Çocuk Edebiyatında Duyarlık Alanlarının Sınıflandırılmasına Yönelik Literatür Temelli Çalışma

Öz

Çocuk edebiyatı eserlerini duyarlık ve duyarlık eğitimi bağlamında inceleyen araştırmalarda tespit edilen duyarlık alanları, genellikle birbirinden bağımsız şekilde ele alınmıştır. Yapılan literatür taraması sonucunda bu alanlara ilişkin herhangi bir sınıflamaya rastlanmamıştır. Bu bağlamda çalışmada; çocuk edebiyatı araştırmalarında yer alan duyarlık kategorilerinin/alanlarının içerik ve tematik benzerliklerine göre sınıflandırılması amaçlanmıştır. Bu sınıflama ile hem duyarlık alanlarının kavramsal olarak daha anlaşılır, kolay ayırt edilebilir hale getirilmesi hem de yeni yapılacak araştırmalar için analizde kullanılabilecek bir çerçeve sunulması hedeflenmektedir. Nitel araştırma deseninde yürütülen çalışmada, doküman incelemesi yöntemi kullanılmış, araştırmanın dokümanlarını çocuk edebiyatı eserlerinde duyarlık ve duyarlık eğitimi konusunu temel aldığı belirlenen araştırmalar oluşturmuştur. Çalışmada toplam 110 duyarlık alanı tespit edilmiş; bu alanlar konuları, içerik benzerlikleri temel alınarak beş ana kategori -Birey, Toplum, Medeniyet (Bilim ve Teknoloji), Değerler ve Doğa- altında sınıflandırılmıştır. Verilerin çözümlenmesinde içerik analizi kullanılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre, en fazla duyarlık alanı “Birey” temasında yer almakta; çocuk ve çocukluk, oyun, duygular, arkadaşlık, cesaret, özgürlük gibi kategoriler üzerinden bireysel gelişime ve insani değerlere vurgu yapılmaktadır. “Toplum” temasında ise kültür ve toplumsal düzen alt temalarıyla, aile, gelenek, dil, sanat gibi unsurlar üzerinden çocuklara toplumsal sorumluluk ve değer kazandırma öne çıkmaktadır. “Medeniyet (Bilim ve Teknoloji)” temasının; bilim, teknoloji, sorgulama, okuma ve öğrenme gibi alanları kapsadığı; dijital çağın gerektirdiği düşünme, öğrenme ve üretme becerilerini destekleyebileceği değerlendirilmiştir. “Değerler” teması, evrensel ve millî değerler alt temalarıyla; adalet, dürüstlük, sorumluluk, sevgi, vatanseverlik gibi değerleri içermekte ve bu değerlerin içselleştirilmesine katkı sağlayabilecek özelliktedir. “Doğa” teması ise çevre, hayvanlar, bitkiler ve doğal afetler üzerinden çocuklarda çevre bilinci ve sorumluluk duygusu geliştirme hedefini destekler niteliktedir. Elde edilen bulgular, çocuk edebiyatının duyarlık eğitimi açısından çok yönlü bir araç olduğunu; bireysel, toplumsal, kültürel ve evrensel değerlerin kazandırılmasında etkili rol oynadığını göstermektedir. Bu sınıflama, edebiyat eserlerinin duyarlık eğitimi açısından değerlendirilmesine yardımcı olabilecek bir çerçeve sunmakta, bu bakımdan çocuk edebiyatı ve duyarlık eğitimi alanında yapılacak yeni araştırmalar için bir temel oluşturabileceği değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Çocuk edebiyatı
• duyarlık
• duyarlık eğitimi
• duyarlık alanları.

A Literature-Based Study on the Classification of Sensitivity Domains in Children’s Literature

