Kültürel Miras Koruma ve Yönetim Süreçlerine Halkın Aktif Katılımının Sağlanması Üzerine Bir Değerlendirme

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 2, 209 - 226, 20.06.2025

Doğan Koşan

Öz

Kültürel miras geçmişten günümüze kadar biriken, insan elinden çıkmış toplumun tarihinin, sanatının, coğrafyasının yaşayan belgeleridir. Kültürel mirasın korunması, yönetimi, tanıtımı tüm topluluklar için öncelikli konulardan birisidir. Türkiye’de miras yönetimi ayrıntılı mevzuatlarla, özenli bakıma dayandığı için sınırlı sayıda kişinin faaliyeti ile yürütülmektedir. Fakat mirasın yönetimi, sadece uzman kişilerin çabaları ile gerçekleşemez. İyi bir yönetim stratejisi, halkın tüm geliştirme ve uygulama süreçlerine etkin biçimde katılımı ile sağlanabilir. Halkın katılımı; mirasla ilgilenen, mirastan etkilenen, miras içinde çalışan ve yaşayan insanların; mirasın korunması, yönetimi, tanıtımı ve yararlı kullanımı konusuna dâhil edilmesiyle başarıya ulaşabilir. Bu çalışmada Türkiye’de kültürel miras yönetim süreçlerine daha etkin halk katılımının sağlanması adına yapılacak çalışmalara katkıda bulunmak amaçlanmıştır. Bu doğrultuda “katılım” teması üzerinden literatür taraması yapılarak kültürel mirasın korunmasında katılımı konu alan farklı bakış açıları derlenerek tek başlık altında bütüncül şekilde değerlendirilmiştir. Ayrıca bu değerlendirmede uluslararası kuruluşların kültürel miras yönetimi konusunda katılımı teşvik eden faaliyetlerine ve mevzuatlarına da yer verilmiştir. Çalışma sonucunda elde edilen bulgular sivil toplumun rolü, yasal düzenlemeler, karar alma uygulama süreçlerine katılım, şeffaf süreç yönetimi, turizm potansiyelini artırmak, miras ve koruma eğitimi vermek, yerel katılımı artırmak başlıkları altında değerlendirilmiştir. Sonuç olarak; sivil toplum kuruluşları, halk ile resmi makamlar arasında, karar alma süreçlerinin çeşitli aşamalarında; bilgi sağlama, danışmanlık ve işbirliğini yapma konusunda faaliyet gösterebilir. Yasal düzenlemeler ile resmi makamların ve halkın ilgisini çekerek, Türkiye’deki kültürel mirasın korunması ve kullanılması kolaylaştırmalı, uluslararası sözleşmelere uygun yapılacak değişiklikler ile koruma süreçlerine halkın aktif katılımı sağlanmalıdır. Karar alma uygulama süreçlerine katılım ile bir proje hakkında halkın görüşlerini sormak (danışma), bir girişimi şekillendirmede doğrudan katılımlarını istemek (katılım), karar mekanizma içerisine sokmak (yetki) sürecin işlemesini kolaylaştırır. Şeffaf süreç yönetimi ise, mirasın korunması gerektiğinde yetkililerin korumanın gerekliliklerini o çevrede yaşayan insanlara anlatmasıdır. Halk, eksiksiz bilgi alarak envanterlerin oluşturulmasından kararların hazırlanmasına kadar, işin her sürecinde rol almalıdır. Turizm potansiyelini artırmak, kültürel miras alanlarının canlanmasında olumlu bir rol oynamaktadır. Mirasın korunması için harcanan emeğin turizm sayesinde, insanların harcadığı para ile karşılanması gerekmektedir. Miras ve koruma eğitimin amacı, mirasın halkın ortak değeri, ülkenin tarihi, kültürel ve sanatsal değer olduğunun öğretilmesidir. Son olarak yerel katılım ile yerel toplulukları kültürel mirasa maddi ve manevi olarak bağlamak, değerleri konusunda farkındalıklarını artırmak, korunması, kullanımı için katılımlarını sağlamak, mirası gelecek nesillere aktarmak için fayda sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

