Change and Transformation of Kürsübaşı Chat Meetings in Elazığ-Harput Region

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 4, 505 - 539, 20.12.2025

Erkam Cömert

Öz

Elazığ-Harput has witnessed the struggle for dominance of many civilisations due to its geographical structure and location. Many civilisations have lived in the region through out history and the region has become an important centre with the effects of different cultures. Until now, a rich cultural structure has been formed with the influence of various religious and ethnic groups living in the region and this situation has also affected the music, which is one of the most important elements of the local culture. Namely; the effects of Turkish Folk Music, Classical Turkish Music, religious music and Mehter music have been observed in Elazığ-Harput music. Kürsübaşı meetings, which have an important place in Elazığ-Harput folklore, have a cultural characteristic. One of the elements of these meetings, even the most important one, is the music performed in chapters. Today when Kürsübaşı is mentioned, the first thing that comes to mind is the music performance.
In this study, the traditionalisation process of Kürsübaşı meetings, which continue to exist as a musical tradition in the Harput region, and the changes and transformations it has under gone over time are examined. After analysing the formation process of the afore mentioned tradition from a historical perspective, the impact of social and political changes on the tradition is examined.
With this research, answers to the following questions are sought:
1. Is Kürsübaşı a traditional musical event?
2. If it is traditional, how did the traditionalisation process take place?
3. Is there continuity in the elements that make up Kürsübaşı in this process?
4. What are the elements with continuity?
5. Are there elements that have changed? What are the changing elements, if any?
6. Is there a connection between the identity of being from Elazığ and being from Harput and Kürsübaşı?
7. If there is, has this situation had an effect on the traditionalisation process?
Research on the music of the Elazığ-Harput region and the ways in which this music is performed is constantly increasing. However, the number of studies on the rooting process of the Kürsübaşı tradition and its relationship with the lifestyle and local music culture of Elazığ-Harput has remained limited. Most of the existing research has focussed on the music of Elazığ-Harput. This study is supported by questionnaire responses from 31 people who have attended Kürsübaşı meetings in the last year and interviews with 4 performers of different age groups who have attended these meetings in the past. In this study, how Kürsübaşı meetings, which continue to exist as a musical tradition in the Elazığ-Harput region, have become traditional and how they have under gone changes and transformations over time are examined. The main objective of there search is to determine the role of Kürsübaşı meetings, one of the traditional conversation meetings, in the formation of the identity of being from Elazığ-Harput, how it affects the sense of belonging to Elazığ-Harput culture, whether these meetings are really traditional, and if they are traditional, how this traditionalisation process takes place.
In this study, the data obtained through active participant observation, quota sampling, questionnaires and guided interviews are analysed and interpreted with in the relevant theoretical frameworks. The scope of the research is Kürsübaşı chat meetings in Elazığ-Harput region, one of the traditional chat meetings in Turkey. The sample of the research consists of a total of 35 people, 4 performers and 31 participants in Kürsübaşı meetings. All of the performers are over the age of 55. The age distribution of the participants is 3 people aged 18-35, 5 people aged 36-55 and 23 people aged 55 and over. This research aims to find out whether Kürsübaşı is a tradition and if it is, how this process is realised. In addition, it is also analysed whether the performance forms of Kürsübaşı meetings in the past and today have changed, and if so, what these changes are. In addition, it is also explained whether Kürsübaşı meetings have similarities and differences with other chat meetings, and if so, what these similarities and differences are. It is thought that there is no such study on Kürsübaşı and this study will contribute to the local culture, chat meetings and literature by filling the information gap in this field. As a result, in this study, in order to contribute to musicological and folkloric studies, the tradition of Kürsübaşı, which is the musical assembly of Harput, which has hosted many civilisations, has been examined and observations have been revealed.