Öz

In studies that examine children's literature works in the context of sensitivity and sensitivity education, the identified sensitivity domains are generally addressed independently from one another. A review of the existing literature revealed no classification pertaining to these domains. Based on this point, the present study aims to classify the sensitivity categories/domains found in children’s literature research according to their content-based and thematic similarities. With this classification, it is intended both to make the sensitivity domains conceptually more comprehensible and more easily distinguishable, and to present a framework that can be used for analysis in future studies. The study was conducted using a qualitative research design and employed the document analysis method. The documents of the research consisted of studies identified as focusing on sensitivity and sensitivity education in children’s literature works. A total of 110 sensitivity domains were identified; these domains were classified under five main categories—Individual, Society, Civilization (Science and Technology), Values, and Nature—based on their subjects and content similarities. Content analysis was used in the analysis of the data. According to the research findings, the highest number of sensitivity domains fall under the theme of “Individual,” emphasizing individual development and human values through domains such as childhood and the child, play, emotions, friendship, courage, and freedom. In the theme of “Society,” with the sub-themes of culture and social order, fostering social responsibility and values in children comes to the forefront through elements such as family, tradition, language, and art. The theme of “Civilization (Science and Technology)” is considered to encompass domains such as science, technology, inquiry, reading, and learning, and it is evaluated that it may support the thinking, learning, and production skills required by the digital age. The theme of “Values” covers the sub-themes of universal and national values and includes values such as justice, honesty, responsibility, patriotism, and love. The theme of “Nature” includes the environment, animals, plants, and natural disasters, and it is evaluated as being capable of supporting the development of environmental awareness and a sense of responsibility in children. he research results show that children’s literature is a multifaceted tool in terms of sensitivity education and plays an effective role in fostering individual, social, cultural, and universal values. This classification provides a framework that may assist in evaluating literary works from the perspective of sensitivity education and is considered to offer a foundation for future research.

Anahtar Kelimeler

• Children's literature
• sensitivity
• sensitivity education
• sensitivity areas.

Kaynakça

1. Akgün, S. E. (2024). Şermin Yaşar’ın kitaplarının duyarlık eğitimi bağlamında incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 857402)
2. Alamdar, S. G., & Süngü, A. (2017). Nazım Hikmet’in Sevdalı Bulut adlı kitabındaki masalların duyarlık eğitimi bağlamında incelenmesi. İçinde T. Şimşek & B. V. Yıldız (Ed.), IV. Uluslararası Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu (s. 301–314).
3. Amman, T., & Arslantürk, Z. (Ed.). (2013). Sosyoloji: Kavramlar, kurumlar, süreçler, teoriler. Çamlıca Yayınları.
4. Aras, M. (2022). Tudem Edebiyat Ödüllü çocuk romanlarının duyarlık eğitimi açısından incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 751497)
5. Aslan, C. (2013). Duyarlık ve düşünceyi geliştirmede çocuk/ gençlik edebiyatı. Çoluk Çocuk Anne Baba Eğitimci Dergisi, 29–32.
6. Aslan, C. (2016). Oğuz Tansel’in derleyip yazdığı masalların duyarlık eğitimi bağlamında incelenmesi. İçinde Uluslararası Türk masal dünyası ve doğumunun 100. yılında Oğuz Tansel sempozyumu bildiriler kitabı (s. 131–152). Ankara Üniversitesi.
7. Baran, A. (2022). Fatih Erdoğan’ın “Sihirli Kitaplar” serisinin duyarlık eğitimi bağlamında incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi, Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 739758)
8. Başboğa, D. (2022). Eflatun Cem Güney masallarının duyarlık eğitimi bağlamında incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi, Bayburt Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 781682)