Kültürel Miras , Topluluk , Restorasyon , Sivil Toplu , Turizm , Aktif Katılım

Assessment on Active Public Participation in Cultural Heritage Protection and Management Processes

Öz

Cultural heritage consists of movable works of historical importance (paintings, ceramics, sculptures, etc.), buildings, historical and archaeological sites (tangible heritage) created in the past. At the same time, traditions, rituals, beliefs, myths, knowledge and skills (intangible heritage) passed down from generation to generation in society are also included in the scope of heritage. Our cultural heritage is the living documents of history, geography and art created by human hands. People are increasingly becoming more aware of the importance of their cultural values and perceive them as a common heritage.
Since heritage management is based on detailed legislation and sensitive care, it is carried out with a limited number of participants. However, the protection of cultural heritage cannot be achieved only with the efforts of experts. The participation of the public in the protection processes is necessary. A good heritage protection strategy is achieved by both a better understanding of the value of cultural assets, the integration of strategies into the broader planning and implementation process, and the active participation and effective inclusion of the local community in all development and implementation processes. Public participation in cultural heritage protection processes is about involving and acting together with people, institutions and organizations interested in the heritage, affected by the heritage, living in or near the heritage, in the protection, management, promotion and beneficial use of the heritage for local communities.
Development of policies related to cultural heritage (i.e. management plan, urban renewal strategy, protection, implementation and usage guidelines) is realized with the active participation of heritage owners, residents and users. Providing information to the public in cultural heritage decision-making processes, asking their opinions about a proposed project (consultation) or asking for their direct participation in shaping an initiative (participation), and involving them in the decision-making mechanism (authority) facilitate the functioning of the process.
Instead of the work of a central organization in the processes of cultural heritage identification, protection, restoration and promotion, the success and stability of a small community that attracts the support and interest of the public due to its geographical limitation will be higher. The requirements for active and broad participation have been evaluated under seven headings. These are; the role of civil society, legal regulations, participation in decision-making and implementation processes, transparent process management, increasing tourism potential, providing heritage and protection education, and increasing local participation.
The role of civil society: The role of non-profit organizations that will provide information, consultancy and cooperation at various stages of decision-making processes between official institutions and the public is important. Civil society organizations ensure that all actors working in the field of cultural heritage are more effective in decision-making and implementation processes regarding cultural heritage.
Legal regulations: Legal regulations are necessary to facilitate the examination, protection and use of monuments and sites in our country, and to attract and increase the interest of official authorities and the public towards cultural heritage in general. More active participation of the public in protection processes will be ensured with changes to be made in legal regulations in accordance with international agreements.
Participation in decision-making and implementation processes: The success of heritage planning and implementation depends on how willing the public is to achieve the goals. If people can participate from the beginning of the planning process and identify with the plan, their sense of responsibility will increase.
Transparent process management: When cultural heritage needs to be protected, authorities should explain the requirements of protection to the people living in that area. Otherwise, the implementation of regulations regarding protection will become difficult and will be stuck in bureaucratic obstacles. The public should be informed and take part in every process of the process, from the creation of inventories to the preparation of decisions, by receiving complete and unbiased information.

Anahtar Kelimeler

Cultural Heritage , Community , Restoration , Civil Society , Tourism , Active Participation