Anahtar Kelimeler

Chat Meetings , Harput , Elazığ , Kürsübaşı , Tradition

Elazığ-Harput Yöresi Kürsübaşı Sohbet Toplantılarının Değişim ve Dönüşümü

Öz

Elazığ-Harput yöresinin müziği ve bu müziğin icra ediliş biçimleri üzerine yapılan araştırmalar sürekli bir artış göstermektedir. Ancak Kürsübaşı geleneğinin kökleşme süreci ve bu geleneğin Elazığ-Harput’un yaşam tarzı ve yerel müzik kültürü ile olan ilişkisi üzerine yapılan çalışmaların sayısı sınırlı kalmıştır. Bu araştırmada, Elazığ-Harput Kürsübaşı toplantılarının nasıl bir gelenek haline geldiği, nasıl ortaya çıktığı ve zaman içinde geçirdiği değişimler ele alınmıştır. Sosyal bütünleşme, kültür, kültürleşme, mekân, kimlik, gelenek, geleneksel müzik, modern-modernite (modernlik) ve modernleşme kavramları temel alınarak oluşturulan bu kuramsal bakış açısına sahip çalışmanın amacı; geleneksel sohbet toplantıları arasında yer alan Kürsübaşı toplantılarının, Elazığlı-Harputlu kimliğinin oluşumundaki rolünü, Elazığ-Harput kültürüne bağlılık duygusunu nasıl etkilediğini ve bu toplantıların geleneksel olup olmadığını, eğer geleneksel ise bu gelenekselleşme sürecinin nasıl geliştiğini belirlemektir. Ayrıca Kürsübaşı toplantılarının geçmişteki ve günümüzdeki icra biçimlerinin değişip değişmediği ve eğer değişmişse bu değişimlerin neler olduğu da incelenmiştir. Ek olarak Kürsübaşı toplantılarının diğer sohbet toplantılarıyla benzerlik ve farklılıklarının olup olmadığı ve eğer varsa bu benzerlik ve farklılıkların neler olduğu da açıklanmıştır. Çalışmamızda, Kürsübaşı toplantılarının Elazığlı-Harputlu kimliği ve Elazığ-Harput kültürüne aidiyet hissi üzerindeki etkileri de incelenmiştir. Bu çalışma, son bir yıl içinde Kürsübaşı toplantılarına katılmış olan 31 kişinin verdiği anket cevapları ve bu toplantılara geçmişte katılmış olan farklı yaş gruplarından 4 icracı ile yapılan mülakatlarla desteklenmiştir. Bu araştırmada, aktif katılımcı gözlem, kota örneklemesi yöntemiyle hazırlanan anketler ve yönlendirilmiş görüşme teknikleri kullanılarak elde edilen veriler, ilgili teorik çerçeveler içinde analiz edilip yorumlanmıştır. Araştırmanın kapsamı, Türkiye’deki geleneksel sohbet toplantılarından biri olan Elazığ-Harput yöresindeki Kürsübaşı sohbet toplantılarıdır. Araştırmanın örneklemi ise Kürsübaşı toplantılarındaki 4 icracı ve 31 katılımcı olmak üzere toplam 35 kişiden oluşmaktadır. Bu çalışma, son bir yıl içerisinde Kürsübaşı toplantılarına iştirak eden 31 katılımcıya uygulanan anket ve daha önce bu toplantılarda bulunmuş farklı yaşlarındaki 4 icracı ile gerçekleştirilen görüşmeler vasıtasıyla derinleştirilmiştir. Günümüzde bu toplantıların tamamen müzik odaklı etkinliklere dönüştüğü sonucuna ulaşılmıştır. Kürsübaşı üzerine bu tür bir çalışmanın yapılmamış olması, çalışmanın bu alandaki bilgi boşluğunu doldurarak yöre kültürüne, sohbet toplantılarına ve literatüre katkı sağlaması düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Sohbet Toplantıları , Harput , Elazığ , Kürsübaşı , Gelenek