9. Candan, A. (2024). Şermin Yaşar’ın çocuk kitaplarının duyarlık eğitimi bağlamında incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi, Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
10. Creswell, J. W. (2021). Karma yöntem araştırmalarına giriş (3. baskı). Pegem Akademi.
11. Çinkılıç, H. N. (2025). Duyarlık eğitimi çerçevesinde Miyase Sertbarut’un çocuk romanları [Yüksek Lisans Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 966446)
12. Çinpolat, E. (2021). Gülten Dayıoğlu Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Ödülleri’nde yılın romanı ödülünü kazanan eserlerin duyarlık eğitimi açısından incelenmesi. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 13(25), 854–872.
13. Demirtaş Özbilen, E. (2021). Koray Avcı Çakman’ın öykü ve romanlarının duyarlık eğitimi açısından incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 685562)
14. Dilidüzgün, S. (2004). Okuma öğretimi hedefleri bağlamında Türkçe ders kitaplarındaki çocuk edebiyatı ürünleri. HAYEF Journal of Education, 1(2), 43–55.
15. Etoğlu Kibris, P. (2019). Çocuk edebiyatı eserlerinin duyarlılık eğitimi bağlamında incelenmesi: Gülten Dayıoğlu örneği [Yüksek Lisans Tezi, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 607555)
16. Evsen, K. (2019). Mustafa Ruhi Şirin’in çocuk şiirleri ve masallarının duyarlık eğitimi açısından incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 578058)
17. Fırat, H. (2008). Çocuk romanlarında sosyal yaşama yönelik eğitsel öğeler. Selçuk Üniversitesi Fen- Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi, 20, 87–102.
18. Güleç, V. (2018). Aile ilişkilerinin sosyal medyayla birlikte çöküşü. Yeni Medya Elektronik Dergisi, 2(2), 105–120. https://doi.org/10.17932/IAU.EJNM.25480200.2018.2/2.105-120
19. Kaplan, M. (2001). Nesillerin ruhu. Dergâh Yayınları.
20. Karasar, N. (2016). Bilimsel araştırma yöntemi. Nobel Yayın Dağıtım.
21. Kavcar, C. (1999). Edebiyat ve eğitim. Engin Yayınevi.
22. Kurtoğlu, F. S. (2019). Kök değerler açısından Hacı Bektaş Veli’nin eserleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (89), 55–70.
23. MEB (2019). Türkçe öğretim programı. Erişim: 25.02.2026, (Çevrimiçi) /https://mufredat.meb.gov.tr/Dosyalar/
24. MEB (2024). Türkiye yüzyılı maarif modeli öğretim programları ortak metni. Erişim: 25.02.2026, (Çevrimiçi) https://tymm.meb.gov.tr/ortak-metin
25. Metin, G. A., Zengin, O., & Erkoç, B. (2022). Çocuklarda sosyal öğrenme sürecinin sosyal hizmet perspektifinden incelenmesi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 22(54), 43–62.
26. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (2015). Nitel veri analizi: Genişletilmiş bir kaynak kitap (1. baskı; S. Akbaba Altun & A. Ersoy, Çev. Eds.). Pegem Akademi.
27. Özgüven, İ. E. (1999). Psikolojik testler. Pdrem Yayınları.
28. Özlem, D. (2002). Teknoloji insani amaçlar için bir araçtır. Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (8), 25–48.
29. Pedagoji Derneği. (2015). Çocuk ve ekran. https://oyemer.uskudar.edu.tr/uploads/content/files/cocuk-ve-ekran.pdf
30. Sever, S. (2006). Çocuk edebiyatı öğretimi nasıl olmalıdır? İçinde S. Sever (Ed.), 2. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu Bildiriler Kitabı: 1. Cilt (s. 41–56). Ankara Üniversitesi Basımevi.
31. Subaşı, N. (2014). Din sosyolojisi. Dem Yayınevi.
32. Süngü, A. (2022). Zeynep Cemali’nin eserlerinde değerlere duyarlık [Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 706185)
33. Şirin, M. R. (2011). Şiddet, televizyon ve çocuk dostu medya. İçinde 1. Türkiye Çocuk Hakları Kongresi Bildiri Kitabı (Yayın No. 88, s. 163–182). Çocuk Vakfı Yayınları.
34. Taşdelen, V. (2016). İnsan açısından teknoloji. Hece, 234, 38–44.
35. Tayşi, E. K. (2019). Sevim Ak’ın öykülerinin duyarlık eğitimi açısından incelenmesi. Dil ve Edebiyat Araştırmaları (DEA), 19, 303–324.
36. Türk Dil Kurumu. (2026). Türkçe sözlük. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 01.10.2025).
37. Uluç, G., & Yarcı, A. (2017). Sosyal medya kültürü. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (52), 88–102.
38. Ulun, E. B. (2022). Cahit Uçuk’un çocuk romanlarında değerler eğitimi. Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 7(2), 133-145.
39. Ulun, E. B., & Erdal, K. (2023). Astrid Lindgren’in çocuk romanlarında değerler eğitimi. Uluslararası Sosyal Bilimler Eğitimi Dergisi, 9(2), 1–19. https://doi.org/10.47615/issej.1310604
40. Uzun, M. (2023). Ortaokul seviyesindeki çocuk romanlarının duyarlık eğitimi açısından incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi, Ordu Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 828899)
41. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık. Yiğit, K. (2021). Türkçe ders kitaplarındaki (1–8) metinlerin duyarlık eğitimi açısından incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 843964).