Kaynakça

• Abrahamsen, P. (1979). Mimari Mirasın Korunmasında Halkın Katılımı (Çev, Y. Mamıkoğlu ve M.S. Akpolat), Mimarlık Dergisi, 17 (1), 36-37.
• Acar, N., Günaydın, R. (2023). Sosyal Medyanın Kültürel Mirası Aktarım Aracı Olarak Kullanımı: Kapadokya Alan Başkanlığı ve Nevşehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Örneği. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 73 (İhtisaslaşma), 167-176. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1310669
• Ahunbay, Z. (1996). Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon. İstanbul: YEM Yayınları
• Alkan, F., Koyuncu Okca, A. (2023). Müze-Toplum İlişkisinin Geliştirilmesinde Müze Etkinliklerinin Önemi: Bursa Büyükşehir Belediyesi Müzeleri, Beyşehir Selçuklu 1. Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Kongresi (27-29 Ekim 2023), Academy Global, 1293-1307.
• Alptürker, H. (2022). Kültürel Mirasın Korumasında Sivil Toplum Kuruluşları: Çadıra Doğan Güneş Örneği. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 19 (73), 301-309.
• Avrupa Konseyi (1975). Amsterdam Bildirgesi. Avrupa Mimari Miras Kongresi. 21-25 Ekim, Amsterdam. https://www.icomos.org.tr/?Sayfa=Icomostuzukleri&dil=tr (Erişim Tarihi: 22.11.2024)
• Avrupa Konseyi (1989). Avrupa mimari mirasının korunması sözleşmesi. https://teftis.ktb.gov.tr/TR-263664/avrupa-mimari-mirasinin-korunmasi-sozlesmesi.html (Erişim Tarihi: 22.11.2024)
• Aygün, H. M. (2011). Kültürel Mirası Korumada Katılımcılık. Vakıflar Dergisi, (35), 191- 213.
• Bahçeci, M., Yenel, A. (2019). Kültürel Mirasın Korunmasında Sivil Toplum Kuruluşlarının Rolü: 20.Yılında Koruma ve Restorasyon Uzmanları Derneği (KORDER). Online Journal of Art and Design,7 (5),144-152.
• Basmacı, D. (2018). Kültürel Mirasın Korunmasında Yerel Yönetimlerin Rolü: Beyoğlu Belediyesi Örneği The Role Of Local Governments In The Protection Of The Cultural Heritage: A Sample Of Beyoglu Municipality. AURUM Journal of Engineering Systems and Architecture, 1 (2), 77-90.
• Başdoğan Deniz, G. (2022). Kültürel Mirasın Korunması İçin Sürdürülebilir Miras Yönetimi: Türkiye Örneği. Kent Akademisi, 15(3), 1204-1222. https://doi.org/10.35674/kent.1063306
• Bitušíková, A. (2021). Cultural Heritage As A Means Of Heritage Tourism Development, Muzeológia a kultúrne dedičstvo, 9 (1), 81-95. DOI: 10.46284/mkd.2021.9.1.5
• Bursa Kent Konseyi Çalışma Yönergesi (2012). https://www.bursakentkonseyi.org.tr/tr/bursa-kent-konseyi-calisma-yonergesi-3170/(Erişim Tarihi: 14.06.2025)
• Çavuşoğlu, F., Güler, M. E. (2022). Yerel halkın turizmin gelişimine yönelik tutumlarının belirlenmesi üzerine Fethiye destinasyonunda bir araştırma. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 10(3), 2422-2440.
• Duman, H., Kütüklü, D ve Avcıkurt, C. (2025). Yerel Halkın Somut Olmayan Kültürel Miras Unsurlarına İlişkin Farkındalığının Belirlenmesi: Balıkesir Örneği. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(2), 511-528
• Elmalı Şen, D. (2023). Kültürel Mirasın Korunmasında Yerel Halkın Katılımı Üzerine Bazı Düşünce ve Öneriler (Editör M. Bulut, Z. Karacagil), Sosyal Bilimlerde Güncel Tartışmalar 12, Bilgin Kültür Sanat, 2068-2078.
• Gotsırıdze, L., Tsertsvadze, S. (2023). The Role of Cıvıl Socıety In Protectıon and Restoratıon of Cultural Herıtage, Scientia Global Academia Services, p. 208-214
