıcı, M. (2000). İhyâü Ulûmi’d-dîn. DİA, TDV Yayınları, c. 20, s. 10-13
• Çetinkaya, Ü. (2009). Divan şiirinde sosyal hayattan yansımalar Necatî ve Hayretî’nin arpa kıtlığını anlatan iki manzumesi. Türkbilig. 17, ss. 47-55.
• Devellioğlu, F. (2003). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat. Aydın Kitabevi.
• DİA, (1998). Hoca. DİA, TDV Yayınları, c. 18, s. 186-187.
• Dilçin, C. (1999). Türk kültürü kaynağı olarak divan şiiri. Türk Dili, s. 571.
• Dolat, M. (2012). Divan şiirinde meslekler. Uluslararası Sosyal ve Ekonomik Bilimler Dergisi, International Journal of Social and Economic Sciences 2/1, ss. 19-21.
• Dölen, Emre (2002), Kimya. DİA, TDV Yayınları, c. 26, s. 26-30.
• Durmuş, İ. (2010). Nahv. DİA, TDV Yayınları, c.32, s. 300-306
• Eagleton, T. (2011). Şiir Nasıl Okunur. Agora Kitaplığı.
• Erdoğan, M. (2008). Kabûlî İbrahim Efendi, hayatı, edebi kişiliği ve divanı (İnceleme- Tenkitli Metin-Dizin). (Tez No. 218953). [Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi- Ankara]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Erünsal, E. İ. (2018). Tâcî-Zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü Yayınları.
• Ertek-Morkoç, Y. (2003), Eğridirli Hacı Kemal’in Camiü’n-Nezâir’i (Metin ve Mecmua Geleneği Üzerine Bir İnceleme). (Tez No. 135154). [Doktora Tezi, c.1, T.C. Ege Üniversitesi-İzmir]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Gıynaş, K. A. (2017). Pervâne Bey Mecmuası. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü Yayınları.
• Gökçe, G. (2017). Âşık Ömer (17.yy) Divanı’nda askerlik ile ilgili unsurlar. (Tez No. 481378). [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi-İstanbul]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Gündoğdu, E. (1997). Divan-ı Sâlih Çelebi ve Dürer-i Nesâyih tenkidli metin-inceleme divanı. (Tez No. 367364). [Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi-Erzurum]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Gürbüz, İ. A. (2018). Mecmû’atü’l-Letâif ve Sandûkatü’l-Maârif. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü Yayınları.
• Hacımüftüoğlu, N. (1998). Cürcânî. DİA, TDV Yayınları, c.1, s.247. http://www.musellem.net/kitap/metaliul-enzar-fi-serh-i-tavaliul- envar-el-isfahani/ (, (e.t. 31.01.2019).
• İpekten, H. (2021). Bâkî hayatı-sanatı-eserleri bazı şiirlerinin açıklamaları. 15. Baskı. Akçağ Yayınları.
• İpekten, H., & Kut, G. (2017). Sehi Beg Tezkiresi Heşt Bihişt. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü Yayınları.
• İsen, M. (1999). Latîfî Tezkiresi. Akçağ Yayınları.
• Kallek, C. (1998). El-Hidâye. DİA, TDV Yayınları, c.17, s. 471-473.
• Karakoç, S. (2007). Edebiyat yazıları II. Diriliş Yayınları.
• Karaismailoğlu, A. (2001). Kâsım-ı Envâr. DİA. TDV Yayınları, c. 24, s. 542-543.
• Keklik, M. (2014). Üsküplü İshak Çelebi divan (Metin-çeviri-açıklamalar-dizin). (Tez No. 367364). [Doktora Tezi, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi-Kırgızistan]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Kılıç, F. (2018). Meşâirü’ş-Şuara, İnceleme-Metin, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları.
• Kılıç, H. (2009). Sarf. DİA, TDV Yayınları, c. 36, s. 136. Köksal, M. F. (2017). Mecmau’n-Nezâir. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü Yayınları.
• Küçük, S. (2017). Bâkî Dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü Yayınları.
• Levend, A. S. (1984). Kelimeler ve Remizler, Mazmunlar ve Mefhumlar. Dergâh Yayınları.
• Macakoğlu, A.Z. (2017). Antepli Aynî Dîvânı’nda toplumsal hayat. (Tez No. 469309). [Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi-Ankara]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Mermer, A. (2006). Türkî-i Basît ve Aydınlı Visâlî’nin şiirleri. Akçağ Yayınları.
