Mihail Bahtin’in Kronotop Kavramı Bağlamında Mustafa Kutlu’nun “Eşik” Adlı Öyküsü

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 2, 247 - 256, 20.06.2025

Ayşe Sulgun

Öz

Edebi metinlerde mekân ve zaman, metinlerin temel bileşenlerindendir. Mekân ve zamanın içi içe geçtiği anlatı yapısı, karakterlerin yaşantılarını çok katmanlı bir gerçeklik düzlemine taşır. Zamanın akışı ve mekânın deneyimlenişi, anlatımın ritmini ve atmosferini birlikte belirler. Bu iki boyutun birleşmesi, anlatı evreninin bütünselliğini sağlar. Buradan hareketle edebiyat eleştirmeni ve kuramcı Mihail Bahtin ise, “kronotop” kavramını, zamanın ve mekânın kesişim noktalarını somutlaştırması açısından ele alır. Kronotop kavramı Einstein’in Görelilik Teorisi’nden ortaya çıkmıştır. Kronotop kavramı Yunanca “kronos” (zaman) ve “topos” (mekân) kelimelerinin bir araya getirilmesiyle oluşturulmuştur. Bahtin, edebi eserlerdeki olayların birbirleriyle olan bağlantılarını, duyguları ve değerlerini kronotop kavramı çerçevesinde inceler. Kronotop kavramı bağlamında “mekân, eşik, karşılaşma, zıtlık, gerilim, geçiş sonları, değer kronotopları” öykülerde zamanı somutlaştırır ve görünür hale getirir. Anlatılardaki kronotop yapısı olayların değişimini mekânsal sınırlar içinde zamansal evrelerle harmanlayarak sunar. Buradan hareketle bu çalışmada Türk edebiyatında birçok öykü ve deneme kaleme almış olan Mustafa Kutlu’nun “Eşik” öyküsü, Bahtin’in mekân-zaman kronotopu bağlamında incelenmiştir. “Eşik” öyküsü, yeni yapılan bir iş hanındaki güzel bir dükkânın ihaleyle satışını konu alır. Arka planda icra dairesinde yaşanan usulsüzlüklerin yer aldığı öykünün, zaman-mekân ilişkisinin etkileyici bir biçimde tasarlanmış olduğu görülür. Mustafa Kutlu’nun “Eşik” öyküsünde, Mikhail Bahtin’in kronotop kavramı bağlamına uygun kronotoplara ulaşılmış olup, öyküde anlatısal durakların bağlandığı ve birleştiği yer ihale dairesinin kapı eşiği ve koridordur. Öyküde yer alan kişilerin duygu ve düşüncelerini yansıtan, yaşamlarını değiştirme gücüne sahip bu duraklar, mekâna ve zamana derinlik katmıştır. Çalışmanın amacı edebi anlamda çok katmanlı olan bu öyküde kronotop kavramlarını bulmak ve literatüre katkı sağlamaktır. Öyküde yer alan diğer kronotoplar başlıklar halinde detaylı bir şekilde işlenmiş olup çalışmanın sonucunda öyküde yer alan zaman-mekân kronotopu, motif kronotoplar ve değer kronotoplarının insanların duyguları ve çatışmalarıyla örtüştüğü görülmüştür. Yazar, değer motifleriyle milli ve manevi değerleri savunmuş ve okuyucunun bu değerleri içselleştirmesini istemiştir.

Anahtar Kelimeler

Mustafa Kutlu , kronotop , öykü , Eşik , Mihail Bahtin

Mustafa Kutlu’s Story “Eşik” in the Context of Mikhail Bakhtin’s Concept of Chronotope

Öz

Space and time are the basic components of literary texts. The narrative structure in which space and time are intertwined carries the lives of the characters to a multi-layered plane of reality. The flow of time and the experience of space together determine the rhythm and atmosphere of the narrative. The combination of these two dimensions ensures the integrity of the narrative universe. From this point of view, literary critic and theorist Mikhail Bahtin discusses the concept of “chronotope” in terms of concretizing the intersection points of time and space. The concept of chronotope emerged from Einstein's Theory of Relativity. The concept of chronotope is a combination of the Greek words “chronos” (time) and “topos” (space). Bahtin analyzes the interconnections, emotions and values of events in literary works within the framework of the concept of chronotope. In the context of the chronotope concept, “space, threshold, encounter, contrast, tension, transition endings, value chronotopes” concretize and make visible time in stories. The chronotope structure in narratives presents the change of events by blending them with temporal phases within spatial boundaries. From this point of view, in this study, the story “Threshold” by Mustafa Kutlu, who has written many stories and essays in Turkish literature, is analyzed in the context of Bahtin's space-time chronotope. The story “Threshold” is about the auction sale of a beautiful shop in a newly built business center. It is seen that the time-space relationship of the story, in which irregularities in the execution office take place in the background, is designed in an impressive way. In Mustafa Kutlu's story “Threshold”, chronotopes in accordance with Mikhail Bahtin's concept of chronotope are reached, and the place where the narrative stops connect and merge in the story is the doorstep of the auction office and the corridor. These stops, which reflect the feelings and thoughts of the people in the story and have the power to change their lives, added depth to the space and time. The aim of the study is to find the concepts of chronotope in this multilayered literary story and to contribute to the literature. The other chronotopes in the story were studied in detail under headings and as a result of the study, it was seen that the time-space chronotope, motif chronotopes and value chronotopes in the story overlap with people's emotions and conflicts. The author defended national and spiritual values through value motifs and wanted the reader to internalize these values.

Anahtar Kelimeler

Mustafa Kutlu , chronotope , story , Eşik , Mikhail Bakhtin

Kaynakça

• Aktaş, Ş. (1991). Roman Sanatı ve Roman İncelemesine Giriş. Akçağ Yayınları.
• Bakhtin, M. (2001). Karnavaldan Romana Edebiyat Teorisinden Dil Felsefesine Seçme Yazılar (1.baskı). (Çevirmen. Cem Soydemir, Derleyen.Sibel Irzık), Ayrıntı Yayınları. (1984).
• Çakır, H., Meredith, R.C. ve Fitzgerald, J.D., (2002). Öyküde Çatışmayı Canlandırmak. Öykü Sanatı. (2.Baskı). Çizgi Yayınları.
• Çetin, N. (2012). Roman Çözümleme Yöntemi (12.baskı). Öncü Kitap.
• Çetişli, İ. (2014). Metin Tahlillerine Giriş 2: Hikâye, Roman, Tiyatro. Akçağ Yayınları.
• Gürkıvrak, G.D. (2021). Dürtülerin Kentsel Mekân Algısına Etkileri. Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 6(1), 86.
• Kaplan, M., Kutlu, M. Eşik. (2009). Hikâye Tahlilleri. Dergâh Yayınları.
• Parla, J. (2012). Don Kişot’tan Bugüne Roman. (11. baskı). İletişim Yayınları. Türk Dil Kurumu (t.y.). Türk Dil Kurumu Sözlükleri, 19 Nisan 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden edinilmiştir.
• Yıldırım, A., Şimşek, H. (2021). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
• Zariç, M. (2022). Sezai Karakoç’un “Geç Kalan Adamın Öyküsü”nde Kronotoplar. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 18(63),328- 339.