• Hacıbekiroğlu, G. (2017). Taşınmaz kültürel miras alanlarının korunmasında ve yaşatılmasında alan yönetim planı ve sürdürülebilir turizm ilişkisi [Uzmanlık Tezi, İller Bankası]
• Halaç, H. H., Bademci, F. (2021). Kültürel Miras: Sistematik Literatür İncelemesi. Safran Kültür Ve Turizm Araştırmaları Dergisi, 4(2), 172-190.
• İCOMOS. (1974). Milletlerarası anıtlar ve sitler konseyi Türkiye milli komitesi yönetmeliği, https://www.icomos.org.tr/?Sayfa=Icomostuzukleri&dil=tr (Erişim Tarihi: 22.11.2024)
• ICOMOS. (1982). Quebec Kültür Mirasının Korunmasına Yönelik Tüzük, https://www.icomos.org.tr/?Sayfa=Icomostuzukleri&dil=tr (Erişim Tarihi: 22.11.2024)
• İCOMOS. (1999a). ICOMOS Geleneksel Mimari Miras Tüzüğü, https://www.icomos.org.tr/?Sayfa=AnaSayfa&dil=tr (Erişim Tarihi: 22.11.2024)
• İCOMOS. (1999b). Uluslararası Kültürel Turizm Tüzüğü, https://www.festtravel.com/icomos-uluslararasi-kultur-turizmi-tuzugu (Erişim Tarihi: 15.02.2025)
• İCOMOS. (2008). Kültürel Miras Alanların Algılanması ve Sunumu Tüzüğü, https://www.icomos.org.tr/?Sayfa=Icomostuzukleri&dil=tr (Erişim Tarihi: 22.11.2024)
• İCOMOS. (2011). Tarihi kentlerin ve kentsel alanların korunması ve yönetimiyle ilgili Valetta ilkeleri, https://www.icomos.org.tr/?Sayfa=Icomostuzukleri&dil=tr (Erişim Tarihi: 22.11.2024)
• Kalkan, A., Alparslan, A. M. (2009). Şeffaflık, İletişim ve Hesap Verebilirliğin Yerel Yönetim Başarılarına Etkileri. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 1 (1), 25-40.
• Karakul, Ö., Yıldız, T. (2020). Kültürel Mirasın Korunmasında Yerel Yönetimlerin Rolü. UCLG-MEWA, Bursa
• Karpuz, H. (1990). Eskî Eser ve Anıtların Korunmasında Halkın Eğitimi. Ankara Üniversitesi Dil Ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 34 (1-2), 405-408
• Kaya, E. (2011). Sürdürülebilir Turizm Kapsamında Cunda (Alibey) Adası Turizm Yönetim Planı Modeli Önerisi [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi].
• Koyuncu Okca, A., Alkan, F. (2024). Kültürel Miras Farkındalığı: Bursa Derneklerinin Yürüttüğü Faaliyetler, EU 5th International Conference On Humanity And Social Sciences, Academy Global, 289-304.
• Kösebay Erkan, Y. (2013) Haydarpaşa Tren Gari: Bugün, Dün ve Yarin Kentin Bedeninde Bir Yara. METU JFA, 30 (1), 99-116. DOI: 10.4305/METU.JFA.2013.1.6
• Kurt Demircan, G. (2024). The Role of Visitor Management on Sustainability in Tourism. In: Atak, O., Demircan, Ş., Dalgın, T. (eds.), Academic Overview: Tourism Sector. Özgür Publications. DOI: https://doi.org/10.58830/ozgur.pub533.c2179
• Kültür ve Turizm Bakanlığı (1983). Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2863&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5 (Erişim Tarihi: 12.02.2025)
• Li, J. Krishnamurthy, S. Pereira Roders, A. van Wesemael, P. (2020). Community participation in cultural heritage management: Asystematic literature review comparing Chinese and international practices. Cities 96,
• Muşkara, Ü. (2018). Yeni Medyanın Kültürel Miras Konulu Uygulamaları. Erdem (73), 89-110. https://doi.org/10.32704/erdem.471009
• Okuyucu, A., Somuncu, M. (2012). Kültürel mirasın korunması ve turizm amaçlı kullanılmasında yerel halkın algı ve tutumlarının belirlenmesi: Osmaneli ilçe merkezi örneği. Ankara Üniversitesi Çevrebilimleri Dergisi, 4(1), 37-51.
• Öksüz Kuşçuoğlu, G., Taş, M. (2017). Sürdürülebilir kültürel miras yönetimi. Yalvaç Akademi Dergisi, 2(1), 58-67.