Kaynakça

• Açıkgöz, N. (2010). Türkülerin Merkez Üssü: Semai Kahveleri, Bizim Külliye, Sayı: 42, 10-12.
• Alev, E. (2014). Âşık kahvehanelerinden sosyal paylaşım sitelerine âşıklık geleneği [Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No:376394).
• Artun, E. (2005). Âşıklık Geleneği ve Âşık Edebiyatı. Kitabevi Yayınevi.
• Assmann, J. (2015). Kültürel Bellek: Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik (2. Baskı). Çev. Ayşe Tekin. Ayrıntı Yayınları.
• Atlı, S. (2016). Türkiye’deki geleneksel sohbet toplantıları üzerine bir inceleme [Doktora Tezi, Manisa Celal Bayar Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No:428390).
• Atlı, S. (2018). Türkiye’deki Geleneksel Sohbet Toplantıları Üzeri̇ne Bi̇r Değerlendi̇rme, Milli Folklor, Sayı: 117, 88-101.
• Ayas, G. (2019). Müzik Sosyolojisi Kuramsal Bir Giriş (1. Baskı). İthaki Yayınları.
• Aydın M. ve Ünüvar Ş. (2020). Somut Olmayan Kültürel Miras Kapsamında Elazığ Kürsübaşı Geleneği, Journal of Gastronomy, Hospitality and Travel (JOGHAT), 3(2), 213-233.
• Azar, B. (2019). Kültürün Ki̇mli̇ğe Dönüştüğü Şehi̇r: Harput, Fırat Üniversitesi Harput Araştırmaları Dergisi (FÜHAD), 6(11), 87-101.
• Balkaya, A. (2013). Mekân Poetikası Bağlamında Âşık Kahvehaneleri ve Âşık Üzerinde Kimi Fonksiyonları, Turkish Studies, 8(1), 881-889.
• Bauman, Z. (2000). Siyaset Arayışı (1. Baskı). Çev. Tuncay Birkan. Metis Yayınları.
• Birsel, S. (1983). Kahveler Kitabı. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Bohlman, P. (1988). Traditional Music and Cultural Identity: Persistent Paradigm in the History of Ethnomusicology, Yearbook for Traditional Music, 20, 26-42.
• Can, M. (2009). Şanlıurfa Sıra Gecesi geleneği [Yüksek Lisans Tezi, Haliç Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No:264229).
• Ceran, İ. (2010). Cumhuriyet döneminde müzikte modernleşme süreci [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 274457).
• Çağatay, N. (1997). Bir Türk Kurumu Olan Ahilik. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Çobanoğlu, Ö. (2000). Âşık Tarzı Kültür Geleneği ve Destan Türü. Akçağ Yayınları.
• Darı, A. B. (2017). Bir sosyal bütünleşme aracı olarak Ahilik [Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No:492957).
• Devrim Küçükebe, H. (2017). Mekân, Müzik ve Kimlik İlişkisi Ekseninde Çamdibi Müzisyen Kıraathanesi ve “Arefe Çalgısı” Uygulaması, Ege Üniversitesi Devlet Türk Musikisi Konservatuvarı Dergisi, Sayı: 11, 93-110.
• Dora, C. (1970). Kürsübaşı, Geleneksel Kürsübaşı. Özaydın Matbaası.
• Durkheim, E. (1986). Meslek Ahlâkı. Çev. Mehmet Karasan. Milli Eğitim Basımevi.
• Düzgün, D. (2005). Erzurum’da Kahvehaneler ve Âşık Kahvehanesi Geleneği. Aktif Yayınevi.
• Ekim, G. (2012). Sohbet Toplantılarında, Topluluğun Kuruluşuna Yönelik Gerçekleştirilen İlk Toplantı ve Önemi, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 3(1), 97-110.
• Ekinci A. v.d. (2019). Geçmişten Günümüze Urfa’da Müzik (1. Baskı). Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Turizm Daire Başkanlığı Yayınları.
• Erdoğan, U. (2015). Sosyal ve kültürel işlevleri bağlamında Birikme Geceleri (Ateş Gezmeleri) [Sanatta Yeterlik Tezi, Haliç Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No:385761).
• Erkal, M. E. (2006). Sosyoloji (Toplumbilimi) (13. Baskı). Der Yayınları.
• Eroğlu, T. (1994). Nevşehir ve Elazığ’da sıra odaları ve Kürsübaşı sohbetleri. I. Türk Halk Kültürü Araştırma Sonuçları Sempozyumu (197-203). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Evren, B. (1996). Eski İstanbul’da Kahvehaneler. Milliyet Yayınları.
