Türkçe ve Türk Kültürü Ders Kitaplarında Atasözü ve Deyimlerin Tematik Dönüşümü (2019-2025)

Öz

Bu çalışma, yurt dışında yaşayan Türk öğrenciler için hazırlanmış Türkçe ve Türk Kültürü ders kitaplarında atasözleri ve deyimlerin yerini, işlevini ve öğrencilerin anlam kurma süreçlerindeki rolünü incelemektedir. Tek tek sözcüklerin ötesinde çok sözcüklü yapılar (lexical chunks) olan atasözleri ve deyimler, dil öğrenme sürecinde önemli bir kolaylaştırıcı unsur olarak öne çıkmaktadır. İçerdikleri ögelerin anlamlarının bütüne katkısı, öğrenme yükünü hafifletmekte ve öğrencilerin dili daha hızlı kavramalarına imkân vermektedir. Bu noktada, atasözleri ve deyimlerin şeffaflık derecesi (idiom transparency), öğrencilerin anlam oluşturma sürecinde kritik bir etken olarak görülmektedir. Araştırma kapsamında, 2019–2025 yılları arasında okutulan Türkçe ve Türk Kültürü ders kitapları ile 2025-2026 eğitim-öğretim yılından itibaren beş yıl süreyle kullanılmak üzere kabul edilen 5, 6, 7 ve 8. sınıf Türkçe ve Türk Kültürü ders kitapları incelenmiştir. Kitaplarda atasözleri ve deyimlerin hem nicel hem de nitel açıdan nasıl yer aldığı analiz edilmiş; kitaplar arasında sayısal karşılaştırmalar yapılmıştır. 2019–2025 dönemi kitaplarında atasözleri ve deyimler daha çok aile, dayanışma ve çalışkanlık gibi temel değerlere odaklanırken; 2025 yılı baskılarında bu unsurlar sağlık, kültürel kökler, sanat ve bilim gibi çağdaş temalarla bütünleştirilmiştir. 6., 7. ve 8. sınıf kitaplarında söz varlığı unsurları giderek daha tematik, dengeli ve kültürel olarak derinlemesine işlenmiştir. Yeni baskı, atasözü ve deyimleri kültürel kimlik inşası, değerler eğitimi ve eleştirel düşünme süreçlerini destekleyen birer öğretim aracına dönüştürmüştür. Bu durum, Türkçe ve Türk Kültürü ders kitaplarının hem pedagojik hem de kültürel açıdan daha bütüncül ve çağdaş bir yaklaşım benimsediğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Atasözleri
• Deyimler
• Türkçe ve Türk Kültürü ders kitapları
• Anlam kurma süreci
• Yurtdışındaki Türk öğrenciler

Destekleyen Kurum

Bu çalışma için herhangi bir kurumdan finansal destek alınmamıştır.

Etik Beyan

Bu çalışma insan veya hayvan katılımcıları içermemektedir. Tüm prosedürler bilimsel ve etik ilkelere uygun olarak gerçekleştirilmiş olup, atıfta bulunulan tüm çalışmalar uygun şekilde kaynak gösterilmiştir.

Teşekkür

Yazar herhangi bir kişi veya kuruma teşekkür etmek istememektedir.

Thematic Transformation of Proverbs and Idioms in Turkish Language and Culture Textbooks (2019-2025)

Öz

This study examines the place, function, and role of proverbs and idioms in Turkish language and culture textbooks prepared for Turkish students living abroad in their meaning-making processes. Proverbs and idioms, which are multi-word structures (lexical chunks) beyond individual words, emerge as an important facilitating element in the language learning process. The contribution of the meanings of their constituent elements to the whole alleviates the learning burden and enables students to grasp the language more quickly. At this point, the transparency of proverbs and idioms is seen as a critical factor in students' meaning-making process. Within the scope of the research, Turkish and Turkish Culture textbooks taught between 2019 and 2025 and Turkish and Turkish Culture textbooks for grades 5, 6, 7, and 8, which were approved for use for five years starting from the 2025-2026 academic year, were examined. The analysis examined how proverbs and idioms were represented in the textbooks both quantitatively and qualitatively, and numerical comparisons were made between the textbooks. In the 2019–2025 textbooks, proverbs and idioms focus more on fundamental values such as family, solidarity, and diligence; in the 2025 editions, these elements are integrated with contemporary themes such as health, cultural roots, art, and science. In the 6th, 7th, and 8th grade books, lexical elements have been increasingly thematic, balanced, and culturally in-depth. The new edition has transformed proverbs and idioms into teaching tools that support cultural identity building, values education, and critical thinking processes. This demonstrates that Turkish Language and Turkish Culture textbooks have adopted a more holistic and contemporary approach, both pedagogically and culturally.