• Özcan, K. (2009). Sürdürülebilir Kentsel Korumanın Olabilirliği Üzerine Bir Yaklaşım Önerisi Konya Tarihi Kent Merkezi Örneği. METU Journal of the Faculty of Architecture, 26 (2), 1–18. doi: 10.4305/METU.JFA.2009.2.1.
• Özden, Ö. E., Görgülü, Z. (2006). Planlama- Koruma İlişkisi Üzerine Yeni Bir Sistem Önerisi. Megaron, 1 (4): 234-255
• Özdoğan, M. (2006). Arkeolojinin Politikası ve Politik Bir Araç Olarak Arkeoloji, Türk Arkeolojisinin Sorunları ve Koruma Politikaları: 2, Arkeoloji ve Sanat Yayınları
• Parıltı, F., Aydın, H. (2024). Çocukların Dijital Ayak İzi Ölçümü ve Kültürel Miras Oyunlarının Önleyici Bir Araç Olarak Kullanımı. Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 9 (4), 417-431.
• Qinhan, Y. (2023). Study on the Mechanism of People's Will in Historical and Cultural Protection, Proceedings of the 4th International Conference on Educational Innovation and Philosophical Inquiries, 117-124. DOI: 10.54254/2753-7064/11/20231396
• Rashed, Ahmed Yehia Mohamed Gamal El-Din (1994) Public participation in the conservation of historical environments : a case study of Luxor City, Egypt. [PhD thesis, University of York].
• Rosenfeld, R. A. (2008). Cultural and Heritage Tourism. Municipal Economic Toolkit Project. Michigan: Eastern Michigan University.
• Scheffler, N. (2017). Community involvement in Urban Heritage, (Ed. Monika Göttler/Matthias Ripp). Community Involvement in Heritage Management Guidebook, 14-21.
• Soylu, B. Ç., Oflaz, M., & Apak, Ö. C. (2024). Dünya mirası Cumalıkızık’ta yaşayan yerel halkın turiste karşı tutumu. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 27(Özel Sayısı), 253-269. https://doi.org/10.31795/baunsobed.1478217
• Şahin, A. S., Güner, S. (2006). Kültürel Miras Koruması ve Sivil Toplum Örgütleri Arasındaki İlişki. Uluslararası Geleneksel Sanatlar Sempozyumu Bildirileri, İzmir, 548-555.
• Todt, H., Dabija, D. C. (2008). The Role of Monument Protection for Tourism, Amfiteatru Economic, 10 (2). 292-297.
• Townshend, T., Pendlebury, J. (1999). Public Participation İn The Conservation Of Historic Areas: Case studies from North-east England. Journal of Urban Design, 4 (3), 313–331, DOI: 10.1080/13574809908724453
• Turgut Gültekin, N., Uysal, M. (2018). Kültürel Miras Bilinci, Farkındalık ve Katılım: Taşkale Köyü Örneği. OPUS International Journal of Society Researches, 8 (15), 2030-2065. https://doi.org/10.26466/opus.446272
• UNESCO (1983). Dünya kültürel ve doğal mirasın korunması sözleşmesi, https://teftis.ktb.gov.tr/TR-263665/dunya-kulturel-ve-dogal-mirasin-korunmasi-sozlesmesi.html (Erişim Tarihi: 22.11.2024)
• UNESCO, (2019). World Heritage, Sustainable Development, and Civil Society An Action Plan, Brussels
• Uslu, A., Kiper, T. (2006). Turizmin kültürel miras üzerine etkileri: Beypazarı/Ankara örneğinde yerel halkın farkındalığı. Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi, 3(3), 305-314.
• Van Der Auwera, S. (2011) Civil Society Action in the Field of Cultural Heritage, Heritage & Society formerly, 4 (1), 59–82
• Washington Tüzüğü (1987). Tarihi kentlerin ve kentsel alanların korunması tüzüğü, https://www.icomos.org.tr/?Sayfa=AnaSayfa&dil=tr (Erişim Tarihi: 22.11.2024)
• Yaşarsoy, E., Oktay, K. (2023). Yerli Turistlerin Şanlıurfa Turizmi ile İlgili Algılarını Belirlemeye Yönelik Bir Araştırma (A Research on Determining Domestic Tourists’ Perceptions Regarding Tourism in Sanliurfa). Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 8 (1), 58–77. https://doi.org/10.21325/jotags.2020.53