• Fidan, Ç. (2022). Osmanlı İstanbul’unda Kahvehanenin Müziği ve Sosyal Topoğrafyası [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 781117).
• Giddens, A. (1990). The Consequences of Modernity. Polity Press.
• Giddens, A. (1994). Living in a Post-Traditional Society, Reflexive Modernization. Polity Press.
• Giddens, A. (1998). Modernliğin Sonuçları. Çev. Ersin Kuşdil. Ayrıntı Yayınları.
• Gönel Sönmez, T. (2017). Uygur Meşrepleri üzerine bir inceleme [Doktora Tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No:488631).
• Günay, Ü. (2015). Toplumsal Bütünleşme ve Din. (3. Baskı). Ed. Niyazi Akyüz, İhsan Çapcıoğlu. Grafiker Yayınları.
• Gürel, R. (1992). Razavi’nin Fütüvvet-namesi [Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No:24185).
• Haviland, W. A., Prins, H. E. L., Walrath, D. & Mcbride, B. (2008). Kültürel Antropoloji (1. Baskı). Çev. İnan Deniz Erguvan Sarıoğlu, Kaknüs Yayınları.
• Hudson, R. (2006). Regions and Place: Music, Identity and Place, Progress in Human Geography, 30(5), 626-634.
• İnalcık, H. (2010). Has-Bağçede ‘Ayş u Tarab: Nedimler-Şairler-Mutribler. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Kılıç, R. (2013). Osmanlı Toplumunda Kahvehaneler [Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 407286).
• Merriam, A. (1964). The Anthropology of Music, Evanston. Northwestern University Press.
• Nora, P. (2006). Hafıza Mekânları. Çev. Mehmet Emin Özcan. Dost Kitabevi Yayınları.
• Sancar, F. H. (2003). City, Music and Place Attachment: Beloved Istanbul, Journal of Urban Design, 8(3), 269-291.
• Sedmak G., Kerma S. & Čivre Ž. (2020). Traditional Music In Tourists’ eyes – The Case of Slovene Istria, Journal of Heritage Tourism, 16(5), 546-558. https://doi.org/10.1080/1743873X.2020.1808002
• Shimahara, N. (1970). Enculturation-A Reconsideration. Current Anthropology, University of Chicago Press. Volume: 11, No: 2.
• Shils, E. (1981). Tradition. The University of Chicago Press.
• Sökmen, C. (2010). Aydınların iletişim ortamı olarak eski İstanbul kahvehaneleri [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No:277839).
• Stokes, M. (1998). Etnisite, Kimlik ve Müzik. Çev. Altuğ Yılmaz, Dans Müzik Kültür-Folklora Doğru, Sayı: 63, 123-149.
• Sunguroğlu, İ. (2013). Harput Yollarında (3. Baskı) Cilt: 3-4. İşaret Yayınları.
• Tural, S. K. (1988). Kültürel Kimlik Üzerine Düşünceler. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Türkdoğan, O. (1996). Değişme Kültür ve Sosyal Çözülme. Birleşik Yayıncılık.
• Uçan, A. (2005). Genel müzik eğitiminde geleneksel müziklerimizin yeri ve önemine genel bir bakış. [Sözel bildiri]. Genel Müzik Eğitiminde Geleneksel Müziklerimiz Sempozyumu, Van.
• Uğurlu, S. (2010). Gelenek ve kimlik ilişkisi [Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 273152).
• UNESCO Dünya Kültür Mirası Kürsübaşı. (29 Mart 2025). Haberler.com https://www.haberler.com/unesco-dunya-kultur-mirasi-kursubasi-10165640-haberi/
• Uslusoy, Ş. (1980). Urfa Türkülerinde Makam Geleneği. Harran Dergisi, Sayı: 18.
• Ünver, A. S. (1963). Türkiye’de Kahve ve Kahvehaneler, Türk Etnografya Dergisi, Sayı: 5.
• Williams, R. (2005). Anahtar Sözcükler. İletişim Yayınları.
• Yengi, M. R. (2012). Türkiye’de “çağdaş”, “modern” kavramları ekseninde bestecilik [Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No:326702).
• Yılter, S. (2022). Bir Sâkînâme Örneği Olarak Dehhânî’nin “Ola” Redifli Gazeli, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 11(1), 93-122.