Anahtar Kelimeler

• Proverbs
• Idioms
• Turkish language and culture textbooks
• Meaning-making process
• Turkish students living in abroad

Kaynakça

1. Bağcı, H. (2010). İlköğretim 5. sınıf öğrencilerinin atasözleri ve deyimleri algılama düzeyi. Türklük Bilimi Araştırmaları, 27, 91–110. https://izlik.org/JA62WU23YH
2. Baki, Y. (2019). Ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin değer aktarımı açısından incelenmesi. Değerler Eğitimi Dergisi, 17(37), 109–146. https://doi.org/10.34234/ded.460042
3. Boers, F., Eyckmans, J., & Stengers, H. (2007). Presenting figurative idioms with a touch of etymology: More than mere mnemonics? Language Teaching Research, 11(1), 43–62. https://doi.org/10.1177/1362168806072460
4. Boers, F., & Lindstromberg, S. (Eds.). (2008). Cognitive linguistic approaches to teaching vocabulary and phraseology (Vol. 6). Walter de Gruyter.
5. Charteris-Black, J. (2002). Second language figurative proficiency: A comparative study of Malay and English. Applied Linguistics, 23(1), 104–133. https://doi.org/10.1093/applin/23.1.104
6. Çakır, I. (2011). How do learners perceive idioms in EFL classes? EKEV Akademi Dergisi, 15(47), 371–381.
7. Çelik, N. (2025). Yurt dışındaki Türk öğrencileri için 5., 6., 7. ve 8. sınıf Türkçe ve Türk Kültürü ders kitaplarında atasözleri ve deyimlerin yeri: Bir nicel ve nitel değerlendirme. International Journal of Languages' Education and Teaching, 13(3), 306–322. https://doi.org/10.71084/ijlet.1667978
8. Irujo, S. (1986a). A piece of cake: Learning and teaching idioms. ELT Journal, 40(3), 236–242. https://doi.org/10.1093/elt/40.3.236

9. Irujo, S. (1986b). Don't put your leg in your mouth: Transfer in the acquisition of idioms in a second language. TESOL Quarterly, 20(2), 287–304. https://doi.org/10.2307/3586545
10. İnce, B. (2012). Yurt dışındaki Türk öğrenciler için hazırlanmış Türkçe ders kitaplarındaki atasözleri varlığının nitel ve nicel açıdan incelenmesi. Akademik Araştırmalar Dergisi, 14(54), 83–104.
11. Kecskes, I. (2006). On my mind: Thoughts about salience, context and figurative language from a second language perspective. Second Language Research, 22(2), 219–237. https://doi.org/10.1191/0267658306sr266ra
12. Kövecses, Z. (2010). Metaphor: A practical introduction (2nd ed.). Oxford University Press.
13. Kövecses, Z., & Szabó, P. (1996). Idioms: A view from cognitive semantics. Applied Linguistics, 17(3), 326–355. https://doi.org/10.1093/applin/17.3.326
14. Lewis, M. (1993). The lexical approach. Language Teaching Publications.
15. Littlemore, J. (2009). Applying cognitive linguistics to second language learning and teaching. Palgrave Macmillan.
16. Mammadova, I. (2024). The role of proverbs in language learning: A cognitive and cultural perspective. EuroGlobal Journal of Linguistics and Language Education, 1(1), 40–45. https://doi.org/10.69760/8qj8tr41
17. Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Ortaokul Türkçe dersi öğretim programı: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. https://tymm.meb.gov.tr/upload/program/2024programtur5678Onayli.pdf
18. Nergiz, E., & Bayram, B. (2024). 7. sınıf Türkçe ders kitabındaki okuma metinlerinin deyim varlığı bakımından incelenmesi. Educatione, 3(2), 68–101. https://doi.org/10.58650/educatione.1557359
19. Ungan, S., Uysal, F., & Uysal, A. A. (2022). Ortaokul 5. sınıf Türkçe ders kitabındaki metinlerde yer alan deyim varlığının incelenmesi. Türkiye Eğitim Dergisi, 7(1), 264–280. https://doi.org/10.54979/turkegitimdergisi.972612
20. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2003). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
21. Zevgoli, S. (1998). Selecting idioms to enrich modern language teaching. In W. Gewehr (Ed.), Aspects of modern language teaching in Europe (pp. 218–233). Routledge.
22. Zyzik, E. (2011). Second language idiom learning: The effects of lexical knowledge and pedagogical sequencing. Language Teaching Research, 15(4), 413–433. https://doi.org/10.1177/1362168811412025