• Otyakmaz, H. (2019). Beşiktaşli Yahyâ Efendi Dîvânı’nda muhabbet kavramı. (Tez No. 578613). [Yüksek Lisans Tezi, Üsküdar Üniversitesi-İstanbul]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Özdemir, H. (2001). Osmanlı Devletinde bürokrasi. Okumuş Adam Yayınları.
• Özel, A. (2013). Zencânî. DİA, TDV Yayınları. c. 44, s.253.
• Özyıldırım, A. E. (2017). Hamdullah Hamdî Divanı, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü Yayınları.
• Pala, İ. (2011). Ansiklopedik divan şiiri sözlüğü. Kapı Yayınları.
• Pala, İ. (2008). Divan edebiyatı. Kapı Yayınları.
• Paz, O. (1996). Çamurdan doğanlar. Can Yayınları.
• Peçenek, O. (2019). Klâsik Türk edebiyatı şairlerinin gerçek meslekleri ve bu mesleklerin şiirlerine yansıması (15.ve 16. yüzyıl). (Tez No. 581423). [Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi-Isparta]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Sefercioğlu, N. (2001). Nev’î Divanı’nın tahlili. 2. Baskı. Akçağ Yayınları.
• Sevgi, H.A. (2003). Mantıku’t-Tayr. DİA, TDV Yayınları. c. 28, s. 29-30.
• Sevim, O. (1992). Tâcizâde Cafer Çelebi’nin Dîvânı’nda maddi kültür. (Tez No.24182). [Yüksek Lisans Tezi,
• Marmara Üniversitesi-İstanbul]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Sungurhan, A. (2017). Kınalızade Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-Şu’arâ, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara.
• Şen, F.M. (2007). Eski Türk edebiyatında sosyal hayat çalışmaları. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. 5/9. ss.467-506.
• Tanrıbuyurdu, G. (2018). Kalkandelenli Mu’îdî Divânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü Yayınları.
• Tarlan, A. N. (2005). Ahmed Paşa Divanı. MEB Yayınları.
• Taşkesenlioğlu, L. (2016), Toplumun bir parçası olarak divan şairleri ve meslekleri. Uluslararası Edebiyat ve Toplum Sempozyumu, Bartın ss.1-8.
• Tolasa, H. (1971). Ahmet Paşa’nın şiir dünyası. Sevinç Matbaası.
• Tombul, E. (2014). Beşiktaşlı Yahya Efendi. (Tez No. 376508). [Yüksek Lisans Tezi, T.C. Boğaziçi Üniversitesi- İstanbul]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Tökel, D.A. (2019). Divan şairi diyor ki. Ketebe Yayınları.
• Tuğluk, H. İ. (2009), Edebiyat-toplum ilişkisi, Lâmekânî’nin bir gazeline göre 17. yüzyıl Osmanlı toplumu, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 6(1), 81-90.
• Tulum, M.-Tanyeri, Ali. (1977). Nevʿî Divânı. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Turan, S., & Çetin, K. (2010). Biyografik bilgi bakımından divanlar: Nâbî Divanı örneği. Prof. Dr. Mustafa İsen Adına Uluslararası Klâsik Türk Edebiyatında Biyografi Sempozyumu Bildirileri. AKM Yayınları, ss. 609-628.
• Turan, S., Çetin, K. (2025). Klasik Türk şiirinde ebcedle ilgili tabirler ve kullanımı, Lehçediz Söz Varlığı Armağanı, Paradigma Akademi Yayınları.
• Unan, F. (2008). Sahn-ı Seman. DİA, TDV Yayınları, c. 35, s. 532-534.
• Varışoğlu, M. C. (2003), Türk-İslam sanatlarının felsefesi bağlamında müzik-şiir yakınlaşması ve Hâtem Divanı’nda musiki. Tübar, XIV, 187-218.
• Yakut, E. (2022). Klasik Şiiri Kierkegaard’la Okumak: Varoluş Evreleri ve Tipler. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 28, İstanbul 2022, 649-690.
• Yavuz, Yusuf Şevki (2011), Tavâliu’l-Envâr. DİA, TDV Yayınları, c. 40, s. 180-181.
• Yazıcı, T. (1996). Gülistan. DİA, TDV Yayınları, c. 14, s. 240-241.
• Yıldırım, A. (1991). İshak Çelebi (Hayatı, Eserleri, Edebi Kişiliği ve Divanının Edisyon Kritiği). [Yüksek Lisans Tezi-Fırat Üniversitesi, Elazığ]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.